Yidishe gramaṭiḳ

34 א 46ׂ,)ׂ,.),.158/;,60

דע;אהעאון חפזתשוןר עתז:נטס1נש ישא טמעעעזעפ יונ 917
טף2כ2 6

118 זאזג/ ג) מתפוט1צ

1522606 211

6םססן 111006 1005 /0סט 11115 {ס 1ו56100110סזק גד סדוחנו 10
1 11641010 4116 ט01110004ג) |ווח5 /וט
.11111110 110 051טן ז11161 זסן ,/וװוס61| 6110 ווחהזסן ,1ס1116/ס זווס {ס זסווסו/ מן

2

תע נאם) 6שסט 8כוטסוצ 1 אט דע
55 א , 4517 1 זא א
סטאס. אע דאטסאססטעפ1ססו1דץ. שש חע

תתזאתס 8008 154םסזצ זא אסזדג א
5 0166 455 זא , 1131 ג,
6 15116(8181124ססנ1צ | 250-4900 413

8ע228.0ע8871ע191:180086סס1צ ציצלטץ

8 204 סאנסאטע מסן(84}א
צם;, 1188 8פ1ספמנצ ,/1611ם 921818286 אעצט1פ

:!צם סמסזצסם8ע 9 עץ

11 0186:) .ם 1106
141 ווטס0זס) 148 6 4716/
/1617111 ווםנודט4זב) זווסנש56 סו1
10111164641071 1ז111/50110 .8 8זסטזחם 8114 100014
/161605/0 2024
06 4ז6ש140
1ו100041148110 12678018 1101100115
1 .םס /146
//01115ז10 חסם 6014 ו/םז58
1 זסט1ז1/61 160116116 6116 /וזזםגז
מז עס פסמאמז8ע סאג 245מזא/זא סאו
66167) 8000 1184618/1 81חזסו?םזאן

{סטהמץפ 11801110021 8 15 ,680004קן ת0146ק2 זס ,006ק 2014606 סת 1
ותסז} 000068 מסװק0010 זטס ז0} תסזוקפת1 6 1 ./16ט016201 146150} }0
-151261 ,6151 01 1ת11202 600161} 2105 64סת סח) עס ח7ק4651 8

1125 /סזסקסעק 14611606121 806 +הקגצץעקסס 06 1696065 ז6/ת6:) אסס8 ת14415} 21ת142600 סתיך
ת400021 0110טק סת) ת1 זסח/61 15 6416 פ1ת) ,160426טשטסתא זטס 04 0654 06) 10 .פאססס זטס תו -
-14600860 06 תג0 001067 1204זעקסס זתס1זטס סת הסנתטט זס} א1סעט תגהקזס תג 15 16 זס
-- 6068 סחטט ששסתא טסץ /1 זס - אזסטז 415 ס) 126זצעקסס 6ט200 תג 1016 טסץ /1
-60018067.07ת018056ס 8 600211 ץט זס ,4101 413-256-4900 21 סתסתק עס 5ט 0001 16256קן

סוחסזם 1סחזסוח! 6ח} עט 060וסום
פא ופ טע ט, יי 0 יא
0620 91 = 010 0600 1912

006 בוח8זססמפוסוץ/פּװו061/סזס. סשוחסז8.שטשטט//;קז1ח

הו
יי
ידע

יו

קלע צ קי

אי דיא
לע ליא

-/00411ח014 181526, --6641ז24 א

3 - = סמ/ו10 ,1601 .8 *11669416/ .סעשט,, 14 אגזס 2

= ער

ה ק ד מ'ה

גראַמאַטיק אין די לערע װועגן פאָרמעס פון שפּראַך (פאָרמעס
א פון װאָרט,. פון װערטער-בּאַהעפט, פון פראַזע). אין אידעאל דאַרף אַ
| = קורס פון גראַמאַט-ק פאַרשטעלן מיט זיך אַ סיסטעמאַטישע רשימה פון
- = אַלּע - (װיכֿטיקסטע) שפּראַכֿלעכֿע פאָרמעס. אין גראַמאַטיק איז, אויף
= אַזאַ אופן, פאַראַן צוויי מאָמענטן: מאַטעריאַל (שפּראַכלעכע פאָרמעס)

:
="
א
יק
א
לכ
יא
א
8
="
הק
ו1=
א
6

- און. סיסטעם, ווייל געגעבּענע פאַקטן בּאַקומען נאָר דאַן אַ װיסנשאַפּט-
- לעכֿן װערט, װען זײי װערן אױיסגעטייטשט, װען זיי װערן גרופּירט
עב "לוט אַ בּאַשטימטער סיסטעם.

= מאַטעריאַל פאַר דער גראַמאַטיק האָבּ איך געשעפּט פון דער לעי
= בּעדיקער און ליטעראַרישער שפּראַן. איך האָבּ אין אַ געװיסער מאָס
= אויסגענוצט אויך די יידישע גראַמאַטישע ליטעראַטור. קיין סיסטעם

א
יו

: אָבּער, קיין אָננעמבּאַרע, אַנטהאַלט די דאָזיקע ליטעראַטור נישט. די סיס.
טעם האָבּ איך איבּערגענומען דער עיקר בּיי די מאָדערנע רוסישע,

טיילװוייז בּיי ‏ די מערב-אײראָפּעישע, גראַמאַטיסטן, איך שליס זיך אָן
- צו דער רוסישער פאָרמאַלער ריכטונג (בּולאַכֿאָווסקי, דורנ אָװאָ, פּעש-
קאָווסקי א"אַ). פאָרמע איז פאַר מיר אַ צװייזייטיקע דערשיינונג: פאָר.
מאַלער סימן (קלאַנג) פּלוס פאָרמאַלער בּאַטײט. איך װאַרף אֶפּ דעם
יקינדיש-לינקן פאָרמאַליזם, װאָס זעט איין אין פאָרמע נאָר אַ פאָרמאַלן
- - סימן, און בּאַטײט דערלאָזט ער אין בּעסטן פאַל אַלס אַ ,צוגאָבּ". דער
| :‏ אונטערשייד צוישן דער נייער גראַמאַטיק און דער אַלטער בּאַשטײט
| נישט אין דעם, אַז מיר זאָלן אינגאַנצן אָפּװאַרפן דעם מאָמענט פון
-בּאַטייט (דעמאָלט װעט בּלייבּן אָנשטאָט גראַמאַטיק -- פאָנעטיק, גראַ-
מען-טעאָריע), נאָר אין דעם, אַז מיר זאָלן דעם פאָרמאַלן בּאַטייט אָפּי
-גרענעצן פונעם מאַטעריעלן בּאַטייט.

יע אכ םת

די דאָזיקע נייע גראַמאַטישע סיסטעם האָבּ איך זיך פּאַמיט אויס-
צונוצן פאַר יידיש. כ'האָבּ אָבּער געזען בּשום אופן נישט מקריב זיין
די לעבּעדיקע שפּראַך-פאַקטן פאַר דער אַפּריאָרישער סכֿעמע און אין
קיין פאַל נישט אַרײנשפּאַרן די יידישע שפּראַך אין דער פאָרמאַלער
סכֿעמע, װעלכע איז געשאַפן געװאָרן פאַר רוסיש (אין קעגנזאַץ צו
דער אַלטער גראַמאַטיק, לערנט דאָך דער פאָרמאַליזם גופא, אַז יעדעצ
שפּראַך האָט איר גראַמאַטיק, איר פאָרמאַליזם). מיין סיסטעם איז נישט
קיין קאָפּיע פון דער אָדער יענער רוסישער סיסטעם, נאָר אַן איבּערי
אַרבּעטונג, אַ צופּאַסונג פונעם רוסישן פאָרמאַליזם צו די פאַקְטן פון דער
יידישער שפּראַך.

פאָרמאַלע גראַמאַטיק, אַנדערש גערעדט -- װיסנשאַפּטלעכֿע גראַמאַ-
טיק, איז נישט אַזױ גרינג צו בּאַנעמען. זי איז אין עצם נישט גרינגער
פון אַנדערע פאָרמאַלע װיסנשאַפטן (מאַטעמאַטיק). זי װערט נאָך אָבּער
פאַרשװועריקט דורך דעם, װאָם דער ליענער איז געװוֹינט צו אַ פאַל-
שער סיסטעם. מיט רעכֿט זאָגט דער פּראַנצויזישער שפּראַכלער בּריונאָב
(3/8001): ,דאָס שווערע אין נישט אַנאייגענען דעט נייעם מעטאָד, נאָר
זיך אָפּלערנען פונעם אַלט?. דעךְ זעלבּיקער ויסנשאַפּטלער האַלט,
אַז ;דער ערשטער כּלל, װאָס די לערערס דאַרפן זיך אַנאײגענען, איד
אַכֿטן די רעאַלע שפּראַך, דעם אמת פון דער שפּראַך. אַנדערש קעך
מען עס פאָרמולירן אַזױ: מע דאַרף פאַרגעסן, אַז מע האָט אַמאָל
געלערנט ,גראַמאַטיק" אַלס סיסטעם, און האָבּן אין אויג נאָר די שפּראַך
אַליין.

ווען כיװאָלט געבּויט אַ שטרענג-װיסגשאַפטלעכן קורס, װאָלט איף ‏
איגנאָרירט אינגאַנצן די אַלטע סיסטעם, נישט דערמאָנט זי מיט קיין איי
װאָרט, פאַרגעסן אַלע אירע קלאַסיפיקאַציעס און פאָרמולירונגען, איך װאָלט
צוגעגאַנגען צו דער שפּראַך וי אין ,ששת ימי בּראשית', וי כ'װואָלט
זי אָקאָרשט אויסגעפונען, און -- עלעמענט נאָך עלעמענט, דערשיינונב
נאָך דערשיינונג, אָן קיין שום אַפּריאָרי, ‏ װאָלט איך סיסטעמאַטיזירט
דאָס אַלץ, װאָס ס'איז פאַראַן אין דער שפּראַך=). מיין ציל אָבּער איז צו
שאַפן אַ גראַמאַטיק פאַרן מאַסן-לייענער, האָבּ איך נישט געהאַלטן פאַר מעג-
לעך צו איגנאָרירן דעם פאַקט, אַז דער לײענער קען די אַלטע גראַ-
מאַטיק און װעט זיך פון איר נישט אַבּסטראַהירן, בּעת ער װעט נעמע

*) ז, מיין אַרטיקל אין דריטן בּאַנד פּילאָלאָגישע שריפטן פון ידישן װיסנשאַפֿטלעכך

אינסטיטוט,

=

לייענען דעם דאָזיקן בּוך. דעריבּער האָבּ איך געמוזט געבּן אָרט פאַר
- דער קריטיק פון דער אַלטער סיסטעם.

אין דער טערמינאָלאָגיע טראָג איך אַריין אייניקע נייעסן, פאַר.
בּונדן מיט דער נײיער סיסטעם. אױבּ צ. בּ. כ'געפין פאַר נייטיק אויס.
טיילן די פּאָרמע ,מענטשנס, זרחס, אַרבּעטערס? פון צװישן די בּויג.
פאַלן און בּאַטראַכֿטן זי אַלס אַן אײַגנאַרטיקע פאָרמע, בּייט איך שוין
אויך איר נאָמען ,גענעטיוו" אויף ,פּאָסעסיוו". פּאַר יענעם לײענער,
װאָס װײיסט נישט פון קיין ,גענעטיו", װעט דאָס כּלל קיין שװער.
קייטן נישט שאַפן; פאַר יענעם אָבּער, װאָס איז געװוֹינט, כּמעט שין
ימעכֿאַניש, צו ,נאָמינאַטיוו--גענעטיוו--דאַטיוו--אַקוּזאַטיוו", איז טאַקע ני-
טיק דער טערמינאָלאָגישער אומבּייט אַלס מיטל צו פאַרפעסטיקן דעם
אומבּייט פון דער סיסטעם,

פאָרמע איז, װי כֿ'האָבּ געזאָגט, צװייזייטיק: קלאַנג און בּאַטײט.
ס'עקזיסטירט אָבּער נישט קיין פולקומע אַנטשפּרעפֿונג צװישן זיי: דער
זעלבּיקער ,קלאַנג" האָט פאַרשידענע בּאַטײיטן (אימפּעראַטיוו בּאַטײט אַ
פֿאָדערונג, א בּאַדינג); דער זעלבּיקער בּאַטײט ווערט אויסגעדריקט דורך
פֿאַרשידענע ,קלאַנגען" (פאָדערונג ווערט אויסגעדריקט דורך אימפּעראַ
טיוו, דירעקטן מאָדוס). דעריבּער קומט אס אויסצושטעלן דעם מאַ-
טעריאַל אָדער לוט די פאָרמאַלע סימנים (:ֿון רעדן װעגן דעם זעל.
בּיקן בּאַטײט אין פאַרשידענע ערטער), אָדער לוט די פאָרמאַלע בֹּאַ
טייטן (און רעדן װעגן דעם זעלבּיקן פאָרמאַלן סימן אין פאַרשידענע
ערטער), אָדער לסוף--בּויען די גראַמאַטיק װי אַ מין צוייענדיקן לעק-
סיקאָן: פריער קלאַנג--בּאַטײט, דערנאָך בּאַטײט--קלאַנג. טעאָרעטיש
איז דער בּעסטער ועג--דער דריטער. אָבּער כ'האָבּ נאָך נישט געהאַט
קיין מעגלעכקייט אים צו פאַרװירקלעכֿן, האָבּ איך דאָ אָנגענומען, וי
בּיי די רוסישע פאָרמאַליסטן, דעם ערשטן ועג. בּלויז אייניקע פּאַראַ.
גראַפן איז פּראַקטיש בּאַקװעמער אויסצושטעלן לױיטן בּאַטײיט (אַשטײי
גער, אַלע מערצאָל-סופיקסן גיבּ איך צאַמען)

אין איין פּונקט האָבּ איך בּאַװוּסטזיניק אָפּגעטרעטן פון דער אָנ-
גענומענער טראַדיציע פונעם פאָרמאַליום. כֿ'בּאַטראַכֿט פאַרשידענע פּרע-
יפיקסן, סופיקסן אדג"ל נישט אין זייער לעבּעדיקער פאָנעטישער גע-
שטאַלט, נאָר אין זייער גראַפישער געשטאַלט (כֿדעד װעגן פּרעפיקס
גע--, נישט,--01, װעגן סופיקס--עך אדג"ל) פאַר אַזאַ װיכֿטיקן שריט מוז
איך זיך פאַרענטפערן. אין יידיש איז נישטאָ קין איינהייטלעכער

ליטעראַרישער אױסשפּראַך. אױבּ מען זאָל זאָגן, אַז ליטעראַריש רע 7
הײסט רעדן לױט דער שריפט, װעט עס הייסן פּשוט ,פּראָיעצירן', -
אַריבּערטראָגן די שריפט אין דער פּלאַך פון לעבּעדיקער רײד, און עס /
װעט קיין פּרינציפּיעלער אונטערשיד נישט זיין צװישן געשריבּענעם ‏
פּרעפיקס גע -- און גערעדטן גע--. אוב אָבּעךְ זיך פאַרנעמען מיט ‏
די פּאַקטיש גערעדטע דיאַלעקטן, . איגנאָרירנדיק סיי די שריפט, סֵי" ‏
דעם דערווייל געװוּנטשענעם, נאָר נישט פאַראַנענעם ,ליטעראַישן אויס- /
שפּראַך"/ װעט מען דאַרפן אַזױ קאָמפּליצירן דעם קורס פון גראַמאַטיק, .
אַז ער װעט בּשום אופן נישט זיין קיין ,פּראַקטישער קורס'. היינט /
װוּ נעמט מען דעם גאַנצן נױיטיקן דיאַלעקטאָלאָגישן מאַטעריאַל! פון. ‏ /
װיסנשאַפּטלעלן שטאַנדפּונקט איז--בּאַשרײבּן די פאָרמעס אין זײַער גראַ- 3
פישער געשטאַלט אָנשטאָט פאָנעטישער הייסט נישט -- טון שלעכט הי פ'
אַרבּעט, נאָר בּלויז טון אַ האַלבּע אַרבּעט. װען ס'ועלן זיין די נויט- 0
קע דיאַלעקטאָלאָגישע אױסװפֿונגען,. װעט אָט די אָפּגעטוענע האַלבּצ /
אַרבּעט קענען דערגאַנצט ווערן כּמעט מעכֿאַניש. (אין די פאַלן, װוּ דער :יו
אויסלייג גייט זיך פונאַנדער מיט אַלע דיאַלעקטן ((זאָגט" אָנשט. /
2086)-- האָבּ איך אויפן אונטערשיד פון רייר און שריפט אויפמערק" ‏ /
זאַם געמאַכֿט.) א
די גראַמאַטיק איז בּאַשטימט אין דער ערשטער ריי אָבּער נישט ‏
אזיסשליסלעך) פאַר לערערס און סטודענטן פון פּעדאַגאָנישע = + :
דערמיט דערקלערט זיך איר א אָפּנייג,
די גראַמאַטיק פאַרמאָגט אויך אַ געוויסן לינגװאָטעכנישן אָפנייג..
(לינגװאָטעפֿניק--בּאַװוּסטזיניקע בּאַאַרבּעטונג פון דער שפּראַך) 5
קיין געשיפֿטלעכֿן מאַטעריאַל גיבּ איך נישט, קיין דיאַלעקטאָלאָ- ‏
גישן גיבּ איך אויך כּמעט נישט; אין עטלעכע פאַלן מערק איך אָ /
מיינע פּראָװינציאַליומען (פּינסק). :
טערמינאָלאָגישע אָנװייזן גיבּ איך נישט קיין סאַך. 2
בּאַנעמענדיק גראַמאַטיק אַלס לערע װעגן פאָרמע, קען מען, פאַה- ‏ /
שטייט זיך, פאָנעטיק נישט בּאטראַכֿטן אַלס טייל פון גראַמאַטיק. דאָס זעל- 2
בּע איז אויך בּנוגע צו אָרטאָגראַפּיע, אויף וויפל ס'האַנדלט זיך װעגן גראַמאַ-
טיק פון דער לעבּעדיקער (גערעדטער) שפּראַך. נעמענדיק אָבּער אין בּאַי /
טראַפֿט, אַז גראַמאַטיק אַפּעלירט אָפּטמאָל צו פאָנעטישע בּאַגריפן און דער--

פּאַראַגראַפן פאַר ראשי;פּרקים פון פאָנעטיק און פאַר אָרטאָגראַפישע אָג.

ווייזן. (כ'נוץ אויס די געלעגנהייט אָנצוּווייזן יענע לייענערס, װאָס דער

פאָנעטישער און אָרטאָגראַפישער טייל פונעם דאָזיקן בּוך װעט פאַר זי
זיין צו. װייניק, אויף רייזענס ,גראַמאַטיק פון דער יידישער שפּראַך,
װאָס אַנטהאַלט טאַקע בּלויז פאָנעטיק און אָרטאָגראַפיע, אָבּער אין אַ
דעטאַלער בּאַאַרבּעטונג.)

איך אָנערקען פאַר אַ פעלער פון מיין בּוך דאָס, װאָס איך האָבּ

נישט געקענט אָנװענדן דעם סטאַטיסטישן מעטאָד (בּאַשטעטיקן מיט

לע ציפערן די אָפּטקײט פון דעם אָדער יענעם גראַמאַטישן טיפ): ס'האָט

מיר קיין צייט נישט געקלעקט. צוליבּ דער זעלבּיקער סיבּה טראָגן די
בּיישפּילן אָפּטמאָל אַ צופעליקן כֿאַראַקטער. ,

איך בּין מער מקפּיד אויף דער פילצאָליקייט פון דערשיינונגען,
איידער אויף זייער אילוסטרירונג דורך מוסטערן. (דערפון איז אָבֶּער
כּלל נישט געדרונגען, אַז אין הינזיכֿט פון פילצאָליקייט זאָל די גראַ.
מאַטיק זיין אױיסשעפּיק, אָדער אַפילו נאָענט דערצו.) פֿיהאָבּ געשטרעבּט
צו געבּן דעם לערער אַ סכעמע אויף צו דערלערנען די שפּראַך, קלאַ.
סיפיצירן און רובּריצירן די שפּראַך-דערשײנונגען. פאַקטן פון דער
שפּראַך האָט יעדערער גענוג בּיי זיך און אַרום זיך. אויסלערנען דורכֿ.
צוטראַכטן די שפּראַך-פאַקטן, איינשליסן זיי אין אַ סיסטעם -- אָט צו
װאָס ס'שטרעבּט אַ קורס פון גראַמאַטיק.

אַמאָל גיבּ איך בּיישפּילן אָנשטאָט דעפיניציעס, אַמאָל פאַרכאַפּן
די בּיײישפּילן מער, װי די פאָרמולירונג. דאָס װערט געטון פון קורצ.
קּייט וועגן.

שפּראַכלעכן שפּאַס בּאַטראַכֿט איך אַלס אינטערעסאַנטן אילוסט.
ריר-מאַטעריאַל פאַר אַזאַ ,טרוקענער" ויסנשאַפט, וי גראַמאַטיק.

צוליבּ עקאָנאָמיע אין אָרט האָבּ איך אויך נישט געגעבן קיין
אַלגעמײנע איבּערזיכטן פון דערשיינונגען, װאָס װערן, צוליבּ סיסטעם.
צװאַנג, בּאַטראַכט טיילנווייז אין פאַרשידענע ערטער (צ בּ. די דער.
שיינונג פוֹן אָפּוװונדערונג). דאָ װעט דער לײענער מון אָנקומען צום
זוכצעטל, וועלכער דאַרף דינען נישט נאָר צוֹליבּ ספּראַװקעס, נאָר טאַ.
קע פאַר אַ פאַרבּײט פון די נייטיקע כּוללדיקע איבּערזיכֿטן

די גראַמאַטיק איז געדרוקט אין צויי שריפטן. די קלענערע
שריפט איז בּאַשטימט פאַר פאַרטיפערטן שטודיום. דאָ בּין איך נישט

- מקפּיד אויסצומיידן אַזעלכֿע טערמינען אָדער דערשיינונגען, װאָס

טג

זענען נאָך נישט דעפינירט געװאָרן.

בּיים לייענען בּלױיז די גרעסערע שריפט װעט זיך קיין שום
אומגאַנצקײט נישט פילן, (די טאַבּעלעס געהערן צום טייל מיט גרע-
סערער שריפט; זיי זענען געדרוקט מיט קליינער שריפט איבּער טעכֿ-
נישע פאָדערונגען.)

כֿירוף די לייענערס פון דער גראַמאַטיק, בּפרט די לערערס און
סטודענטן, מיר מיטהעלפן צו זאַמלען גראַמאַטישע מאַטעריאַלן. (די
נייטיקע אָנװוייזן וועל איך געבּן לוט אָנפּראַגע.) שפּראַכֿלעכֿע, מעטאָ.
דישע א"אַ קריטישע אָנװייזן װעל איך אָננעמען מיט דאַנק פון
אַלעמען, וער ס'אינטערעסירט זיך מיט דעם געבּיט*)

אין דער אָרטאָגראַפיע פוּנעם בּוך, אַלס אַן אויסערלעכן מאָמענט,
האָבּ איך געלאָזן די דעה דעם פאַרלאַג.

א. זאַרעצקי

מאָסקװע, סענטיאַבּער 1928.

*) אַ דו ע ס: מאָסקװע, צענטראַל.פּאָסט, קעסטל 781, א. זאַרעצקי.

פאַרקירצונגען:

--אֲבֹּר. -- אַבּראַמאָװיטש
--אָפּ. --- אָפּאַטאָשו
--בּערג. -- בּערגעלסאָן
--גאָד. --- גאָדינער
--גראָדז. -- גראָדזענסקי
--דאָבּר. -- דאָבּרוּשין
--האָפ. -- האָפשטיין
--לייוו, -- לייוויק
--נאַד. -- נאַדיר

--נס. -- נסתר

--פַר. -- פּרץ

--קאַצ. -- קאַציזנע
--רייז. --. רייזען
--ש"ע -- שלום-עליכֿם

*

בּערנשטיין -- בּערנשטיין, יידישע שפּריכֿװערטער.,
פון רייד -- פראַזע, געהערט אין לעבּעדיקע רייד.
פרגלי. --. פאַרגלייך.

מיין לאַטײנישׂע טראַנסקריפציע :

זע 2 םע 6126 436 6 =
=יק יי הינ פ צ 7דטמטש+ 8 )א

יש אי 6ם 4 808 + 2
פּ

0
יש ז כ װ ו ט ש ס ר פ אָ ג מ

אלגעמיינעצר טייל

קלאַנג און בּאַטייט

4 אָפט זאָגט מען: ריד בּאַשטײט פון קלאַנגען דאָס איז ניש
פּינקטלעך. אַבּי-װאָסערע קלאַנגען זענען נישט קיין רייד. ס'איז נייטיק

זיך אַסאָציָרן מיט געװיסע פּאָרשטעלונגען אַז זי זאָלן דינען
פאַר סימבּאָלן (צייכנס) פון פאָרשטעלונגען. אָט די דאָזיקע פונקצ
פון די שפּראַך-קלאַנגען הייסט-- בּאַטײט, רײד בּאַשטײט אַלזאָ.

,פּאַפּיר" איז אַ װאָרט, ,פּפּאַר" איז נישט קיין װאָרט, װיל מ
,פּיפּאַר" אַסאָצייַרט זיך נישט קיין פאָרשטעלונג (אַחוץ ריין-קלאַנגלעכֿפ .
פאָרשטעלונגען). ימי איז אויף פראַנצויזיש אַ װאָרט, אױף יידיש-- .

סיסטעם) -- גראַפיק א 2 :
3 אײניקע בּאַמערקונגען װעגן בּאַטײט פון װאָרם: 1) א װאָרט /
זיך אַסאָציירן נישם נאָר מים אַ פאָרשטעלתג, נאָר אױך מטּים 6 נאַ

(דאָס איז שײךך צו אַבּסטראַקטע בּאַגריפן אָדער צו אַזעלבּע בּאַנריפן,.
װאָס פאָרשטעלן זיך זײ איז שװער: האָפענונג, אַטאָם, מיליאָן װיאָרמט).
43 אינטעריעקציעס (אױיסרופװערטער) דריקן אױם אָפטמאָל אן עמאָציע
אַפּעקט, 4) פּאַראַן װערטער, װאָס בּאַצײכענען געװיסע באציונגען צװיש
עלעמענטן פון געראַנק ( 28). 2 הו

4 די בּאַציוּנג צװישן 2 און אי איז בּכֿלל אַאַ יו

0
4
=
=

4

אע יי

בּאַטײטן װערן אויסגעדריקט דורך פאַרשידענע קלאַנגען- קאָמפּלעקסן
(זטיש" איז נישט /שטול"). אָבּער די דאָזיקע איינדייטיקע אַנט=
שפּרעכונג צװישן קלאַנג און בּאַטײט האָט אַסאַן אױסנאַמען'

{) איינע און די זעלבּיקע קלאַנגען האָבּן פאַרשידענע בּאַטײיטן:
אַכֿט (אַכטונג)--אַכֿט(8), אָנקומען (אין שול),--אָנקומען (צו עמעצן}. אַזעל-
כֿע פאַרשידענע װערטער, װאָס האָבּן די זעלבּיקע קלאַנגען, הייסן
האָמאָנימען,

אויפן בּאַנוץ פון האָמאָנימען זענען געגרינדט אײניקע װערטער"
שפּילן (קאַלאמבּורן),, צ. בּ. װאָס פארקויפט א קרעמער אױף קרן?
(-אַ בּעזים); פֿאַרװאָס קויפט אַ גלח אַ שטעקן מיט אַ זילבּערן הענטל?
(--פאַר געלט); בּעסער אָנקומען צו ,עלינו', אײדער צום בּעסטן מענטשן.
- אַועלכע שפּאַסן זענען פון דער שפּראַכלעכער זײט אינטערעסאַנט דערמים,
װאָס זײ װײזן, װי פעסט זענען בּײ אונז די אַסאָציאַציעס פון קלאַנג מיטן
בּאַטײט, אַז װען מיר נעמען אויף אַ קלאַנגען-קאָמפּלעקס מיט אײן בּאַטײם
(צ. ב. אויף קרן-אָן ריווח), איז שױן אונז שװער דענקען דעם זעלביקן
קלאַנג-קאָמפּלעקס מיט אַן אַנדער בּאַטײט (אויף קערן-צום אויסקערן), אוך
דער ענטפער אויף דער שפּאַס:פּראַגע, אָדער די פאַרענדיקונג פונם שפּאַס,
ראַשט אונז איבּער, װי אן אומדערװארטע, און דאָך א נישט אָפּלײקנבּאַרעו
! אַסאָציאַציע .

גראַמאַטישע האָמאָנימען: קומט (קומט, איך בּעם אײך)-קומט (קומט
ער צוֹ גײ)--האָמאָנימישע פאָרמעס האָמאָנימישע סופיקסן).

2) פאַרשידענע קלאַנגען האָבּן די זעלבּיקע בּאַטײטן:

8) זין--בּנים. אַזעלכֿע װערטער, װאָס האָבּן ענלעכע בּאַטײיטן:
זיך אונטערשיידנדיק אין דער עמאָציאָנאַלער אָפּפאַרבּונג אָדער אין אַן
אַנדערן פּרט, הייסן סינאָנימען.

0) װאַרטן--האַרן, יע--יאָ, דעמאָלט--דענסטמאָל. דאָס זענען װוער-
טער פון פאַרשידענע דיאַלעקטן, ס'קומט אָבּער פאָר, אַז זיי װערן בּאַ-
נוצט פון איין און דעם זעלבּיקן ריידער.

6) פאָרמע-פאָרם=פאָנעטישע ,דאַריאַנטן" פון אײן װאָרט.

4) פאַרפליכט--פאַרפליכטעט--פאָנעטישע ,װאַריאַנטן' פון אײן סופיקס-

שער קן 0

2 נלידערוננ פון רייף

8 איינער פון די עלעמענטן פון פאָנעטיק איז די ריטמיש-
מעלאָדישע זייט פון רייד (,אינטאָנאַציע"), אַהער געהערט די העכע-
רונג און זינקונג פון קוֹל. די פאַרשטאַרקונג און אָפּשװאַכֿונג, די פאַר-
גיכערונג און פאַרלאַנגזאַמערונג, די פּויזעס.

6 מע שיידט-אונטער אינטאָנאַציע פון פּונקט, פון קאָמע, פון
פּראַגע אאַזיוו (לויט די אַנטשפּרעכֿיקע אָפּשטעל-צײכֿנס). דערבּיי דאַרף
מען אָבּער געדענקען, אַז װי די שריפט בּכֿלל, אַזױ איז אויך די פּונק.
טואַציע (בּאַנוץ פון אָפּשטעל-צײכֿנס) נישט פאָנעטיש, ד. ה. אַנטשפּרעכֿט
נישט איינדייטיק דער אינטאַנאַציע .

7 די אינטאָנאַציעס פון פּונקט, פראַגע אאַז"װו זענען יעדערן
בּאַקאַנט, אָבּער שווער צו בּאַשרײבּן, דעריבּער האַלט איך פאַר מעג-
לעך גלייך צו בּאַזירן זיך אויף זיי, כּדי איינצופירן דעם בּאַגריף פון
ריידגלידערונג. א שטיק רייד, פון אַ פּונקט-פּױזע (אָדער פון אַן אָנ
הױבּ רייד) בּיז דער נעענטסטער פּונקט.פּױזע (אָדער בּיו אַ סוף רייד)
הייסט פראַזע, א פרעג-פּויזע, אַן אויסרוףפּויזע (און אין געוויסע פאַלן
אַ פילפּונקט-פּױזע) שפּילן, בּנונע דער גלידערונג, די ראָליע פון אַ
פּונקט-פּױזע. בּיישפּיל:

סאיז האַלבּער טאָג. ס'איז מיד דאָסּ אויג פון שיין. דער
מוח--אָנגעזעט מיט פינקלען (האָפ.) דאָ איז 3 פראַזעס. אַז מירן עס
לייענען אַזױ: סאיז האַלבּער טאָג, ס'איז מיד דאָס אויג פון שיין, דער
מוח אָנגעזעט מיט פינקלען,--װעט עס זיין איין פראַזע. פאַרשטײט זיך,
אַז דאָס װעט הייסן--לייענען נישט אַזױ, װי דער אַװטאָר האָט געמיינט.

8 אַ פראַזע טיילט זיך (דאָס רוב) ווייטער אויף טיילן איינע

:פון די סטאַדיעס פון גלידערונג פון אַ פראַזע איז דאָס, װאָס מע רופט +

װאָרט, דעם טערמין װאָרט בּאַנוצט מען כֿאָטש סאיז נישטאָ קיין
גוטע בּאַשטימונג פונעם דאָזיקן בּאַגריף.

מע קען נישט זאָנן, אַז װאָרט איו אַואַ טײל רײד, װאָס האָט א
בּאַזונדער בּאַמײם; ערשטנם, זענען פאַראַן ווערטער (אויף, און), ביי ועל.
בע מע קען נישט פעסטשטעלן קײן ,בּאַזונדערקײימײ פון בּאַטײט, צווייטנם,

קען מען איינזען אין איין װאַרט מערערע בּאַטײטן: אין ,טישל" בּאַטײט

טיש אַ געווים מעבּלשטיק און ל--קלענערקייט פון דער נאַרמע,. מע קען
נישם זאָנן, אַז װאָרט איו אַואַ טײל רײיר, װאָס װערם אַרױסנערערט

-יבן =

בּאַזונדער ; מיר רײדן, אַדרבּא, צו עטלעכע װערמער נאָכאַנאַנד (סיזהאַלבּער
טאָג, סיזמיד דאָסױג...). מע קען נישט זאָג, אַז װאָרם איז אַזאַ טײל רײד,
װאָס מע קען ארױסרײדן בּאַזונדער} די װערמער אױף, און - קומען בּאַ.
זונדער נישט פאָר, און די טײלן פון װאָרם ערדאַרבּעם קומען דװקא
פּאָר בּאַזונדער אויך ‏ מע קען נישם גרינדן די דעפניציע פון ,װאָרם*
אויף דער שריפם װאָרט -װאָס מע שרײבּט אָפּגעטײלט פון אַרומיקן
טעקסט): ערשטנס, איז די שריפט אַ צו קאָנװענציאָנעלע (אָפּגערעדטע)
זאך, זי קען געענדערט װערן דורך א דעקרעט אָדער דורך אן אָפּמאך,
בּעת די שפּראַך איז פיל ,;אַטירלעכער" (געפינט זיך װײניקער אין
מענטשנס רשות), צװײטנס, בּאַזירט זיך בּכלל (אַחוץ אױסנאַמען) די שפּראך
גישט אויף דער שריפט (נאָר פאַרקערט).

! פון אַלּערלײ דעפיניציעס פון װאָרט האַלט איך פאר אַ מעױ
פּאַסיקער אַזאַ בּאַשטימונג ;

װאָרט איז אַ טייל רייד,. װאָס לאָזט זיך אָפּרײסן פון די אַרי
מיקע טיילן און לאָזט זיך נישט צערייסן. (אױבּ עס לאָזט זיך צערייסן
-- איז עס מער וי אַ װאָרט, אױבּ עס לאָזט זיך נישט אָפּרײיסן -- איז
עס וייניקער װי אַ װאָרט. צערייסן מיינט מען -- איבּערשטעלן די
טיילן אָדער אַרײנשטעלן צװישן זיי אַנדערע װערטערר)

בּיײישפּיל: פונבּריסקערבוּנבּיאַלערבּינהאָטיראַוודאיגעהערט.

,פון" לאָזט זיך אָפּרײסן פון ,בּריסקערב" (צ. בּ. פון דעם
בּריסקער...), פו--ן אָדער פ--ון לאָוט זיך נישט צערייסן, הייסט עס,
,פון" איז אַ װאָרט.

,בּריסקער" לאָזט זיך אָפּרײיסן (צ. בּ. פון בּריסקער גרויסן רב),
בּריס--קער, בּריסק--ער אאַז"וו לאָזט זיך נישט צערייסן, איז ,בּריס*
קער" אַ װאָרט. (אמת, מע קען בּויען אַ פראַזע: ,פון בּריסק איז ער
געקומען", אָבּער דער ;ער" װאָס דאָ, איז גאָר אַן אַנדער זאַך, וי
דער ,ער" אין דער פּראַזע ,פון בּריסקער רב,.")

, רב" לאָזט זיך אָפּרײיסן (צ. בּ. פון בּריסקער גרויסן רב, װועל-
כֿער...) און--לאָזט זיך נישט צערייסן, אין עס אַ װאָרט.

און אַזױ ווייטער. |

אַ שווערקייט קען פאָרקומען בּיי ,האָטיר": צװישן האָט און איר .
קען מען, ווייזט אויס, קיין אַנדערע װערטער נישט אַרײינשטעל. מע
קען זי אָבּער איבּערשטעלן: איר האָט געהערט, אַלזאָ, אין ,האָט
איר" -- צוויי ווערטער.

9 נאָך בּיישפּילן : ,יונגער מאַן" -- צוויי ווערטער (אַ מאַן, װאָס

טל עי

איז יונג), ,יונגערמאַן"---איין װאָרט; ,גוטער פריינט"--צוויי װערטער (אַ. /

פריינט, װאָס איז גוט), ;גוסער -פריינט"--איין װאָרט (אוּמאָפּהענגיק לט
נעם אָנגענומענעם אויסלייג).
לוים דעם קריטערי פון װאָרט איז דרײ הונדערט פערציק אַכט-

אײן. װאָרט. מנחם-מענדל--אין װאָרט. דאָס הײסט נישט, אַז מע דאַרף עס
נעמען שרײבּן אַנדערש, װי מע שרײבּט בּיז אַהער; פּונקט װי נראַמאַטיק ‏

פרעגט זיך נישט אָן בּײ אָרמאָגראַפיע, װאָס זאָל זי האַלטן פאַר אײן
װאָרט און װאָס נישט, אַזױ פרעגט זיך אָרמאָגראַפיע נישט שמענדיק אָן
בי גראַמאַטיק, װאָס זאָל זי שרײבּן צװאַמען און װאָס באַזונדער. מע
דאָלט געקענט אינפירן טערמינעןת גדאַמאַטישער װאָרט, אָרטאָגראַפּישער
װאָרט, נאָר מיר שײנט עס איבּעריק.

0 וװערטער טילן מיר אויף בּאַטײטיק? און בּאַהילפיקע.

די ערשטע האָבּן אַ ;ממשותדיקן" באַטײט טעוו | זיך מיט אַ פאָר. -

שטעלונג אָדער בּאַגריף, אָדער זי פאַרטרעטן אַ פאָרשטעלונג, אַבּאַ.
גריף), די צווייטע בּאַצײכֿענען נאָר אַ בּאַציוּנג (צװישן צװיי עלעמענטן
פון געדאַנק אָדער צװישן דעם רעדער מיטן געדאַנק) בּיישפּ.: געקױ
מען איז אַ טאָג מיט פייערדיק! בּליק און אַלעמען זי אָפּגעלאָזט די
לייצן (האָפ.), בּאַהילפיק זענען דאָ: איז (בּאַציוּנג צװישן דעם אָנקו
מען פונם טאָג און דעם מאָמענט פון רייד)), אַ (בּאַציוּנג צװישן דעם
טאָג און דעם צוהערער--דער טאָנ איז דעם צוהערער אומבּאַקאַנט),
מיט (בּאַציוּנג צװישן דעם טאָג און דעם בּליק), און (בּאַציוּנג צווישן דעם
קומען און דעם אָפּלאָזן), די (בּאַציוּנג צװישן די לייצן און דעם צו
הערער--די לייצן װערן פאָרגעשטעלט אַלס עפּעס פון זיך אַליין פאַהּ
שטענדיקס פאַרן צוהערער).

ס'זענען שייך ספקות בּיי דער איינטיילונג פון װערטער -- דאָס ‏

שטערט אָבּער נישט פּרינציפּיעל די קלאַסיפיקאַציע.

מע דאַרף נישט פאַרגעסן װעגן האָמאָנימען: אין , איך האָבּ גע.
נומען? איז , האָבּ" בּאַהילפיק, אין ‏ איך האָבּ געלט"--בּאַטײטיק. דאָס
זענען צוויי האָמאָנימישע װערטער, פּונקט װי אַכֿט (אַכֿטונג) און אַכֿט ‏
(אַ צאָל).

1 בּיישפּילן פון בּאַטײיטיקע װערטער: אונטן. אַזאַ, איין, אים, 3
איצט, גיין, גייסט, דאַרף, מוז, מע, מען, מענטש, מענטשן, ער, קוים, שוין. /

בּיישפּילן פון בּאַהילפיקע װערטער: אַ. אונטער, איז, אַן, אויפן,
(אויפן טיש), װעט, זשע, מיט, נישט.

,
בר
=

פָיי

אע ר יי א

=
=

64

ר == יפע =

בּיישפּילן פון בּאַטייטיקע--בּאַהילפיקע האָמאָנימען: די (די װעלט
זאָגט--בּאַהילפיק, די װעלט איז איך אַ װעלט -- בּאַטײטיק), האָבּ (ז.
אויבן), זיך (עס טרעפט זיך--בּאַהילפיק, ער רעדט צו זיך אַלין --
בּאַטייטיק),

2. װאָרט איז נאָך נישט די לעצטע סטאַדיע אין רייד-גלידע.
רונג. אָפט בּאַשטײט אַ װאָרט אויך פון טיילן, דאָ רעדן מיר נישט
פון יענע טיילן, װאָס הייסן טראַף און קלאַנג: ,שרייבּער" אַלס װאָרט
(װאָרט איז אַן עלעמענט פון שפּראַך, און שפּראַך װאָט דאָך אי א פאָ.
נעטישע אי אַ סעמאַנטישע זייט) בַּאַשטײיט נישט פון שריי | בּער, ואָ-

- רים אַ שרייבּער איז נישט קין בּער, װאָס שרייט. טישל אַלס װאָרט
בּאַשטײט נישט פון טי - של, װאָרים נישט ,טי", נישט ,של" בּאַטײטן
נישט קיין עלעמענטן פונעם בּאַגריף ,טישל". שרייבּער בּאַשטײט שפּראַכֿ.
לעך, ד. ה. פאָנעטיש-סעמאַנטיש, פון שרייבּ | ער (,שרייבּ' בּאַטײט אַ
געוויסע חאַנדלונג, ,ער" בּאַטייט אַ פּראָפּעסיאָנאַל אָדער קענער פון אַן
אַרבּעט: זינגער--דער װאָס זינגט, לערער-דער װאָס לערנט, שוימער.
דער װאָס שווימט); טישל בּאַשטײט פון טיש |-"ל (טיש -- אַ געװויס
מעבּלשטיק, ל--קלענערקייט פון דער נאָרמאַלער גרייס),

די טילונג פון שרײבּער אויף שרײ.בּער, און װײטער אױף שיריאין -
ב-ע-ר איז 8 רײן פאָנעטישע טמײלונג, אָן סעמאנטישע מאָמענטן, און איז
דעריבּער נישט קאָרעלאַטיװ מיט דער טײלונג פון דער פּראַזע אויף װערי
טער, ד. ה. אױיבּ מע זאָנט: א פראוע בּאֿשמײם פון װערטער, און אַ
װאָרט פון מראַפן, נײט מען נישט מים א גלײכער, נאָר מיט אַ געבּראָ.
בענער ליניע.

3. ווען מיר טיילן שריײבּער אויף שרייבּ--ער, הייסט עס, מיר
טיילן דאָס װאָרט אויף פאָנעטיש-סעמאַנטישע עלעמענטן, ד. ה. אויף
טיילן, װאָס די סומע פון זייערע קלאַנגען בּילדעט די קלאַנגען פונעם

װאָרט, און די סומע פון זייערע בּאַטײטן בּילדעט דעם בּאַטייט פון
װאָרט, דערביי זענען עס אַזעלכע טיילן, װאָס לאָזן זיך שוין וייטער
נישט טײלן (עלעמענטן.

פאָנעטיש-סעמאַנטישע עלעמענטן פון װאָרט הייסן מאָרפעמעס.

4. פונװאַנען ווייסן מיר, אַז שרײבּער בּאַשטײט דװקא פון די
מאָרפעמעס שרייבּ--ער און טישל פון טיש--ל? טילװיין פירט אונז

= אַרױף אויף דעם געדאַנק שוין דאָס, װאָס פאַראַן אַ װאָרט שרייבּ אָן
- = גער") און אַ װאָרט טיש (אָן ,ל"). אָבּער דער פאַרגלייך פון שרייבּער

אב

און שרייבּ איז נאָך װייניק. פאַקטיש קומט פאָר בּיי אונז (אומבאַװוּסט-
זיניק, אין דער צייט, וען מיר לערנען זיך, קינדוייז, רעדן) אַ פאַר-
גלייך פון אַ גאַנצער ריי װערטער, און--דאָס רוב--אין צוויי ריכֿטונגען,.
דהיינו ;

שרײבּער שרייבּן שרײיבּסט שרייבּעריי.

גייער גיין גייסט גייעריי..

שניידער שניידן שניידסט שניידעריייי
אָדער: טישל טיש טישן.

מענטשל מענטש מענטשן..

פּאַפּירל פּאַפּיר ‏ פּאַפּירן...

| = 15 = = = = =

דאָ ווייזט זיך אַרױס, אַז אַלע װערטער, װאָס שטייען אין דער
טאַבּעלע אין איין (האָריזאָנטאַלער) שורה, האָבּן עפּעס שותּפותדיקס אין
בּאַטיײט (אין דער ערשטער שורה האַנדלט זיך אַלץ וועגן שרייבּן, איך
דער צווייטער שורה ועגן גיין אאז"ו), און אינצייטיק -- עפּעס
שותּפותדיקס אין די קלאַנגען (אין דער ערשטער שורה אומעדום שרייבּ*),
אין דער צווייטער--אומעדום גיי, אאז"וו). און אַלע ווערטער, װאָס שטייען

אין איין (װערטיקאַלן) זײלכֿל, האָבּן אויך עפּעס שותּפותדיקס אין בּאַײ.

טייט (אין ערשטן זײַלכֿל--אומעדום אַ מענטש, װאָס פאַרנעמט זיך מיט
געוויסער אַרבּעט, אין צווייטן--אומעדום אַ נאָמען פון אַן אַרבּעט, אין
דריטן--אַן אַרבּעט, װאָס סשוט יענער, צו װעלכֿן סאיז געװענדט די
רייד, אאז"וו), און עפּעס שותּפותדיקס אין די קלאַנגען (אין ערשטן
זיילכל--אומעדום--ער, אין צװייטן אומעדום--ן*+) אאז"וו). דאָס פירט.
דערצו, אַז מיר אַסאָצייָרן דעם בּאַגריף פון שרײבּן מיט די קלאַנגען
שרייבּ און דעם בּאַגריף פון פּראָפּעסיאָנאַל--מיט די קלאַנגען--ער. אַז-
אַרום געפינען מיר, אַז דאָס װאָרט שרײבּער האָט אייגנטלעך אַ צוי
נויפגעזעצטן בּאַטײט: עמעצער װאָס שרײיבּט. דער בּאַטײיט פון שרי-
בּונג גופא, ד, ה. דער שותּפותדיקער בּאַטייט פון שרײבּער, שרייבּן,
שרײיבּסט... הייסט מאַטעריעלער בּאַטײט פונעם װאָרט, און דער

*) אין שרייבּסט הערט זיך , שרייפ" (014), אָצּער מיר לייגן קיין אַכט נישט דערויף+
-- די סעמאַנטישע אַנאַלאָגיע ווייזט זיך אַרױס שטאַרקער, װי די פֿאָנעטישע נישט-ענלעפֿקײט.
**) אין , שרייבּן? הערט זיך ם' (914). פֿרגל' די פֿריערדיקע אָנמערקונג.

2 אט
יט אט

אט
ר
:

=+ ןיי

בּאַטײט ;עמעצער װאָס טוט", ד.ה. דער שתּפותדיקער בּאַטיט פון
שרייבּער, גייער, שניידער.. -- פאָרמאַלער בּאטייט.

5 די צעלייגונג פון אַ װאָרט אויף מאָרפעמעס מיט דער הילף
פון אַנאַלאָגיע-רײיען קען פאָרקומען בּהדרגה (אױיבּ דאָס װאָרט בּאַשטײט
מער װי פון צויי מאָרפעמעס). צ.ב. דאָס װאָרט שניידערקעס פער.
גלייכֿן מיר פריער אַו:

שניידערקעס -- שניידערקע

שוסטערקעס -- שוסטערקע

/לערערינס -- לערערין

מאַשינעס -- מאַשינע

און געפינען אויס, אַז שניידערקעס= שניידערקע { ס; {;שגי-
דערקע" גיט דעם מאַטעריעלן בּאַטײט, און--;ס"--דעם פאָרמאַלן (מער.
צאָליקײיט). ווייטער ווייזט זיך אָבּער אַרױס, אַז ,שניידערקע" גוכא
װערט פאַרגליכֿן אַזױ:

שניידערקע -- שניידער

שוסטערקע -- שופטער

סאָלדאַטקע -- סאָלדאַט

== = == יי =-, די = --=,

און מיר בּאַקומען שניידערקע == שניידער -+ קע. דעם מאַטעריעלן
בּאַטײיט גיט שוין דאָ ,שניידער" און ,.-קע" גיט אַ צוייטן פאָרמאַלן
בּאַטייט (ווייבּלעכקייט). לסוף בּאַקומען מיר שניידער = שנייד |- ער.

6. ווען מיר צעלייגן אַ װאָרט נישט בּיז די עלעמענטן, צב.
שניידערקעס == שניידערקע | ס, רופן מיר דעם מאַטעריעלן טייל --
טעמע, איין װאָרט קען אַלזאָ האָבּן אין זיך מערערע טעמעס, אינע
אין דער אַנדערער: אין שניידערקעס איז דאָ אַ טעמע שנידערקע,
און ווייטער -- שניידער, און וייטער -- שנייד. די קלענסטע (נישט
צעלײגבּאַרע) טעמע הייסט װאַָרצל.

מע מאָר נישם פּלאָנטערן דעם מערמין ;װאָרצל' פון סטאַטישער
גראַמאַטיק מיטן טערמין ,װאָרצל" פון היסטאָרישער גראַמאַטיק.

7. די װאָרטטײילן, װאָס טראָגן דעם פאָרמאַלן בּאַטײט, הייסן
אַפיקסן. אַן אַפיקס, װאָס שטייט פאַרן װאָרצל, הייסט פּרעפיקט.
נאָכֿן װאָרצל -- סופיקס,

יידישע גראַמאַטיק (62

= 18 == : 4 : זי

קײן אונטערשיר צװישן ,סופיקס' און ,פלעקסיע*? מאַך איך נישט.
,ענדונג" קומט-אוים אַמאָל צו בּאַנוצן אַלס אַ פאָנעטישן בּאַגריף.
פאַראַן װערטער אֶן װאָרצלען (פון, אויף), ד.ה. אָן מאטעריעלע בא -
טײטן-בּאַהילפיקע װערטער, | |

2 פאָרמע פון וואָרט

8 מיר האָבּן געזען, אַז אַ װאָרט קען אָפּטמאָל האָבּן אַ מאַטער-
יעלן און פאָרמאַלן בּאַטײַט, דעם מאַטעריעלן בּאַטייט נעמען מיר אויף ‏
אַלס דעם הױפּטבּאַטײט פון װאָרט, און דעם פאָרמאַלן אַלס אַן עני
דערונג אָדער ניאַנסירונג פונעם מאַטעריעלן בּאַטײט,

דער בּאַנדיף מאַטעריעל--פּאָרמאַל איז רעלאַטיו. אײן בּאַטײט קען
זײן מער אָדער װײניקער פאָרמאַל װי אַ צװײטער. דהינו, אין ,פלעגסט
בײַן? איז דער בּאַטײם, װאָס איז אױסגעדריקט אין די קלאַנגען נײ - 8
מאַטעריעלער, דער בּאַטײט פון פלעג || - פאָרמאַל, דער באטײט פון
סט-נאָך פאָרמאַלער. דער בּאַטײם פון ,בִּין" איז פאָרמאַל אין איך בּין
אַן אַרבּעטער" און נאָך פאָרמאַלער-אין , איך בּין געקומעף. קײן רע:.
פיניציע פן פאָרמאַלן און מאַטעריעלן בּאַטײם פּאַרמאָג איך נאָך
נישט. :

9. אַחוץ אַפיקסן, זענען פאַראַן נאָך מיטלען אויסצודריקן פאָר. -
מאַלע בּאַטייטן : אינװוייניקסטע בּײיגונג (923) אַזױ הייסט די אַנט:.
שפּרעכונג פון פאַרשידענע קלאַנגען אין איין און דעם זעלבּיקן װאָרצל
אין פאַרשידענע װערטער: זינגען--געזונגען, בּרודער--בּרידער, זיצן--
געזעסן, לאַנג--לענג אאַז"וו *) און איבּעראַקצענטירונג (אַזוי הייסט
דער איבּערטראָג פון אַקצענט פון איין טראַף אױיף אַ צװייטן אין
פאַרשידענע װערטער מיט איין װאָרצל: סטאָליער--סטאָליערעס, שבּת -
שבּתים, נאַר--נאַראָנים). אינװײיניקסטע בייגונג און איבּעראַקצענטירונג
זענען נישט. קיין מאָרפעמעס, אָבּער טרעגערס פון פאָרמאַלע בּאַטײטן
זענען זיי, דעריבּער הייסן זי (װוי אויך אַפיקסן)--פאָרמאלע סימנים. ‏

0 אָנשטאָט ,אַ װאָרט האָט אַ פאָרמאַלן סימן" זאָגט מען אָפּט.
;אַ װאָרט האָט אַ פאָרמע". דערבּיי גיט מען דער פאָרמע אַ נאָמען לויטן

*) דעריבּער איז פֿאַלש די בּאַהױפּטונג פֿון דער אַלטער גראַמאַטיק, אַז װאָרצל אי /
דער אומפֿאַרענדערלעפֿעַר טײל פון װאָרט

= יל =

בּצַטייט פונעם פאָרמאַלן סימן, צ. בּ. ,טישן" האָט אַ פאָרמע פון מע"
צאָל (ד.ה. אַנטהאַלט אין זיך אַן אַפיקס, װעלכער דינט דערצו, אַז
;טישן? זאָל בּאַטייטן אַ מערצאָל), ,גייסט" האָט אַ פאָרמע פון אַ צוייי
-טער פּערזאָן (ד.ה אַנטהאַלט אַן אַפיקס, װאָס אַדאַנק אים בּאַטײט
דאָס װאָרט ;גייסט* נישט נאָר, אַז ס'האַנדלט זיך וװועגן אַ גאַנג, נאָר
אויך, אַז דער גאַנג װערט אויסגעפירט פון דעם, צו װעמען די רײיד
איז געװענדט); ,שגיידערקעס" האָט דריי פאָרמעס -- פאָרמע פון מער.
צאָל (סופיקס--ס), פאָרמע פון ,װײבּלעכֿן מין פון סובּסטאַנטיוו" (--קע,
אַ פאָרמע פון פּראָפּעסיאָנאַל-נאָמען (--ער); ,בּרידער" האָט אַ פאָרמע
יפון מערצאָל, געשאַפן דורך אינװייניקסטער בּייגונג, פרגלי בּרודער *,
;,שבּתים" האָט איין פאָרמע (פון מערצאָל), געשאַפן דורך דריי סימנים:
סופיקס (--ים), אינװוייניקסטע בּייגונג (פרגלי שבּת), איבּעראַקצענטירונג.

1. פאַראַן אַ פאַל, ווען ס'איז נישטאָ קיין פאָרמאַלער סימן, אָבּער
יפאַראַן אַ כּאָרמע (נול-פאָרמע. 47).

2. ווען מיר בּאַטראַכֿטן די פראַזע: בּיי דעם שטעטל שטײט

אַ שטיבּל מיט אַ גרינעם דאַך, בּאַמערקן מיר: די פאָרמע פון ,שטייט"

איז אָפּהענגיק פון דעם װאָרט ,שטיבּל"-- װוען סזאָל זיין ,שטיבּלעך",
װאָלט מען געמווט זאָגן ,שטייען; די פאָרמע פון ,גרינעם" אין אָפֿי
הענגיק פון ,דאך"--װוען ס'זאָל זיין ,טיר', װאָלט מען געמוזט זאָגן
סגרינער". די פאָרמעס פון ,שטעטל", , שטיבּל? זענען נישט אָפּהענגיק
פון קיין אַנדערע װערטער אין דער פּראַזע. ;שטייט" און עשטייען"
בּאַטײיטן איינס און דאָס זעלבּע, נאָר אין אָפּהאַנג פון אַ צװייט װאָרט

דאַרף קומען אַמאָל ,שטייט" אַמאָל , שטיען//, דאָס זעלבּע ,גרינעם"

- און ,גרינער". אָבּער ,שטאָט" און ,שטעטל? זענען גאָר צויי פאַרשי-

דענע זאַכֿן, אַזױ אויך , שטובּ" און ,שטיבּל". דעריבּער טיילט מען די
פאָרמעס פון װערטער אויף צוויי סאָרטן: סינטאַקסישע (שטייט, גרי.

-נעם) און נישט-סינטאַקסישע (שטעטל, שטיבּל).

3. נישט.סינטאַקסישע פאָרמעס, אָדער, װי מען רופט זיי אָפט,

פאָרמעס פון װאָרטבּילדונג, שפּילן אין אונזער שפּראַך אַן אומגעהייערע

ראָליע. זיי גיבּן די מעגלעכֿקײט מיט וייניק שפּראַכֿלעכֿע מיטלען

*) אין יענעם דיאַלעקט, װוּ ‏ בּרודער" און בּרידער" קלינגען אַלצאײנס, האָט

, בּרידער" נישט קײן פֿאָרמאַלן סימן פון מערצאָל, פּונקט װי אין דער ליטעדאַרישער שפּראַך
-.עפּל, שטיװל?* א"א (יעדער דיאַלעקט האָט זיין גראַמאַטיק),

- 930 =

קאָמבּינירנדיק דעם זעלבּיקן װאָרצ? מיט פאַרשידענע אפיקסן א"א פאָרר
מאַלע סימנים, אויסצודריקן אַסאַך פאַרשידענע בּאַגריפן, אַשטײגער!
געבּן, געגעבּן, פאַרגעבּן, גאָב, געבּער, געבּנדיק, אאז"ו

4. װאָרטבּילדונג קומט פאָר אויף פאַרשידענע אופנים. קודם+
כּל שיידן מיר אונטער אַ װאָרט מיט איץ װאָרצל (טיש, שריבּן, אַר-
בּעטן) און מיט מערערע װאָרצלען (שרײיבּטיש, מעטאַל-אַרבּעטער), אָדער
איינפאַכע װוערטער און צוּנויפזאַצן, אַן איינפאַך װאָרט קאָן בּאַ-
שטיין נאָר פון אַ װאָרצל (טיש, טראָט, לאַנג, לענג) אָדער פון א
װאָרצל מיט אַפיקסן (טישל, טישן)

8. וי בּיי גאַנצע װערטער, אַזױ איז אויך בּיי פאָרמעס קין
איינדייטיקע אַנטשפּרעכֿונג צװישן קלאַנג און בּאַטייט נישטאָ, ד.ה.
נישטאָ, אַז יעדער פאָרמאַלער סימן זאָל האָבּן נאָר איין בּאַטייט און
יעדער פאָרמאַלער בּאַטײט זאָל אויסגעדריקט װערן נאָר דורך איין
סימן. אָט האָבּן מיר: טיש--טישן, פעלד--פעלדער, בּגד--בּגרים, בּיכֿל--
בּיכלעך אאז"וו -- פאַרשידענע אַפיקסן פאַר איין בּאַטייט , מערצאָל.
און װידער האָבּן מיר: קאָמוניסט--אַן אָנהענגער פון קאָמוניזם, מאַשַי-
ניסט--אַ בּאַשעפטיקטער בּיי אַ מאַשין, צעקיסט--אַ מיטגליד פון צעקאַ--
איין אַפיקס (יסט) מיט פאַרשידענע בּאַטײיטן; טיפסטער--העכֿסטע גראַר
טיפקייט, צװאָנציקסטער --נומער צװאָנציק -- איין אַפיקס (סט) מיט
פאַרשידענע בּאַטײיטן. נאָך מער: אין איין װאָרט האָט אָפּטמאָל איין
אַפיקס פאַרשידענע בּאַטײטן, קומען אַרױס האָמאָנימען: אידישיסט"
בּאַטײיט אין די יידישע פּאַליטישע קרייזן אַן אָנהענגער פון יידיש,
אין שפּראַכֿװיסנשאַפּטלעכע קרייון -- אַ שטודירער אָדער אַ קענער פון
יידיש; מענטשלעך איז אַן אַדװערבּ און אַ מערצאָל פון אַ פאַרקלענער-
סובּסטאַנטיו.

6. די שפּראַך האַלט זיך אין אײן ענדערן. ,אוירינגל" איז געװעך
אַמאָל אַ צונויפזאַץ (אויער-רינגל), הײנט איז עס אַן אײנפאַך װאָרט; ,ניפט"
איז געװען אַמאָל אַ סופיקסירטם װאָרט (גיפ-|-ט, ניפ--ניבּ, ניפט - דאָס
װאָס מע גיט.אײן, ד. ה. א רפואה), היינט איז עס אַ װאָרצלדיקער װאָרטך
אין ,פיזיאָלאָגיע, געאָלאָניע" אאַז"װו אי שױן - לאָניע כּמעט אַ סופיקס.
(לכתּהילה איז עס געװען אַ װאָרצל), אאַז"װ

בּײ אַזאַ דינאַמישקײט פון דער שפּראַך מון מען שטענדיק שטרענב.
אונטערשיירן, צי װערט די שפּראַך בּאַטראַכט פון היסטאָרישן שטאַנרפונקמ.
אָדער אין איר הײנטיקן צושטאַנד. אין דער הײנטיקער שפּראַך איה

2

אוירינגל נישם קין צונויפזאַץ, גיפט נישם קײן פאָרמעדיק װאָרט,

7. שטענדיק בּלײבּט אָבּער אָרט פאַר ספקות, פאַר סובּיעקטי.
:ויזם. דער שפּראַך-חוש װענדט זיך אָפּט אָן דעם סכום און אָן דער
ילעבּעדיקײט פון די שפּראַכלעכע אַסאָציאַציעס, װאָס דער אָדער יענער
שפּראַךד-אויפנעמער פאַרמאָגט. אױבּ אין אײן קלאַס װעט אַ שילער דװקא
:װעלן דערנענטעלן ,שריפט" און ,, שרײבּ' (די נאָענטקײם אין קלאנג און
;אין בּאַמים װעם פאַר אים אַרױסטרעטן צו שאַרף, ער זאָל זײ קענען
איגנאָרירן) און אַ צװײמטער װעט זײ נישט דערנענטער, - זענען זײ בּײ.
;דע גערעכט. יעדערער בּאַשרײבּט זײן שפּראַך-אױפנעמנג, און יעדערער
אִיז פּאַר זיך גערעכט. אָבּיעקמיװו איז גערעכם דער ערשטער, אָבּער
פאָרסירן די גראַמאַטישע. אַסאָציאַציעס דאַרף מען מים פאָרזיכטיקײט.)

8. װאָס טיפּער מירן זיך אַרײנלאָזץ אין די שפּראך-אַטאָציאַציעס
און װאָס בּרײטער מירן זיך פאַרמעסטן, אַלץ מער װעלן מיר אָפּשײלן
דעם אוראַלטן װאָרצל פון די אָנגעװאַקסענע, זיך מיט אים צתױיפגעגאָ.
סענע אַפּיקסן. ,בּרײמער זיך פאַרמעסטן" מײן איך - צוציען צום פאַר.
:גלײך אויך אַנדערע שפּראַכן, דעמאָלט װעלן מיר דערנענטערן ,געװיס"
;און ,װיסן', ,מאכל" און ,אכלען. אָבּער דאָ טרעטן מיר שוין אַרײן אין
גבול פון פאַרגלײכיקער גראַמאַטיק פון אינדאָ-אײראָפּעישע (און סעמימי.
שע) שפּראַכן. כ'האָבּ עס דערמאָנט נאָר, כּדי צו װײן, אַז מען דארף
נישט זײן שטרענג אין דעפיניציע פון ,װאָרצל'. װאָרצל איז (פּראַקטיש)
נישם יענער אוראַלטער אינדאַ-אײראָפּעישער װאָרצל, װאָס װערם אױם.
געדעקט ערשט דורך סקרופולעזע לאַנגיאָריקע אוישוכונגען. נאָר סּ'איז
פּשום דער װאָרט-טײל, װאָס מראָגט ‏ דעם מאַטעריעלן בּאַטײם פון
װאָרט. י

9 אין אײן װאָרם קענען, װי בּאַװוּסט, זײן מערערע פאָרמאַלע
:סימנים. אין אַזא פאַל קאָן מען אונטערשײדן פאַרשידענע סטאַדיעס אין
דער אױיסבּילדונג פון אַזאַ װאָרט: ,שנײדערקעס' װערט געשאַפן אַלֶם
:מערצאָל צו ,שנײדערקע', ,שנײידערקע' - אַלס א װײבּלעכער נאָמען צו
,שניירער", , שנײדער" -- אַלס אַ פּראָפּעסיאָנאַל-נאָמען צו שנײד(). א װאָרט
יקען אין אַלע זײנע סטאַדיעס בּלײבּן אין אײן גראַמאַטישן װערטערקלאַס,
אָדער קען אַריבּערגײן פון אײן קלאס אין צװײטן: העלד אייז אַ סוב.
סטאַנטיח, ,העלדיש" אַן אדװערבּ, ,העלדישקיט" װידער א סובּסטאַנטיה.
,אײינ(ער)' איז אן אדיעקטיװ, ,אײנהײשט'-אַ סובּסטאַנמיװ, ,, אײנהײטלעך"-װי.
עדער אן אַדיעקטי (אַדװערבּ), ,אײנהײטלעכקײם'- צוריק אַ סובּסטאַנטי

יט

(צװישן , איינהייט' און ,אײינהײיטלעכקיט' איז שוין טאַקע דער אונטער- /

שיד אָפּטמאָל אַ קוים בּאַמערקבּאַרער, װי איך צװישן ,עקשנות' און
,עקשנותדיקייט'). ,גרעסער" איז אַן אַדװערבּ, ,פּאַרגרעסערן" אַ װערבּ, ,פּאַר-
גרעסערם"--װידער אַן אַדװערבּ, ,ירושה" איז אַ סובּסטאַנטיװ, ,ירושהדיק"-
אן אַדװערבּ, ,ירושהדיקייט"-אַ. סובּסטאַנטיו, װאָס בּאַטײט שוין עפּעם אַנ-
דערש װי גירושה". פרגל' נאָך: סיסטעם-סיסטעמאַטיש-סיסטעמאַטישקײט,
דיסציפּלין--דיסציפּלינירט--דיסציפּלינירטקײט.

0. אזעלבע געניטונגען שטעלן פּאָר א מעטאָדישן אינטערעס. אינ=
טערעסאַנט איז דערבּײ אויך אונטערצושײדן די געהעריקײט פון אַפיקסן
צו פאַרשידענע סטאַדיעס אין װאָרטבּילדונג; אינעם סובּסטאַנטיו ,פאַרזעע+
ניש" איז דער סובּסטאַנטיוישער אַפיקס בּלױז-עניש, דער פּרעפיקם
פּאַר- איז, אַזױ צו זאָגן, נישט דעם סובּסטאַנטיװס, נאָר דעם װערבּס, פון
װעלכן דער סובּסטאַנטיװו איז געבּילדעט. אָנפאל' איז, אַלס סובּסטאַנ-
טיװ, פּאָרמעלאָזיק (פרנל' ,פאל", דער ,אָנ-" געהערט צום װערבּ אָנ-
פּאַלןי, אין ,פאַרגרעסערתן)" איז פּאַר-אַ װערבּ.-פּרעפיקס,.-ער-א פרעמדער
סופיקס, אַ סופיקס פונעם קאָמפּאַראַטיװ ,גרעסער".

1 װי איז געבּילדעט , אומגליקלעך"? אַז מע װיל, איז עס אומ|-
גליקלעך, ד. ה. אומ-איז דאָ אן אַדװערבּ-פרעפיקס, אַז מע װיל, איז עם
אומגליק-ן-לעך, ד., ה. בּלויז-לעך'איז דאָ אַן אַדװערבּ-סופיקס און אומ- /
אַ סובּסטאַנטיװ-פּרעפיקס. די מעשה איז, װאָס אומ- (מיטן בּאַטײט פוף
קעגנזאץ) װערט בּאַנוצט אי בּײ סובּסטאַנטיון (אומגליק), אי בּײ אדװערבף
(אומריין),. מעג מען אַנאַליזירן ,אומגליקלעך", װי מע װיל.

9, װי אַזױ איז געבּילרעט ,אַטעיסט'? די ענדונג--יסט ,פאָדערט"
אָנגענומען צו װערן פאַר אַ סופיקס (װי אין מאַטעריאַליסט, פּאָרמאַליסט,
מאַשיניסט), כאָטש קײן װאָרט אַטע איז נישטאָ, אָבּער אַטעיזם איז דאָך
פאַראַן? און דאָ. האָבּן מיר אַן ענדונג -יזם, װעלכע פּאָדערט איך אָנגע-
נומען צו װערן פאַר אַ סופיקס (װי אין מאַטעריאַליזם, מאַרקסיזם, ײדי-
שׂיזם). די פּראַגע, צי נעמט זיך ,אַטעיסט" פון ,אַטעיזם" אָדער פאַרקערט,
װאָלט געװען א סכאָלאַסטישע פּראַגע: ס'װעט זיך גאָרנישט ענדערן אין
אונזער שפּראַך-אויפנעמונג און שפּראַך-שאַפוּנג דערפון, װאָס מירן זי לעון
אַזױ אָדער אַנדערש, קאָנסטאַטירן מיר פשום אַ פאַקט: פאַראן א װערטער-
פּאָר אַטעיזם--אַטעיסט, מיט אַזעלכע און אַזעלכע בּאַטײטן (אידעע-אָנהענ-
גער פון דער אידעע), װאָס האָבּן אַ שותּפותדיקן װאָרצל אַטע--, װעלכער
קומם איזאָלירטערהײם נישם פאָר, און אַ סופיקסןפּאָר -יזם, -יסט. אין

אַזאַ פֿאַל קען מען רײדן װעגן א ,נישט:זעלבּשטענדיקער טעמע' אטע-
בּײישפּ, ; אַלמרױזם--אַלטרױסט, אָפּטימיזם -אָפּטימיסט, מאָניזם- מאָניסט,
עגאָיזם--עגאָיסט, קאָמוניזם--קאָמוניסט, ענטוזיאַזם--ענטוזיאסט; גראַמאַטיק-
גראַמאַטיש (גראַמאָט--נישט-זעלבּשטענריקע טעמע)), לאָגיק--לאָניש, מאַטעמאַ.
טיק--מאַטעמטטיש, פּאָליטיק--פּאָליטיש, פיזיק--פיזישן אינטעליגענט--אינמעלי.
גענץ (אינטעליג--נישט-זעלבּשטענריקע טעמע), טאָלעראַנט-טאָלעראַנץ, קאָ:
רעטפּאָנדענט--קאָרעספּאָנדענץ (פאַראן קאָרעספּאַנדירן, אָבּער נישטאָ קאָ.
רעספּאַנד). ו:

3. העכֿסט כֿטיק איז די איינטיילונג פון פאָרמאַלע סימנים
אויף לעבּעדיקע (פּראָדוקטיווע) און טױיטע (נישט פּראָדוקטיוע). וען
מיר פאַרגלײכֿן די סופיקסן -- זאַם (איינזאַם, לאַנגזאַם) און -- וּנג (אָפּ.
שװאַכֿונג, פאַרטיידיקונג, רעכענונג, זעען מיר, אַז דעם צוייטן קענען
מיר פריי צוגעבּן צו פאַרשידענע טעמעס און בּילדן נייע וערטער,
בּעת דעם ערשטן איז שװוער צו בּאַנוצן אויף צו שאַפן װוערטער. פאַר
דער שפּראַך-שאַפונג האָבּן, פאַרשטײט זיך, די לעבּעדיקע פאָרמאַלע
סימנים דעם גרעסטן ווערט. דער צװעק פון דער שפּראַך-לערנונג (אין
שול צ.בּ.) איז נישט נאָר אָנאייגענען זיך דעם סכֿום װערטער, װאָס
זענען פאַראַן בּיי היינטיקן טאָג אין דער שפּראַך, און נישט נאָר בּאַ
. נעמען יענע פאָרמעס, װאָס האָבּן אַ בּאַנרענעצטן אָנװענד-קרייז, נאָר
אויך, און אפשר דער עיקר, צו בּאַקומען די מעגלעכֿקײט צו שאַפן
ווייטער, צו בּאַרײכֿערן און בּאַנײיען די שפּראַך.

4. דאָס רוב װערטער נעמען מיר איבּער קינדויין פון די
אַרומיקע און בּאַנוצן זיי אַזױ, נישט סינטעזירנדיק זיי פון בּאַזונדערע
מאָרפעמעס, אָדער מיר האָבּן זיי שוין אַמאָל, קינדווייז,. סינטעזירט, און
בּאַנוצן זיי שוין איצט אַלס איינגעחזרטע גאַנצהײטן. ס'קומען אָבּער
פאָר פאַלן (און בּאַזונדערס בּיי יענע, װאָס בּאַציען זיך מיט אַ געװ
סער זאָרגזאַמקײט צו זייער סטיל--רעדנערס, שרייבּערס), ווען מיר סינטע:
זירן אַ װאָרט אין מאָמענט פון רעדן (שרייבּן), פון איינצלנע מאָרפעמעס.

5 אפיקסן לעבּן אין דער שפּראַך זעלטן איאָלירטערהײט. װען
פיר בּילדן, אַשטײגער, אַ װאָרט ,דאַטשעװע", נעמען מיר נישט דעם
װאָרצל דאַמש(ע), דעם סופיקס - עװע - און לײנן צונויף, נאָר מיר לען
אַ. מין פּראָפּאָרץ: בּונט: בּונטעװע (אָדער לץ: לצעװע אדג"ל)=-דאַטשע: 4*)

-) .בּונט" פֿאַרדאַלט זיך צו , בּונטעװוע', וי ,דאַטשע" צום געופֿטן װאָרט (װי
אין מאַטעמאַטיק 8 :0 = 8: 6,

= טי

דערפון בּאַקומט זיך צ=-דאַטשעװע. װען מיר בילדן א װאָרם שאקען
(שרײען שאַ), מאַכן מיר נישט קײן ,חיבּור' שאַ | קע, נאָר מיר לעזן 8
פּראָפּאָרץ; מע: מעקען (אָדער מו: מוקען האַװ: האַװקען אדג"ל)--שא:
צ, דערפון איז צ--שאקען. דאָס רופט זיך בּילדונג לוים אַנאַ.
לאָניע. אָבּער פון אײנפאַכקײט װעגן רעד איך װעגן בּילדונג פון װער.
מער דורך אַפיקסן, פּנקטם װי די אפיקסן װאָלטן עקזיסמירט אלײן
פאֵר זיך.

אַ בּײשפּיל פון זעלטענע אַפיקסן, װאָס עקיסטירן מאַקע אַלײן
פאַר זיך, איז - יום: ס'לאָזט זיך זאָגן, אַשטײגער (אמת, מיט אַ שפּצַם.
ניואַנס) ; ציוניזם, אױטאָנאָמיזם און אַנדערע איזמען.

6. ביים בּילדן נײע װערטער פון די פאראנענע עלעמענטן (מאָר.
פעמעס), שטויסט מען זיך אָפּטמאָל אָן אױף שװעריקײטן (און מע דאַרף
זײ קענען גובר זײן): ערשטנס, װי שױן געזאָגט, איז נישׂם יעדער אַפיקס
אין הײינטיקער צים פּראָדוקטיו. װײטער, לאָוט זיך נישט שאַפן אאַ
װאָרט, װאָס װאָלט געװען האָמאָנימיש מיט אֵן אַנדערן, שױן פאַראַנענעם.
מען זאָנט צ.בּ. שרײבּער, שנײדער, זינגער. דער סופיקס - ער איז בּכלל
אַ פּראָדוקטיװער. מען קאָן אָבּער נישט פאַרטײיטשן נחסזװ?6ש7--א ליבּער (אָדער
מען קאָן עס נאָר אין אַ געװיסן קאָנטעקסט), װײל ;ליבּער' האָט אַן אַנ-
דער בּאַטײט (אַדיעקטיו). װעלן מיר אפשר אאָגן אַ ליבּנער (לױט רעד.
נער, מילנער), אָדער נאָך װי נישם איז אַנדערש. דרימנס, לאָזט זיך
אָפטמאָל נישט פאַראיניקן א ,הײימישע' (ײרישע) טעמע מיט אַ פרעמדן
(הױיפּטזאַכלעך אינטערנאַציאָגאַלן) אַפּיקס: טיר זאָגן קורסאַנט, אָבּער
ס'לאָזט זיך נישט זאָגן שולאַנט (שילער). דאָך זענען פאַראַן אינטערנאַ-
ציאָנאַלע סופיקסן (--יזם, -יסם, -זאציע), װאָס בּאַהעפטן זיך דװקא
גרינג מיט אַלערלײ מעמעס: ידישיזם, בּונדיסט.

7. פאַראן נאָך אַ װאָרטבּילדונג-מיט? - אָפּװאַרפן אַפּיקסן; ,שול:
דיקן" אָנשטאָט , בּאַשולדיקן", ,אויסלײג" אָנשטאָט ,אױסלײגונג".

8. איצט ועגן צונויפואַצן. כּמעט יעדער צנויפואץ פאֲר"
שטאָרט מיט זיך עפּעס אַ הילפװאָרט צי אפילו אַ בּאַטייטיקן
װאָרט: לעדער-אַרבּעטער -- אַרבּעטער הַּיי לעדער. נײימאַשין -- מאַשין
צום נייען, דרייפוס - כַּלי מיט דריי פיס, טאַטע:מאַמע -- טאַטע
און מאַמע, הימלבּלוי -- בּלוי װי דער הימל, זינגפויגל -- פויגל װואס
זינגט, ווינטשנסווערט -- ווערט עֵַן וינטשן אאַז"ו. (צונויפזאַצן אָן
פאַרשפּאָרונג: טונקלגרין == טונקלגרין, יאָרהונדערט'= הונדערט יאָר

== שי 2

אדג"ל.) אָבּער די פאַרשפּאָרונג איז נישט שטרענג בּאַשטימט, וי סאיז
צו זעען פון די בּיײישפּילן, אויסטייטשן און צונויפשטעלן צונויפזאַצן
איו איינע פון די ויכטיקסטע גראַמאַטישע אַרבּעטן אין שול. אויס.
טייטשן -- צ.בּ. װאָס הייסט קינדערהיים? -- א היים פאַר קינדער. צו
נויפשטעלן -- צ.בּ. וי הייסט אַן אייזן צום רייבּן? == ריבאילון

אין אַ צונויפזאַץ איז אָפט איין טייל אַ הויפטטײיל און אײנער
(אָדער מער) א בּאַשטימטיײל, ,קאָפּמענטש? איז אַ מענטש אַזאַ (נישט
| אַ קאָפּ אַזאַ) -- איז , מענטש" דער הױפּטטײלן בּת-מלכּה" איד. א ,רתי
(אַ טאָכטער), נישט קיין מלכּה -- איז ,בּת" דער הוױפּטטײל,

9. נאַדיר זַאָגט װעגן אײנעמס לידער: ,דאָס זענען נישט קײן
ליבּעס-לידער, נאָר לידער.ליבּעס, ליבּעס װאָס װערן געפירט ספעציעל
צוליבּ דעם, אַז מזאָל זײ קענען אויסדריקן אין לידער'. דאָ האָבּן מיר
אַ שפּיל פון הױפּטמײל און בּאַשטימטײל.

װי מיר זעען, איז אין אַ צוויפזאַץ װיכטיק דער סדר פון די בֹּאַ.
שטאַנדמײלן.

0 אַ בּאַזונדער וויכטיקייט האָבּן בּאַקומען די לעצטע צייט צוי
נויפזאַצן פון אינטערנאַציאָנאַלע טעמעס (דאָס רוב לאַטיינישע און גרי.
כישע), װאָס װערן בּאַנוצט אין ויסנשאַפט, טעכניק א"א. טיילוויין
שטייען זיי אויפן גרענעץ פון צונויפזאַצן און ווערטער מיט אַפיקסן
אַן אינטערעסאַנטע געניטונג אין שול איז (פאַר די העכֿערע שטופעס--
אויסצוזוכֿן די בּאַטײטן פון די בּאַשטאַנדטײלן פון אַזעלכֿע צוניפזאַצן,
צ. בּ. טעלעפאָן, פאַרגלייכנדיק מיט טעלעגראַף, טעלעסקאָפּ, טעלעפּאַט
א"א געפינען מיר טעלע -- װײט; פאַרגלײיכנדיק מיט גראַמאָפאָן, פאַ=
נעטיק א"א געפינען מיר פאָנ = קלאַנג (198)

1. פרעמדווערטער קענען פארבּונדן װערן אין איין װאָרט (יוםטוב
--פון צוויי ווערטער, אָדעקאָלאָן--פון דריי ווערטער) אָבּער נישט צע.
שפּאָלטן װערן (בּתּנאי װערט איף יידיש נישט קיין צוויי ווערטערף

2. נאָענט צו װאָרטבּילדונג שמײט די בּילדונג פון אנא ליטמי.
שע פאָרמעס. אַזױ הײסט א גרופּע װערטער, װאָס פן זײ איז אײנע
אַ בּאַטײמיקע, און װאָס ניבּן צװאַמען אײן בּאַטײם און װערן בּאַ.
טראַכט אַלס אַ פאָרמע פון דעם בּאַטײטיקן װאָרט. פרגל' בּין געקומען
אין ײדיש װערט די פאַרגאַנגענהײט געבּילדעט אנאַ ליטיש, אין געװיסע
אַנדערע שפּראכן סינטע טיש, ד.ה. דורך אן אַפיקס, נישם דורך א
הילפּװאָרט. פרגל' דער גרויסער -- הגדול: די ײדישע פאָרמע איז (בּנוגע

= 96 --

צום אַרטיקל) אַנאַלימיש, די פון העבּרעיש בּאַקומענע - סינטעטיש. אין
אַלטן ײדיש איז געװען װאַר (--איז געװען), ד. ה. אַ סינטעטישע פאַר.
גאַנגענהײט-פּאָרמע. ײדיש, װי אויך אַסאך אַנדערע שפּראַכן, מאַכט דורף
דעם װעג פון סינטעמישע פאָרמעס צו אַנאַלימישע, אין דער זעלבּיקער
צײט אָבּער מערקן זיך קעגנגעזעצטע טענדענצן. פאַרגלײכנדיק פּאַרשי-
דענע שפּראַכן, קאָן מען אָפּטמאָל פעסטשטעלן, אַז אײנע איז אַנאַליטײ
שער אָדער סינטעטישער װי די אַנדערע. ײדיש צ. בּ. איןז אַנאַליטישער

װי רוסיש, ד. ה, ײדיש פּאָדערט בּאַהילפיקע װערטער אָפּטער, און האָטּ

װאָרטפאָרמעט װײניקער, װי רוסיש. דאָס לאָזם זיך גרינג בּאַמערקן,
װען מע נעמט עטלעכע צופעליקע פּראַזעס אױף רוסיש און מע פאַר.
טײטשט אױף ידיש אָדער פאַרקערט. אויפשמעלן אױף ידיש מער-
װײניקער לאַנגע פראַזעם אָן בּאַהילפיקע װערטער איז שװער. דעריבּער
קען מען אין ײדישן גראַמאַטישן לימוד כּטעט נישט אױסנוצן דעם אײנ-
פאַל פון דעם רוסישן מעטאָדיקער פּעשקאָװסקי, זיך צו בּאַגרענעצן די
ערשטע צײם נאָר מיט בּאַטײטיקע װערטער און נאָר זײ רופן
װערטער". *)

צו װאָרטבּילדונג ‏ קען מען צורעכענען אױך ,איבּערטראָגתג"
פון אין גראַמאַטישן קלאַס אין דעם אַנדערן אָן קײנע אױסערלעכע מיט-
לען (אַחוץ אַסאָציאַציע). ,הײנט" איז אַן אינװאַריאַנט, ,דער הײנט' -

אַ סובּסטאַנטיװ (סובּסטאַנטיװירונג), ,לערער"-אַ סובּסטאַנטיו, ,,איך לערער"

(אַסאָצ. מיט דו לערערסט, ער לערערט) - אַ װערבּ. ,דער רוחת װײסט
װער' איז א גאַנצע פראזע, א ,דער.רוח-װײסט.װער' איז א סובּסטאַ:נטיר
(אַ פראַזע איז צונויפגעדריקט בִּיז אײן װאָרם).

3 לסוף דאַרף דערמאָנט װערן אַלס אַ װאָרטבּילדונג-מיטל
ווערטער-פאַרקירצונג (אױטאָ פון אױטאָמאָבּיל, צעקאַ פון צענטראַל-
קאַמיטעט א"אַ).

4 נאָך דעם אַלץ, װאָס ס'איז געזאָגט, איז פאַרשטאַנדיק, אַז די
װאָרטבּילדונג-פּאָרמעס (דאָס זעלבּע איז שייך אויך צו װאָרטענדערונג.פּאָרמעם
און צו פּאָרמעס פון פראזעס) האָבּן זיך נישט אױסגעבּילדעט ,בּזמן מן הזמנים",
אין עפּעס אַ געװיסער עפּאָכע, װעלכע איז געװען אַ שאַפנג-עפּאָכע פאַר
דער שפּראַך. די שפּראַך שאַפּט זיך כּסדר; יערער מאָמענט אין לעבן

*) זע ספּיװאַקס און יאַצּראָווס לערנבּיכֿער פון גראַמאַטיק די מחבּרים האָט זיך יט
איינגעגעבּן צו בּאַגיין זיך אָן בּאַהילפֿיקע װערטער אַפֿילו שוין אין ערשטן פּאַראַגראַף.

פון דער שפּראַך איז אַן איבּערגאַנג:מאָמענט; שטענדיק שאַפן זיך נײע
פֿאָרמעס, שטאַרבּןאָפּ אַלטע, צוגעװײנען זיך צו בּאַמערקן אט די
שפּראַכלעכע שאַפונג-פּראָצעסן, װאָס קומעפאָר אין אונזערע טעג, פאַר
אונז אין די אױגן, אפשר (גיכער, געװיס) בּײ אונזער אײנטײל -- דאָס איז
װיכטיק פאַר יעדן, װער ס'בּאַציט זיך בּאַװוּסשזניק צום דאָזיקן אָרגאַניי
זיר-מיטל. בּאַזונדערס איז דאָס װיכטיק פאַר א לערער, פאר אַ שרײבּער.

4. גראַמאַטישע קלאַסיפיקאַציע פון ווערטער

5 מיר האָבּן געזען (29), אַז ס'זענען פאַראַן פאָרמעס פון אַי
װאָרט, װאָס זענען אָפּהענגיק פזן אַ צווייטן װאָרט אין פראַזע. לאָמיר
בּאַטראַכטן די פראַזע:

אין חדר גיי איך נישט, לערנען לערן איך נישט, דאַװנען דאַװן
איך נישט, זינגען זינג איך נישט, פּטור פון אַלצדינג (ש"ע?

ווען מיר פאַרבּייטן דאָ דאָס װאָרט איך אויף ער, װעט אַרױס-
קומען:

אין חדר גייט ער נישט, לערנען ,לערנט ער נישט, דאַװנען
דאַװנט ער נישט, זינגען זינגט ער נישטפּטור פון אַלצדינג.

ד.ה. אָנשט. ,גיי" קומט ,גייט", אָנשט. ,לערן"--,לערנט", אַנשט
;דאַװן" -- ,דאַװונט", אָנשט, זינגען" -- ;זינגט". װען מע זאָל פאַר-
בּייטן איך אויף מיר, װועט אַרוסקומען:

אין חדר גייען מיר נישט, לערנען לערנען מיר נישט, דאַװנען
דאַװנען מיר נישט, זינגען זינגען מיר נישט, פּטור פון אַלצדינג.

ד.ה. אַנשט. ;גיי" -- ,גייען? אָנשט. ,לערן" -- ,לערנען אאז"ו.

נאָך אַ בּיישפּיל: מיר פאָרן קיין אַמעריקע -- ער פאָרט קייך
אַמעריקע -- דו פאָרסט קיין אַמעריקע אאז"ו.

מיר בּאַמערקן, אַז דאָס װאָרט ,גיי", אַשטײגער, האָט די דאָז.
קע פאָרמעס, װאָס זענען אָפּהענגיק פון אַ צװוייטן װאָרט פון רייד:

(ד) גייסט,

(ער, איר, עמעצער, אַ מענטש) גייט,

(מיר, זיי, מענטשן) גײיען

אַזעלכֿע פאָרמעס טרעפן מיר אויך בּיי די װערטער פאָר, זינג,
דאַװון אאז"וו (זיי זענען אָבּער נישטאָ, אַשטײגער, בּיים װאָרט

,5טור");

ג:

מע

די דאָזיקע פאָרמעס הייסן פּערזאָנפאָרמעס, און אַ װאָרט,
װאָס האָט פּערזאָנפאָרמעס הייסט פּערזאַנװאָרט,

6. די פּעראַנפאָרמעס בּילדן א סיסטעם, דד.ה. װען בי אַ
װאָרט איז פאַראַן איינע פון די פאָרמעס, זענען פאַראַן אויך די איב.
ריקע פאָרמעס: אױבּ ס'איז פאַראַן אַ װאָרט זעסט, איז פאַראַן אַ װאָרט
זעט און אַ װאָרט זעעף |

7, דער װאָרט ,גיי" (איך גיי), ,פאָר" (איך פאָר) אדג"ל האָט
אייגנטלעך נישט קיין פאָרמע -- ער האָט נישט קיין שום פאָרמאַלן
סימן. ווייל אָבּער ער שליסט זיך אָן דער סיסטעם פּערזאַנפאָרמעס
(ד.ה. ווען ס'איז פאַראַן אַ װאָרט (דו) עזעסט?, איז אויך פאַראַן אַ
װאָרט (איך) ;זע", װען ס'איז פאַראַן ,דאַרפסט", איז פאַראַן אויך ,דאַרף?
אאז"וו), האַלט מען עס איך פֿאַר אַ פּערזאָנפאָרמע. אַזאַ פאָרמע, װאָס
;האָט נישט קיין פאָרמאַלן סימן און שאַפט זיך נאָר דורך אַסאָציאַציע
מיט אַנדערע פאָרמעס, הייסט נול-פארמע,

8, וויפל פּערזאָנפאָרמעס איז פאַראַן ? ס'קען אויסווייון, אַז פיר
{(צוזאַמען מיט דער נול.פאָרמע):

(איך) גיי,

(דו) גייסט,

נער, איר) גייט,

ומיה,. זיי. גייעף

נעמען מיר אָבּער אַזאַ פּערזאָנװאַרט, װי ,דאַרף!, טרעפן מיר
עפּעס אַנדערש: '

(איך, ער) דאַרף

(דו) דאַרפּסט,

(איר) דאַרפט,

(מיר, זיי) דאַרפן,

כּדי אויסצוגלײכֿן בּיידע סיסטעמען, נעמט מען אָן, אַז א(ער)
גייט" און /(איר) גייט" זענען צוויי פאַרשידענע פאָרמעס, דאָס אייגענע
איך) דאַרף? און ,(ער) דאַרף"; בּאַקומט זיך אַ סיסטעם פון פינף
פּערזאָנפאָרמעס :

(איך) גיי, דאַרף,

(דו) גייסט, דאַרפסט,

נער) גייט, דאַרף,

(מיר, זיי) גייען, דאַרפן,

= 9 ==

(איר) גייט, דאַרפט.

שפּעטער װעלן מיר טרעפן נאָך פּאָרמען: גײסטו (437), ס'גײט,
ס'גײען (730).

9 סאיז גרינג איינצוזען, אַז די פּערזאָנפאָרמעס װייזן, צי
דער רעדער טראָגטאָפּ דעם אינהאַלט (דעם מאַטעריעלן בּאַטייט)
פונעם װאָרט צו זיך אַלין, אָדער צו דעם, צו װעמען ער רעדט
(צום אַדרעסאַט פון רייד) אָדער צו עמעצן אַנדערש: /אין חדר'
גי איך נישט" -- דער רעדער, מאָטל דעם חונס, גייט נישט אין
חדר; , אין חדר גייסטו (גייסט דו) נישט" -- יענער צו װעמען דאָס
איז געזאָגט; , אין חדר גייט ער נישט' -- עמעצער אַנדערש, נישט
,איך" און נישט ,דו". אַחוץ דעם, וייזן די פּערזאָנפאָרמעס אויך די"
צאָל רעדערס, אַדרעסאַטן אָדער אַנדערע פּערזאָנען (די צאָל הייסט--
צי איינער, צי מער װי איינער), /יאיך גיי" זאָגט װעגן זיך איינער,
,מיר גייען" זאָגט װעגן זיך אַ גרופּע (אָדער איינער אין נאָמען
פון אַ גרופּע).

יערע פּערזאָנפאָרמע האָט אלזאָ ‏ אינצײטיק צװײ פאָרמאַלע
בּאַטײטן פּערזאָן, צאָל), װאָס װערן אויסגעדריקט צװאַמען דורך אײף
סופיקס.

0 די פּערזאַנפאָרמעס רופט מען:

(איך) גיײי -- ערשטע פּערזאָן איינצאָל,

(דו) גייסט -- צווייטע פּערזאָן איינצאָל,

(ער) גייט -- דריטע פּערזאָן איינצאָל,

(מיר, זיי) גייען -- ערשט;?-דריטע פּערזאָן מערצאָל,
(איר) גייט -- צווייטע פּערזאָן מערצאָל.

1 די װערטער בין, בּיסט, איז, זייט, זענען, געהערן נישט'
צו איין װאָרצל, אַזױ אַז זיי זענען אייגנטלעך נישט קין פאָרמעס
פּון איין װאָרט; אָבּער ווייל די בּאַהעפטונג פון די דאָזיקע װערטער
אין ריד איז ענלעך צו דער בּאַהעפטונג פון פּערזאָנװערטער (פרגל'
איך בּין -- איך גיי, דו בּיסט -- דו גײיסט, ער איז -- ער גײט,
אאַז"וו), בּאַטראַכֿט מע זיי אויך פאַר פּערזאָנװערטער (און מע רופט זי
אומרעגלמאַסיקע); סאיז, לויטן בּאַטײט, אַ בּאַהילפיקער פּערזאָנװאָרט.

9 פאַראַן פאָרמעס, װאָס קאָנען געבּילדעט װערן פון יעדער
פּערזאָנװאָרט-טעמע (אַחוץ אױיסנאַמען) און האָבּן אַ גרויסע סינטאַקסישע
נאָענטקײט מיט פּערזאָנװאָרט. אַזעלכֿע זענען:

-= אט ייט

אימפּעראַטיון ; רוף! רופט! ול-פאָרמע און סופיקס:ט).
באַטײיט דעם רעדערס א פאַרלאַנג וועגן דעם אַדרעסאַטס אַ טוונג (רוף!
=איך וויל דו זאָלסט רופן)

2) אינפיניטיון: רופן. סופיקס:ן (907) בּאַטײט אַ טװנג אָן
יקאָנסטאַטירונג, אָן אָפּטראָגונג צו אַ טוער.

63 פּאַרטיציפּ; גערופן, געמאַכֿט, געקלונגען אאז"ו.

4) גערוּנדיוּם ; רופנדיק, זעענדיק, גייענדיק. סופיקס--נדיק(907).

אימפּעראַטיו, אינפיניטיוו, פּאַרטיציפּ, גערונדיום זענען נישט
-קיין פּערזאַנװערטער.

אנדערע רופן דעם גערתדיום ,ערשטער פּאַרטיציפּ', און דעם
פארטיציפ , צװײמער פארטיציפ". דאָס איז אָבּער אַן אומבּאַקװעמע טער.
מינאָלאָגיע.

אַ ספּעציעלער נאָמען פאַרן גערונדיום (װעלכער איז אײגנטלעך אן
אדװערבּ), אָדער יעדנפאַלס אַ ספעציעל אָרט, איז נײטיק דערפאַר, װאָס
ודער גערונדיוּם שטעלט פאָר געװיסע בּאַזונדערהײטן.

3. די קלאַסן פּערזאָנװאָרט, אימפּעראַטיו, אינפיניסיוו, פּאַרט-
ציפּ, גערונדיום פאַראייניקט מען אין איין קלאַס ווערף צײטװאָרט,
אַזױ אַז רוף, רופסט, רופט, רופן, רוף!, רופט, רופן (אינפיניטיו), גע-
רופן, רופנדיק -- איז אַלץ איין װערבּ.

4 װערבּ בּאַטײט, בּכלל, אַ מונג (מיט אָרער אָן קאָנסטאַטירונג.
פארטן אָבּער אויך נישט.װערבּן, װאָס בּאַטײטן טונגען גאַנג, קלתג.
פאַרװאָס פאַראײניקן מיר געװיטע קלאַסן אונטער אײן נאָמען װערבן
הויפּטזאכלעך צוליבּ זײערע סינטאקסישע אַנאָלאָגיעם (אין סובּאָרדינירונג
פון אקוזאַטיז, פון אַדװערב).

סס. זייער אָפט קומען.פאָר בּאַהעפטונגען פון אַ הילפפּערזאַנװאָרט
(האָבּ, בּין, פלעג, װעל, װאָלט. אאז"וו) מיט אַ פּאַרטיציפּ אָדער אינפי.
ניטיוו (האָבּ געזען, בּין געקומען, פלעג רופן, װעל אַרבּעטן, װאָלט
שרייבּן, װאָלט געשריבּן), אַזעלכֿע בּאַהעטטונגען האָבּן דאָס רוב צֹואַי
מען איין בּאַטײט, װעלכֿער שטעלט מיט זיך נישט פאָר קיין סומע
פאַר די בּאַטײטן פון בּיידעץ װערטער: ;האָבּ געזען" הײיסט נישט
האָבּ | געזען (װי ,איך האָבּ געלט"-- האָבּ | געלט, בּין געקומען"
הייסט נישט בּין | געקומען (װי , בּין א קיעל"
יקומט כּלל נישט פאָר אָן אַן אינפיטיוו, אאז"ה.

אַועלכע בּאַהעפטונגען רופט מען צונויפגעזעצטע װערב-

ייא
:0

= א ר" ישי
יֹּ יי נ?
יע
:
41 י, ;יו

א- עג
1

: = 5 =
פאָרמעס, און מע שליסט זיי איין אין דעם סיסטעם פון װערבּ.

פאַראַן נאָך מער קאָמפּליצירטע פּאָרמעס--װע? האָבּן גערופן אדג"ל.

דעם אויסדריק ;האָבּ געגעבּן" קען מען אַנאַליזירן אַז: ,האָב"
אַליין פאַר זיך איז אַ פּערזאָנװאָרט (ער האָט, אמת, בּלויז אַ נול.פאָרמע,
אָבּער שליסט זיך איין אין דער סיסטעם פּערזאָנפאָרמעס: איך האָבּ,
דו האָסט אאז"וו), ,געגעבּן" אַלײן פאַר זיך איז אַ פּאַרטיציפּ (צום אינ.
פיניטיוו געבּן, צום פּערזאָנװאָרט גיבּ-גיסט-גיט-גיבּן). דער בּאַהילפיקער
-פּערזאָנװאָרט ,האָבּ" צוזאַמען מיטן פּאַרטיציפּ ,געגעבּן" בּילדעט אַ צוי
נויפגעזעצטע װערבּאַלע פאָרמע (צום אינפיניטיוו געבּן און צום פּער.
זאָנװאָרט גיבּ-גיסט:גיט-גיבּן.

6. וען מע ויל אָנרופן אַ גאַנצע װערבּאַלע גרופּע פון אַ װעל.
כֿעַר ס'איז טעמע, רופט מען אָן דעם אינפיניטיוו; דהיינו, אַז מע
זאָגט דער װערבּ ,געבּן", מיינט מען דערמיט די גאַנצע סיסטעם וער.
טער: גיבּ -- גיסט -- גיט -- גיבּן -- האָבּ געגעבּן -- האָסט געגעבּן --
האָט געגעבּן -- האָבּן געגעבּן -- װעל געבּן -- װאָלט געבּן -- זאָל גע-
װען געבּן -- האָסט געזאָלט געבּן אאז"וו. מע דאַרף אַלזאָ אונטער.
שיידן ,דער אינפיניטיוו געבּן" (בּלויז איין װאָרט) און ,דער װערבּ
געבּן? (אַ גאַנצע סיסטעם װערטער)

7. נאָך אַ סאָרט פאָרמעס, װאָס זענען אָפּהענגיק פון אַ צוייטן
װאָרט אין פראַזע:

עס זעט זיך א גרינעך װאַלד,
עס זעט זיך אַ גרינע לאָנקע,
עס זעס זיך אַ גרין פעלד,
איך זע אַ גרינעם װאַלד.

אַזעלכע פאָרמעס (שפּעטער װעלן מיר געפינען נאַך פאָרמעס)
הייסן אדיעקטיוו-פאָרמעס, און אַ װאָרט, װאָס האָט אַן אדיעקטיו-
פּאָרמע, הייסט דעקלינירלעכער אדיעקטיון ‏ דעקלינירלעכֿער אייגג.
שאַפּטװאָרט). (דעקלינירן הייסט, אין דעם פאֵל, בּילדן די אַדיעקטיו-
פאָרמעס.)

דאָ זעען מיר אויך, װי בּיי פּערזאַנפאָרמעס, איינע אַ נוּל-פאָר.
מע אַ גרין פעלד,

אָנשטאָט ,דעקלינירלעכער אַדיעקטיוו" װעל איך בּיז 9 75 אָגן
מאַדיעקטיוו".

8. װאָס איז ,גרין" - אן טדױעקטיװ צי א פּערזאָנװאָרט? ס'װענדט

- 39 --

זיך אָן דעם, מיט װאָסער סיסטעם פּאָרמעס סאַסאָצייָרט זיך. הען מיר'
זאָגן;: איך גרין, אַסאָצייָרט זיך עס מים דו גרינסט, דער בּױם גרינט,
די בּיימער גרינען, ר.ה, מיט פּערזאַנװערטעך - איה עס די נול-פאָרמע
פון אַ פּערזאָנגװאָרט { װען מיר זאָגן אָבער: אַ גרין פעלד, אַסאָצײַרט א א
עס מיט אַ נרינער בּױם, נרינע פעלדער, אויף אַ גרינעם פעלד, דוה
מיט אַדיעקטיװן - איז עס די נול.. פּאָרמע פון אן אַדיעקטיו. אַזעלכע צוי
זאַמענפּאַלן שטערן נישט, אַז פּערזאָנװערטער און אדיעקטיװן זאָלן זײַן
צװײ פאַרשׂידענע װע ר טער-קל א סן, און לוים דער פאָרמע אָדער לױמ
דער אַסאָציאַציע קען מען שטענדיק דערקענען, צי איז א װעלכס ס'איד
װאָרם אַ פּערזאָנװאָרט, אָדער אן אַדיעקטיו, אָרער עפּעס אַנדערש.,

9 אַ װאָרט, צו װעלכֿן ס'איז בּאַהעפט אָדער ס'יקאָן זיין בּאַ-
העפט אַן אַדיעקטיו, הייסט סוּבּסטאַנטין װאַכװאָרט,. הייסט עס, אַזֹ
די אַדיעקטיווישע פאַרמע איז אָפּהענגיק פון סובּסטאַנטיו, מיט וועלכן
דער אַדיעקטיוו איז בּאַהעפט, אַנּדערש דריקט מען עס איס: דער
סובּסטאַנטיוו ,פּאָדערט" פונעם אַדיעקטיוו אַ געוויסע אַדיעקטיווישע
פאָרמע.

0. וויפל און וועלכע אַדיעקטיווישע פאָרמעס זענען פאַראַן?

1) גרינער: ס'זעט זיך אַ גרינער װאַלד,
איך גיי אויף אַ גרינער לאָנקע.
9) גרינע: סזעט זיך אַ גרינע לאַנקע,
ס'זעען זיך גרינע וועלדער, לאָנקעס, פעלדער.
ס'זעט זיך דאָס גרינע פעלר.
3) גרינעס: סזעט זיך אַ גרינעס פעלד:
44 גרין: סיזעט זיך אַ גרין פעלד.
5) גרינעם: כֿזע אַ גרינעם װאַלד,
כ'גײי אין גרינעם װאַלד,
כֿנײ אין גרינעם פעלד.
פאַראַן נאָך אַנדערע פאָרמעס (717.

1. וי הענגען אִפּ די אַדיעקטיווע פאָרמעס פונעם סובּסטאַנטיוּ?

קודם-כּל בּאַמערקן מיר, אַז צװישן ,גרינעס" און עגרין? אי
נישטאָ קיין אונטערשיד נישט אין בּאַהעפטונג (פּונקט אין דער זעלבּי-
קער פראַזע קען קומען אי ,גרינעס" אי ,גרין'), נישט א'ן בּאַטייט-
דעריבּער ועלן מיר עס רעכֿענען פאַר איין פאָרמע ומיט צוויי פאָנע-
טישע ,װאַריאַנטןש.

= אב יה

2. ווייטער. די אַדיעקטיווישע פאָרמעס זענען אָפּהענגיק,
ערשטנס, פון ,צאָל" (איינצאָל אָדער מערצאָל) פון סובּסטאנטיוו. וועגן
צאָל פון סובּסטאנטיוו--שפּעטער, אָבּער דאָ קען מען אינקורצן דער.
קלערן, אַז ,צאָל" איז אַזאַ פאָרמע פון סובּסטאנטיוו, װאָס וייזט, צי
ער בּאַטייט איין געגנשטאַנד אָדער מער וי איינעם (װאַלד--װעלדער,
מענטש--מענטשן). פון די בּאַהעפטן אַ גרינער װאַלד--גרינע וועלדער
איז צו זען, אַז די אַדיעקטיו-פאָרמע אין אָפּהענגיק פון דער ,צאָל"
פון סובּסטאנטיוו (;מיטשטימונג אין צאָל").

3. בּיי מערצאָל פון סובּסטאנטיוו קומט שטענדיק איין אַדיעק.
טיווישע פּאָרמע -- מיטן סופיקס--ע (גרינע). בּיי איינצאָל אָבּער איז
נאָך דאָ אַ ווייטערדיקער אָפּהאַנג, און דערצו נאָך אַ צווייענדיקער:

) פון דער ראָליע פון סובּסטאַנטיוו אין דער פראַזע:

סיזעט זיך אַ גרינער װאַלד,

כיזע א גרינעם װאַלד,

אין ערשטן פאַל איז דער פּערזאָנװאָרט בּאַהעפט צום פּובּסטאַנ:
טיוו (דער סובּסטאַנטיוו איז, וי מירן עס שפּעטער אָנרופן, אַ סוב
יעקט), קומט בּיים סובּסטאַנטיוו דער אַדיעקטיוו ,גרינער". אין צווייטן פאַל
איז, פאַרקערט, דער סובּסטאַנטיו בּאַהעפט צום פּערזאָנװאָרט, (ער איז
אַן אָבּיעקט), קומט שוין בּיים סובּסטאַנטיוו דער אַדיעקטיו ,גרינעם".
נאָך אַ בּיײישפּיל:

ס'זעט זיך אַ גרינע לאָנקע,

כֿגײ אויף אַ גרינער לאָנקע.

בּיים סובּסטאַנטיו, װאָס בּאַהעפט צו זיך דעם פּערזאָנװאָרט
(בּיים סובּיעקט), קומט עגרינע", און בּיים סובּסטאַנטישו, װאָס אין בּאַ.
העפּט צום פּערזאַנװאָרט (בּיים אָבּיעקט), קומט ,גרינער". יעדנפאַלס,
זעען מיר, אַז דער אַדיעקטיוו שפּיגלט אָפּ מיט זיין פאָרמע די ראָליע
פון סובּסטאַנטיוו אין פראַזע. אָט די פעיקייט פון סובּסטאַנטיוו צו פֹאַ.
| דערן פון אַדיעקטיוו די אָדער יענע פאָרמע אין אָפּהאַנג פון זיין,
דעם סובּסטאַנטיווס, ראָליע אין פּראַזע, הײיסט בוֹינפאל פון סוב-
סטאנטיוו (נישט ,בּויגפאַל-פאָרמע"--,װאַלד, לאָנקע? האָבּן דאָך נישט
קיין פּאָרמעס). און יענע אַדיעקטיווישע פאָרמע, װאָס איז אָפּהענגיק
פון סובּסטאַנטיווס ראָליע און פראַזע, הייסט אַָדיעקטיווישׂע בּויגפאל-
פאָרמע.

4. ק) פאַרגלייכן מיר אָבּער :

יידישע ג -אַמאַטיק (3)

ונק אריו אט

ס'זעט זיך אַ גרינער װאַלד,

סזעט זיך א גרינע לאָנקע,

ס'זעט זיך אַ גרינ(עס) פעלד.
אָדער: כֿזע אַ גרינעם װאַלד,

כ5ֿזע אַגרינע לאָנקע,

כזע 8 גרינ(עס) פעלד.
אָדער: כ'גיי אין גרינעם װאַלד,

כ'גײי אויף דער גרינער לאָנקע,

כ'גיי אין גרינעם פעלד-
זעען מיר, אַז בּיי איין און דער זעלבּיקער ראָליע פונעם סובּסטאַנטיו
אין פראַזע (בּיי איין און דעם זעלבּיקן אבּויגפאַל") האָט דער אַדיעק.
טיוו פאַרשידענע פאָרמעס, אין אָפּהאַנג -- פון װאָס? פּשוט פונעם סובּ- ‏
סטאַנטיוו גופא. ווען דאָס װאָרט ,װאַלד" בּאַהעפט צו זיך אַ פּערזאָנ-
װאָרט, פאַדערט ער די אַדיעקטיו-פּאָרמע ,גרינער", און ווען דאָס װאָרט
;לאָנקע* בּאַהעפט צו זיך אַ פּערזאַנװאָרט, פאָדערט ער די אַדיעקטיו-
פאָרמע ,גרינע?, און , פעלד"--, גרינןעס)".

אָט די פעיקייט פונעם סובּסטאַנטיוו אין דער אינצאָל צו פאַ.
ידערן פונעם אדיעקטיוו די אָדער יענע פאָרמע בּיי אײין און דעם זעל.
בּיקן בּויגפאַל (אַנדערש גערעדט: אומאָפּהענגיק פונעם בּויגפאַל) הייסט
מין פון סובּסטאַנטין (נישט עמין.פאָרמע" -- ;װאַלד, לאָנקע, פעלד"
שיידן זיך נישט אונטער אין זייער פאָרמע) און יענע אַדיעקטיװיפאָר.
מע, װאָס איז אָפּהענגיק פונעם סובּסטאַנטיוו גופא (אין דער איינצאָל),
נישט פון זיין בּויגפאַל, הייסט אַדיעקטיווישׂע מין-פאָרמע.

ס. װען מיר פאַרגלײכן; ,אַ גריננעס) פעלד' און ;דאָס גרינע
פעלד', טרעפן מיר נאָך אַ פערטע קאַטעגאָריע אַדיעקטיוישע פּאָרמעס.-
אָפּהענגיק פונעם בּאַשטימיקן אָדער אומבּאַשטימיקן אַרטיקל, כּדי נישט
צו קאָמפּליצירן, נעם איך זי נישם ארײן אין חשבּון |

6 זעען מיר, אַז אַן אַדיעקטיוישע פאָרמע, װאָס װערט גע-.
שאַפן דורך איין סופיקס, ווערט צעשפּאָלטן אויף גאַנצע דריי פאָרמעס:
צאָל.פּאָרמע (איינצאָל--מערצאָל), אין איינצאָל בּוינפאַלפאָרמע און מינפאָרמע.
וויפל זשע אין פאַראַן בּויגפאַלפאָרמעס און מינפאָרמעס? פון די בַּיל.
שפּילן 64 8 פירן מיר אויס, אַז מינפאָרמעס אין פאַראַן נישט װייני-
קער וי דריי. די וייטערדיקע דערלערנונג פון דער שפּראַך װייזט,
אַז אויך נישט מער װי דריי. די דריי מינים וועלן מיר רופן ערשטער

מין (װאַלד), צווייטער מין (לאָנקע), דריטער מין (פעלד). פאַר אַ
סימן קען דינען:

ס'זעט זיך אַ גרינער װאַלד, אַ גרינע לאָנקע, אַ גרינ (עס) פעלד,
אָדער מיטן אָפט בּאַנוצלעכֿן אַדיעקטיוו דער (,בּאַשטימיקער אַרטיקל?):

סזעט זיך דער װאַלד, די לאָנקע, דאָס פעלד*).

7. געװײנטלעך רופט מען די מינים ,מאַנלעכער, װײבּלעכער,
נײמראַלער'. איך װאַרףאָפּ די נעמען, כּדי צו בּאַקעמפן דעם געװײנלעך
הערשנדיקן פּלאָנטער צװישן גראַמאַטישן מין און בּיאָלאָגישן געשלעכט,
װאָס לאָזש נישט דערקאָנען די שפּראַכלעכע נאמור פון דער דאָזיקער
דערשיינונג,

8. בּאַשטימען די צאָל בּויגפאַלן ועט זיין אַבּיסל שװערער.
דאָ װעלן מיר דארפן אָנקומען צום זעלבּיקן גאַנג, װי בּיי דער בּאַ.
שטימונג פון דער צאָל פּערזאָנפאָרמעס (48), ווּ מיר האָבּן פאַרגליכן
צוויל פּערזאָנװערטער און דורך דעם געקומען צו דער מסקנא, אַז מע
דאַרף איין פאָרמע שפּאַלטן אויף צוויי. ווען מיר נעמען א סובּסטאַנ.
טיוו פון איין מין, צ.בּ. פון ערשטן (װאַלד), און מיר זוכֿן זיינע בּויג-
!פאַלן, געפינען מיר:

סזעט זיך א גרינער ואַלד + . . . . הָּ

כזע אַ גרינעם װאַלד .. + . . ."ע

כצי אין גרינעם ואלדי. יט . 2
בּלויז צוויי בּויגפאַלן: ,גרינער" -- וען דער סובּסטאַנטיוו בּאַהעפט
צו זיך אַ פּערזאָנװאָרט, ,גרינעם? -- װען דער סובּסטאַנטיו איז בּאַ-
העפט צו אַ פּערזאָנװאָרט. נעמען מיר אַ סובּסטאַנטיוו פון צווייטן מין
(לאָנקע), טרעפן מיר אויך בּלויז צוויי בּויגפאַלן ;

סזעט זיך אַ גרינע לאָנקצ + , -. + ה

כוע אררינע לאנקצ ור .מע .יק

קניי אױף 8 גרינער לאַנקט). 2 . ש. 66
אָבּער דאָס, װאָס די פראַזע ?ק געהערט בּיי ,װאַלד" צום צוייטן בּויג-
פאַל און בַּיי לאָנקע? צום ערשטן, צװוינגט אונז אָנצונעמען דריי
:בּויגפאַלן :

) סזעט זיך אַ גרינער װאַלד, אַ גרינע לאָנקע -- נאָמינאטיו

9) כזע = יעב װאַלד, אַ גרינע לאָנקע -- אקוזאטיוו,

*) דער אַרטיקל , דער", װי אויך די פּראָנאָמען , װועלכער, יענער" א"א זענען אַדיעקטיוון.

אפ א א

3) כֿיגײ אין גרינעם װאַלד,אויף אַ גרינער לאָנקע -- דאטיוו,

דער דריטער מין װעט אונז קיין נייע בּויגפאַלן נישט אַרויס-
ווייזן.

9 אפשר בּעסער אִזאַ טערמינאָלאָגיע: סובּיעקט.בּויגפאַל, דירעק-+
טער בּױגפּאַל, אומדירעקטער בּויגפאל, -- װעגן ,גענעטיװ' - שפּעטער.

0 אָט זענען אַלע אַדיעקטיווישע פאָרמעס פונעם אַדיעקטיורּ

,דער":
אײינצאָל | מערצאָל
=. ...252 עעייענ י טי טי טע טאנ
1 מין | מין | ווע מין
נאָמינאַטי . . . דער די דאָס די
אַקװזאַטי' . . . דעם 1 | דאָס הי
| |
באטש .. .2 דעם דער 2 העם די
|
|

1. אייניקע סובּסטאַנטיוון האָבּן פאַרמעס פון בּויגפאַלן: ס'גייס
רחל -- כֿ'זע רחלען, ס'גײט דער טאַטע -- כזע דעם טאַטן 4441

. דער בױגפאַל פון סובּסטאַנטי איז ענג צוזאַמענגעפלאָכטן מיט
דער אדיעקטיװישער מיטשטימנג. מע קען נישט דעפינירן דעם בּױגפאַל
(נעמענדיק אין בּאַטראַכט נישט-דעקלינירלעכע סובּסטאַנטיװן), נישט באַ.
רירנדיק -די אַדיעקמיװוישע מיטשטימונגן; מע קען אָבּער אויך נישט בֹּאַ.
שטימען אדיעקטיװישע מיטשטימונג (אין בּוױגפאַל), נישט רעדנדיק װעגן
בּױינפאַל פון סובּסטאנמיװ. אױסװעגן פון דעם דאָזיקן ,פאַרכּישופטן קרײן"
זענען מעגלעך, אױבּ נישם רעכענען אַ רײן דאָגמאַטישע אױפּבּױונג, דאכט
זיך נאָר צװײ: אָדער אינפירן (לאָז זײן צײטװײליק) אָנשטאָט ,סובּסטאַנ:
מיװ" צװ ײ װערטער.קלאַסן, דהײנו ,רעקלינאַטיו' (משה, רחל, מאַטע..)
און אינדעקלינאַבּלע סובּסטאַנטיװן, - רעם װעג נעם איך דאָ נישט אֶן
װײל ער פירט צו װײט פון דער טראַדיציאָגעלער קלאַסיפיקאַציע, און
איך װיל דאָ נישט איבּעריק פאַרשװעריקן, אָדער מע זאָל דעפינירן דעם

בע

סובּסטאַנטיװישן בּױנפאַל נישט אַלס פאָרמע, נאָר אַלס פפעיקײט צו
פּאָדערן פאָרמעס פונעם אדיעקטיװו (װי דאָס װערט געטון - און מיט
רעכט - בּנונע דעם מין פון סובּסטאַנטיו), און װען מירן קומען צו דער
קליינער גרופּע דעקלינירלעכע סובּסטאַנטיװן, װעלן מיר אָגן, אַז זײ
האָבּן - אין קעגנזאַץ צו אנדערע - אויך א בּוינפאַל-פ אָרטע. אָט דעם
צװײיטן אופן פּרוּו איך דאָ דורכפּירן. איך רעכן אַז אױך אין שול קען
מען, מים די נויטיקע פאַראינפאכונגען, זיך שמעלן אױף דעם װעג, ד"יה
אײַנזען אין ,כ'זע א טיש" נישט קײן ג;בּוינפאל" פון ,טיש'", נאָר בּלוױז אַ
פּאָטענציעלן בּױגפאַל פון אַן אַדיעקטיו, װאָס װאָלט געקאָנט קומען בּײם
װאָרט טיש (כ'זע ד עם טיש, כ'זע אַ שׂװאַ רצן טיש)

3 אַן אַדיעקטיוו האַ בּאַטייטיקער) בּאַצײכֿנט אַ סיכן, אָפּגע-
שראָגן צו אַ זאַך (צוגעְשריבּן צו אַ זאַך, אַ סימן מיט אַן אָנוייז אויף
זיין געהעריקייט צו א זאַך).

74. אַ סובּסטאַנטיוו בּאַטייט אַ געגנשטאַנד אַלס אַ סימן-טרעגער,
ד"ה עפּעס אַזױנס, װאָס איז אָדער אַ קאָנקרעטע בּאַזונדערע זאך אָדער
ווערט געדענקט װי אַ בּאַזונדערע זאַך.

5 ווען מיר פאַרגלײכֿן אַזעלכע בּאַהעפטן:

אַ רוסישער רעװאָלוציאָנער (זיגט) -- אַ רוסישן רעװאָלוציאַנער
קקען איך) -- אַ רוסישע רעװאָלוציאָנערקע -- אַ רוסיש דאָרף -- אַ רע-
װאָלוציאָנער אַ רוסישער, אאַז"ו.

און: אַ רוסלענדער רעװאָלוציאָנער (זיגט) -- אַ רוסלענדער רע-
! װאָלוציאָנער (קען איך) -- אַ רוסלענדער רעװאָלוציאָנערקע -- א רוסלענ.
דער דאָרף -- א רעװאָלוציאָנער אַ רוסלענדער, אאַזיוו --

בּאַמערקן מיר צוויי זאַכן: 1) ערוסישער" און קרוסלענדער" זע-
נען ענלעך לויט דער ראָלע אין בּאַהעפט, דהיינו לויטן גראַמאַטישן
בּאַטײט (סימן, אָפּגעטראָגן צו אַ זאַך), לויטן ווערטער.סדר און אינטאָ.
נאַציע, 2} גרוסישער" און ,רוסלענדער" זענען נישט ענלעך לױיט די
פאָרמעס; ,רוסישער? האָט אַדיעקטיווישע סינטאַקסישע פאָרמעס, ,רוס
ק?ענדער" -- נישט. ,רוסישער" איז אַ דעקלינירלעכֿער אַדיעקטיוו, ,רוס"
לענדער" -- נישט,

ס'איז בּאַקוועם אויסצוטיילן אַזעלכֿע װערטער, װאָס שפּילן דיי
ראָליע פון אַדיעקטיו, אָבּער האַבּן נישט קיין אַדיעקטיוישע סינטאַק
סישע פאָרמעס, אין אַ בּאַזונדער קלאָס. מע קען זי רופן נישט-דעק-
לינירלעכע אדיעקטיוון, בּיישפּילן :

די טסייה

) רוסלענדער, אַמעריקאַנער, מאָסקװער, פֿאַרקאַװער,..

2) װאָס פאַר א, אַזאַ, אאַז"ו.

3) אַהער קען מען אויך אָפּטראָגן די צאָלנעמען: צװיי, דריי...
(אָבּער , איינער" איז אַ דעקלינירלעכֿער אַדיעקטיו),

6 מע קען פאַראייניקן די דעקלינירלעכֿע און נישט דעקל-
נירלעכֿע אַדיעקטיוון אין איין קלאַס אדיעקטיוון איגנשאַפּטװערטער)-

7. ווען מיר פאַרגלײכֿן אַזעלכֿע אויסדריקן :

אַ גרינער בּוים דער בּוים איז גרין
אַ גרינע לאָנקע די לאָנקע איז גרין
אַ גרין פעלד דאָס פעלד איז גרין

בּאַמערקן מיר, אַז אין די אויסדריקן רעכֿטס האָבּן מיר פאַר זיך אַןך
אַדיעקטיוו (איינע פון זיינע פאָרמעס איז אַ נול-פאָרמע). אין די אויס-
דריקן לינקס האָבּן מיר דאָס װאָרט גרין, װאָס אין פאָנעטיש ענלעף
צו דער נול.פאָרמע פון אַדיעקטיוו. צי איז עס אַן אַדיעקטיוו? אַדיעק-
טיוו רופן מיר אַ װאָרט, װאָס אין אָפּהאַנג פון אַן אַנדער װאָרט איך
פראַזע (סובּסטאַנטיוו) נעמט ער אָן איינע פון די אַדיעקטיוישע פאָר.
מעס. דאָ זעען מיר עס נישט. אין אַלע דריי פּראַזעס: דער בּױים
איז.., די לאָנקע איז.., דאָס פעלד איה.. קומט די זעלבּיקע פאָרמע
(נול-פאָרמע) ,גרין". איז עס נישט קיין אַדיעקטיו -- ס'איז עפּעס אַנ-
דערש. נאָך בּיישפּ.: איך פאַרבּ גרין, איך זינג שין, איך לײיען
ליגנדיק. |

8 אַ װאָרט, װאָס איז פאָנעטיש ענלעך צו דער נול-פאָרמע פון
אַן אַדיעקטיו (אַנדערש גערעדט: אַ װאָרט, װאָס אַנטהאַלט אַ בּלויזע
אַדיעקטיו-טעמע), אָבּער שליסט זיך נישט איין אין דער אַדיעקטיו-
סיסּטעם (ענדערט נישט זיין פאָרמע אין אָפּהאַנג פון אַן אַנדער װאָרט
אין רייד), הייסט אדווערבּ, (אַהער געהערן, אגב, די גערונדיומע.)

9. אַן אַדװערבּ בּאַטײיט אַ סימן, אָפּגעטראָגן צו אַ טוונג, צוּ
אַ סימן, צו אַ זאַך.

0 אַ פּאַרטיציפּ קען אָפּט בּאַקומען אַדיעקטיוישע פאַרמעש (אַ
גקרופּענער מענטש, אַ גערופענעם מענטשן, אַ גערופענע פרוי),. אין אַואַ
פאַל איז דער פּאַרטיציפּ אַלײן פאַר זיך -- אַן אַדװערבּ (אױב נאָר עס
איז נישט קיין נול= פּאָרמע פון דעם אַדיעקטיװו: אַ גערופן קינה). א

פּאַרטיציפּ אָבּער, װאָס גײט אַרײן אין בּאַשטאַנד פון א צנויפגעזעצטער
װערבּפאָרמע (און אין אײניקע אנדערע פאָלן), איז נישט קײן אַדװערבּ;
ער אַסאָצײירט זיך נישט מיט קײן אַדיעקטיה.

1 אוב מיר זאָלן אָנרופן אַלע װערטער, װאָס געהערן נישט
צו קיין איינעם פון די בּיז-אַהעריקע קלאַסן, אינװאַריאַנט (אומפּאַר.
ענדערלעכֿע), װעלן מיר בּאַקומען אַואַ קלאַסיפיקאַציע פון װערטער:

פּערזאָנװאָרט

אימפּעראַטיוו

אינפיניטיוו

פּאַרטיציפּ

אַדיעקטיו

סובּסטאַנטיו

אַדװערבּ

אינװאַריאַנט.

2. די קלאַסיפּיקאציע שמעלטפּאָר אַ רײ שװעריקײטן:

4) אמאָל קען אײן װאָרט געהערן אײנצײטיק צו צװײ קלאַסן:
געמאַכט' קאָן זײן א פאַרטיציפּ און אַן אַדװערבּ ,געלאַכט' אין אַ
פּאַרמיציפּ, נישט קײן אַדװערבּ); אין ,דער אַלטער' איז ,אַלטער' אײנ.
צײטיק אַדיעקמיװ און סובּסטאַנטיז (סובּסטאַנטיװירטער אַדיעקטיה, אין
;דאָס שײנע זינגען" איז ,זינגען" אײנצײטיק אֵן אינפיניטיװ און אַ סובּסטאַנטיח
(סובּסטאנמיװירמער אינפינימיח).

9) ס'קענען זײן ספקות װעגן דער געהעריקײם פון אַ װאָרט, צ. בּ.
אַ רחמנות -- סובּסטאַנטי צי אינװאַריאַנט?

3) אַמאָל איז ניימיק איבּערגרופּירן די װערטער אַנדערש, צ. בּ,
פּערזאָנװאָרט, אימפּעראַמיז, אינפינימיה, פּאַרטיציפּ און אַ טײל אדװערבּן
(גערונדיום) האָבּן מיר פּאַראײניקט אין אײן קלאַס - װערב; פון
אינװאַריאַגט װעלן מיר נאָך אױיסטײלן אַ גאַנצע רײ קלאַסן

3 נישט געקוקט אױיף די שװעריקייטן פון דער דאָזיקער
קלאַסיפיקאַציע, קען זי אָנגענומען װערן פאַר אַן אָריענטיר-קלאַסי-
פיקאַצַיע. זי איז געבּויט לט פאַרשידענע פּרינציפּן, יעדע קלאַסֵי
פיקאַציע, װאָס זאָל זיין געבּויט לויט איין פּרינציפּ (לאָניש), װאָלט
פּראַקטיש געווען צו שװער. פאַקטיש קאָן מען נישט קלאַסיפיצירן די
װערטער פון דער שפּראַך בּלויז לויט איין פּרינציפּ, סיידן מע זאָל
אַרױסלאָזן פון אויג אַ גאַנצע מאַסע שפּיאַכֿלעכע דערשיינונגען. פין אַ

יס4 2

קלאַסיפיקאַציע פון װערטער פאָדערט זיך נאָר, זי זאָל געבּן די מעג.
לעכקייט אויפצובּויען אַ סיסטעם פון גראַמאַטיק,

די אַזױ גערופעַנע פּראָנאָמען (איך, דו, דער, װאָס, וועלכער..)
טיילן מיר דערווייל נישט אויס אין קיין בּאַזונדערע קלאַס (392),

5 פאָרמע פון בּאַהעפט

4 מיר האָבּן געזען, אז סזענען פאַראַן װערטער בּאַטײיטיקע
און בּאַהילפיקע. אָפּטמאָל ציט זיך (געהערט, איז שייך) אַ בּאַהילפיי
קער װאָרט צו אַ בּאַטײטיקן (בּאַדינט אים, אַזױי צו זאָגן),. צ.בּ. װי
קליינע וועלפעלעך זיך שפּילן מיינע קינדער (האָפ.), דאָ ציט זיך ;ול"
צו ,וועלפעלעך", ,זיך" צו ,שפּילן". דער טאַטע האָט אָפּגעריכֿט די
דייטע סעוּדה (האָפ), ,דער" ציט זיך צו ,טאַטע" ,האָט? צו 6אָפּנע.
ריכט", ,די" צו ,סעודה".

8 בּאַהילפיק װאָרם קען זיך ציען איך צו א גאַנצער װערטער
גרופּע: ,און ענג איז מײן װעלטל'" (האָפּ.) -- ;און" צים זיך צו ,עג אי
מײן װעלטל".

5. אַ בּאַטיײיטיק װאָרט, צוזאַמען מיט זיינע בּאַהילפיקע (אױבּ
אַזעלכע זענען פאַראַן), הייסט, אַלס אַ טייל פון אַ פראַזע. סינטאגמע
(פראַזעגליד),

6. אין אַ פראַזע צֵיען זִיך אָפט די סינטאַגמעס איינע צו דער
אַנדערער. בּיישפּיל: וי קליינע וועלפעלעך זיך שפּילן מיינע קינדער.
דאָ איז 8 סינטאגמעס: װי וועלפעלעך -- קליינע -- זיך שפּילן -- מיי.
נע -- קינדער. ס'ציען זיך: וי קליינע וועלפעלעך, וי וועלפעלעך זיך
שפּילן, זיך שפּילן קינדער, מיינע קינדער; סציען זיך נישט: קליינע
זיך שפּילן, װי ועלפעלעך מיינע, זיך שפּילן מיינע אאַז"ר.

אַ גראַמאַטישן קריטערי פון סינטאַגמעס-ציוּנג קען מען נישט
שטענדיק געבן. אָבּער אױבּ מע פאַרשטייט ריכֿטיק די פראַזע -- נעמט
מען אויף די סינטאַגמעס.ציונג. אַ שטרייט אָדער אַ ספק וװעגן ציונג
פון סינטאַגמעס איז אָפּטמאָל אַ שטרייט אָדער אַ ספק װעגן דעם מיין.
פון דער פּראַזע.

7 נאָך אַ בּיישפּיל: אַ גאַנצן טאָג אין רשות פון ועגן זיין
(האָפּ.), דאָ איז 6 סינטאַנמעס: א טאָג, גאַנצן, אין רשות, פון ועגן,
זיין, זיי ציען זיך אַזױ: אַ גאַנצן טאָג, אַ טאָג זיין (פרגל' איך ויל

אבא וישע

כֿאָטש אַ טאָג זיין אין רשות פון װעגן, אין רשות פון װעג, אין
רשות זיין; עס ציען זיך אָבּער נישט: אַ טאָג אין רשות, אַ טאָג פון
וועגן, פון ועגן זיין אדג"ל,
8 צוויי סינטאַגמעס, װאָס ציען זיך איינע צו דער אַנדערער,
בּילדן אַן עלעמענטאַרן בּאַהעפט. |
מיר זעען, אַז אַן עלעמענטאַרער בּאַהעפט בּילדט זיך נישט
דװקא פון שכֿנישע סינטאַגמעס.
9. וען מיר פאַרגלײכֿן די פראַזעס:
ער גייט זיי לערנען,
ער גייט, זיי לערנען
-- זעען מיר, אַז אין דער ערשטער פראַזע ציען זיך אַלע סינטאַגמעס
איינע צו דער אַנדערער:
| ער -- גייט
גייט -- לערנען
זי -- לערנען,
אין דער צװוייטער -- נישט:
ער -- גייט
זיי לערנען.
אַזאַ אונטערשיד װעלן מיר בּאַצײכֿענען דורך דעם, װאָס מירן
זאָגן, אַז די ערשטע פראַזע אַנטהאַלט איין ווערטער-בּאהעפט, און,
די אַנדערע אַװיי ווערטער-בּאהעפטן,
0 ווערטער-באהעפט (קירצער, בּאהע:ט) רופן מיר אַאַי
טייל רייד (קען זיין אַ פראַזע און קען זיין װײיניקער װי אַ פראַזע)
װױּ אַלע סינטאַגמעס קייטלען זיך דורך גראַמאַטישער בּאַהעפטונג. (קאָ.
רעקטיוון -- שפּעטער.) נאָך בּיישפּילן :
) אַלעמענס אויגן קוקן אויפן גאַסט, און דער גאַסט קוקט
אַראָפּ אויף דער ערד (ש"ע. עלעמענטאַרע בּאַהעפטן:
' אַלעמענס אויגן
אויגן קוקן
קוקן אויפן גאַסט
דער גאַסט קוקט
קוקט אַראָפּ
קוקט אויף דער ערד.
נישט שװער צו בּאַמערקן אַז די פראַזע בּאַשטײיט פון צװיי בּאַהעפטן.
א פאַרבּינדונג צװישן בּײדע בּאַהעפטן איז יאָ פאַראן (זי װערט

- 49 -

פאַרװירקלעכט אין דעם פאַל דורכן װאָרט ;און'), אָבּער ס'איז א פאַר-
בּינדונג צװישן צװײ גאַנצע בּאַהעפטן, נישט צװישן אײנצלנע סינטאגמעס.
2) אַזױ זאָג איך צו מיין בּרודער אלי' און כאַפּ פון אים א
געשמאַקן פּאַטש מיט דער לינקער האַנט אין דער רעכטער בּאַק אַרײן
(ש"ע). עלעמענטאַרע בּאַהעפטן:
אַזױ זאָג
זאָג איך
זאָג צו בּרודער =)
צו מיין בּרודער
צו בּרודער אלי,
זאָג און כֹאַםּ
כֿאַפּ פון אים
כאַפּ אַ פּאַטש
אַ געשמאַקן פּאַטש
אַ פּאַטש מיט דער האַנט
מיט דער לינקער האַנט
אַ פּאַטש אין בֹּאַק אַריין
אין דער רעכטער בּאַק אַריין.
אַ סימן, אַז די גאַנצע פראַזע איז איין בּאַהעפט.

1 פון די בּײשפּילן זעען מיר, אַז דער אנטערשׂיד צװישן א
פראַזע, װאָס בּאַשמײם פון אײן בּאַהעפט, און אַ פראַזע פון מערערע בּאַ* +
העפטן װערט נישט שטענדיק אָפּגעשפּיגלט אין דער אינטאָנאַציע: אין
,ער גײט זײ לערנען" װײזט טאַקע די קאָמע, צי דאָ איז אײן בּאַהעפט,
אָדער צװײ, אָבּער אין לעצטן בּישפּיל איז אַ קאָמע (אין דער אינטאָ.
נאַציע) פאַראַן (אין שריפט װערט זי נישט בּאַצײכנט), און דאָך איז עס
אײן בּאַהּעפט,

2. האָבּן מיר שוין אויף אַזאַ אופן 8 שטופעס פון רײד-גלידערונג;
די רײד בּאַשטײם פון פראזעס, אַ פּראַזע פון בּאַהעפט, אַ בּאַהעפט פון
סינטאַגמעס, אַ סינטאַגמע פון װערטער, אַ װאָרט פון מאָרפעמעם. אַ גאַנצע
רײד קען אַטאָל אַנטהאַלטן אײן פראַזע, אַ גאַנצע פראַזע אײן בּאַהעפט,

א) מע זאָגט נישט ,זאָג צו ברודער', נאָר ,זאָג צום (צו דעם) בּרודער', אָבּער דאָ
איז דער אַרטיקל ,דעם* צוליבּ אַ געװיסער אורזאַך נישטאָ, און מיר דאַרפן אַנאַליזירן נאָר
דאָס, װאָס ס'איז געגעבּן אין טעקסט,

א

אַ גאַנצער בּאַהעפּט אײן סינטאגמע, אַ גאַנצע סינטאגמע אײן װאָרט, 58
גאַנצער װאָרט אײן מאָרפעמע. די צװײ לעצטע פאַלן קומען פאָר בּא-
זונדערס. אָפט.

3, דער אופן, װי אַזױ די סינטאַגמעס זענען בּאַהעפט און װפ
אַזױ זיי ציען זיך איינע צו דער אַנדערער, בּילדט די פאָרמע פון
בּאהעפט. בּיישפּ. :

ס'גייט אַ בּאַקאַנטער לערער,

סװאַקסט אַ הױכֿער בּוים.

בּידע בּאַהעפטן האָבּן די זעלבּיקע פאָרמע:

) אין בּיידע איז פאַראַן א פּערזאָנװאָרט, װאָס הענגט אָפּ פון אַ
סובּסטאַנטיוו, אין בּיידע איז פאַראַן אַן אַדיעקטיו, װאָס הענגט אָפּ פון
אַ סובּסטאַנטיוו, אין בּיידע איז פאַראַן אַ סובּסטאַנטיו (אַ נאָמינאַטיו),
2) אין בּיידע פראַזעס שטייען די װערטער אין זעלבּיקן סדר: פּער.
זאָגװאָרט -- אַ--אַדיעקטיוו -- סובּסטאַנטיוו, 3) בּיידע פּראַזעס װערן
אַרױסגערעדט מיט דער זעלבּיקער אינטאָנאַציע.

4 אָט זענען בּאַהעפטן מיט פאַרשידענע פאָרמעס:

ס'גייט אַ בּאַקאַנטער לער ער (נישט קיין שוסטער),

ס'גייט אַ בּאַקאַנטער לערער (נישט קיין אומבּאַקאַנטער).

די צוויי בּאַהעפטן שיידן זיך אונטער אין דער אינטאָנאַציע+

אַ בּאַקאַנטער לערער גייט.

אַ בּאַקאַנטער לערער גײיט;--

שיידן זיי זיך אונטער אין דער אינטאָנאַציע.

אַ בּאַקאַנטער לערער גייט,

אַ לערער אַ בּאַקאַנטער גייט--

שיידן זיך אונטער אין ווערטער-סדר (און מיט אַן איבּעריקן ,אַ").
5. די דאָזיקע בּאַהעפטן זענען גרופּירט לויט די פּאָרמעס:

{) הויך שפּרינגען, גיך לויפן, שיין שרײבּן, פלייסיק אַקערן.

9) הויך געשפּרונגען, גיך געלאָפן, שיין געשריבּן

3) שפּרינגסט הויך, לויפסט גיך, אַקערסט פלייסיק,

4) אַ הױכֿער שפּרונג, אַ ווייסע װאַנט, אַ פאַרגעסענער שרייבּער,

5) אַ שטאָט מיט מענטשן, אַ טיש מיט אַ שופּלאָד, אַ שטובּ מיט

אַ דאַך.

6. מיר זעען, אַז די פאָרמע (פאָרמאַלער בּאַטיײיט) און דער

אינהאַלט (מאַטעריעלער בּאַטייט) פון אַ בּאַהעפט זענען נישט פאַרבּונדן:

בע ןאג
אי יי א א
7 א

,

,1 וי

דעם זעלבּיקן אינהאַלט קען מען אויסדריקן אין פאַרשידענע פאָרמעס,
און די זעלבּיקע פאָרמע (צ.בּ.פּערזאָנװאָרט |אַדיעקטיו -|- סובּסטאַנטיו--
נאָמינאַטיוו) קען בּאַדינען פּאַרשידענע אינהאַלטן,
7. װען מיר האָבּן דרײי װערטער ;,שרײבּער, שרײבּן, גײער', קען
מען זײ צעשטעלן אין אַזאַ סדר:
מאטעריעל ענלעך

רענאק גטרערצטעטן- "פענרע מעוצמישאומע::ע::,,-

פאָרמאַל שרײבּער שרײבּן

ענלעך נײער +
און מען קען געפינען א פערטן װאָרט, װאָס זאָל האָבּן דעם פּאָרמאַלן
בּאַמײם פון שרײבּן און דעם מאַטעריעלן בּאַטײט פון גײַער (אַזֹי צו
זאָגן, אַ פערמע פּראָפּאָרציאָנאַלע צו דער פּראָפּאָרץ שרײבּער: גײער=-
שרײבּן: צ) - דאָס װעם זײן ;נײן. פּינקט אַזױ קען זײן מים נאַנצע בֹאַ.
העפטן:

פאספעהועל ענלעךף

235:

פאָרמאַל | אַ לערער גײם אַ לערערס גאַנג
ענלעך 1 אַ בּוים װאַקסט א
,פערטע פּראָפּאָרציאָנאַלע" -- א בּוימס װוּקס.

8. אין די װוערטער ;שרײבּער, שריין" אאַזיוו זענען פּאַראַן
ספּעציעלע קלאַנגען -- טרעגערס פון דער פאָרמע. דאָס זענען די סױ
פיקסן --ער, --ן אאַז"וו. װער זשע זענען די טרעגערס פון דער
פאָרמע אין בּאַהעפטן? אױבּ מירן נעמען די בּאַהעפטן: דער גרינער
בּוים, דער בּוים גרינט, און מירן אויסטיילן די קלאַנגען גרין, בּוים,
אַלס טרעגערס פון די מאַטעריעלע בּאַטײיטן (,אינהאַלט'), װעט בּלײבּן;

) דער (גרינ)ער (בּוים)

2) דער (בּוים) (גריג)ט

ד"ה בּאהילפיקע ווערטער דער), אפיקסן פן בּאַזונדערע װער-
טער וער, ט) און דער סדר פון די ווערטער (אין דער ערשטער פראַזע
פריער ,גרינ(ער)" דערנאָך ,בּוים", אין דער צװײַטער פאַרקערט) אַ
פערטער טרעגער פונעם פאָרמאַלן בּאַטייט פון אַ בּאַהעפט איז אינטאָ-
גאַציע.

9. פאַראַן נאָך אַ ,נול-פאָרמע". לאָמיר פאַרגלײכֿן :

יע אי

איך רוף אים עסן, -

איך פּרוּוו אים איינרעדן.
ס'קען אויסווייזן, אַז בּיידע בּאַהעפטן זענען געבּויט אַנאַלאָגיש -- ס'איזּ
אָבּער אַ טעות. דער ערשטער בּאַהעפט אַנטהאַלט די עלעמענטאַרע

בּאַהעפטן :
איך -- רוף
רוף -- אים
רוף -- עסן,
דער צווייטער:
איך -- פּרוּװו

פּרוּוו איינרעדן

אים איינרעדן.
אין ערשטן ציט זיף ,אים" צו ,רוף", אין צוייטן -- נישט צו ,פּרוּון"
(װאָס פאַרנעמט דאָ דעם אָרט פון ,רוף"), נאָר צו ,אײינרעדן.

0. צװוישן ,דער גרינער בּוים" און ,דער בּוים גרינט" איז

דאָ אַ װיכטיקער פאָרמאַלער אונטערשיד. אין צווייטן בּאַהעפט איז פאַ-
ראַן א פּערזאָנװאָרט, אין ערשטן נישט. דער צווייטער דריקט דעריבּער
אויס אַ געדאַנק, דער ערשטער בּאַצײכֿנט נאָר אַ זאַך א צוזאַמען
מיט אַ סימן, אָבּער אָן קאָנסטאַטירונג). אַ בּאַהעפט אָן אַ פּערזאָנװאָרט
רוף איך אָפענער בּאהעפט, מיט אַ פּערזאָנװאָרט -- געשלאָסענער
בּאהעפט אָדער זאץ,

1 די לערע װעגן אַ שפּראַך קען מען איינטיילן אויף פאָנע-
טיק (לערע װעגן די קלאַנגען און קלאַנגלעכֿע פּראָצעסן אַלײין פאַר
זיך) און סעמאנטיק אָדער סעמאַסיאָלאָגיע (לערע װעגן די בּאַטײטן
אַלײין פאַר זיך).

2. ווען מע דערלערנט אָבּער די קלאַנגען צואַמען מיט זיי
ערע בּאַטיטן, בּאַקומען מיר אַזאַ צעצווייגונג פון שפּראַכֿלערע:

יש .יע שי דיסע ודר+ץ א שי יריי )אי א 1

= 46 --
לערע װעגן
לערע װעגן | . שותּפותדי.
װערטער.
װערטער קער נאָמען
גרופּירונגען
לערע װעג 6
4 א לעקסיקאָ. פּראזעאָ. (סעמאַסיאָ.
מאַטעריעלע
לאָניע לאָגיע לאָגיע)
בּאַטײטן
לערע װעג
2 פן מאָרפּאָלאָגיע | סינמאַקס גראַמאַטיק
פּאָרמעס

3, מאַטעריעלער בּאַטייט פון װאָרט אָדער ווערטערגרופּע הייסט
אויך לעקסישער, פאָרמאַלער בּאַטײט הייסט אויך גראַמאטישער.

4. פאַראַן ספקיפאַלן צװישן מאָרפּאָלאָגיע און סינטאַקס. סינ.
טאַקסישע פאָרמעס (22) זענען פאָרמעס פון װערטער, געהערן דער"
בּער צו מאָרפאָלאָגיע; זיי זענען אָבּער אין דער זעלבּיקער צייט מיט.
לען פון בּאַהעפט-פאָרמעס (98), געהערן זיי אויך צו סינטאַקס.

5 געװײנלעך דערלערנט מען אין מאָרפּאָלאָגיע די ;בּילדתג"
פון אזעלכע פאָרמעס (ד.ה. זײער קלאַנגלעכע זײם) און אין סינטאַקס -
זײער /בּאַנוץ' אָדער ,בּאַטײט" (זײער סעמאַנטישע זײם). אַזאַ צעטײלתג
איז קינסטלעך און נישם בּאַרעכטיקט: מע קען נישם רעדן װעגן בּיל-
דונג פון פּערזאָנפאָרמע אדג"ל, נישט װיסנדיק, װאָס איו עס פאַר אַ פאָר.
מע, ד.ה. אין װאָס בּאַשטײט איר פונקציע. |

6. די טערמינען מאָרפּאָלאָניע, סינטאַקס, גראַמאַטיק זענען װײם
פון גענױיקײט. ,מאָרפאָלאָגיע' בּאַטײט בּונשטעבּלעך ,פּאָרמענלערע', אַזױ
אַז דאָס װאָלט געװען דער פּאַסיקער נאָמען פאַר גראַמאַטיק בּבכלל. ,סינ.
טאַקס' בּאַטײט פאַראניקונג, פאַרבינדונג, ד.ה, די לערע װעגן פאַרבּיג.
דונג פון װערטער און רײד, אַ פּראַזע קען אָבּער בּאַשטײן פון אײן װאָרם
(זעסט, קום, חײם!), און אַזאַ פראַזע װערט פונדעסטװעגן אויך דערלערנט
אין סינטאַקס, ענראמאטיק" בּאַטײט בּוכשטאַבּן. אָדער שריפט-לערע, ה.ה,
די קונסט פּװאַנדערצוקלויבּן אַלטע שריפּט-דענקמעלער. דער נאָמען נעמט
זיך פון דער ראָלע פון גראַמאַטיק אין אַלטן גריכנלאַנד, װוּ זי איו גע.
װען א הילף.מיטל בּײם לײענען אלטע פּאָעטן. הײנט איז אָנגענומען דװקא

= א 2

שריפּטלערע נישט אָפּצוטראָגן צו גראַמאַטיק, נאָר איסצומײלן אין א בּאַ.
זונדער דיסציפלין -- אָרטאָגראַפּיע.

7, אַזױ װי גראַמאַטיק און לעקטיק איז נישט דאָס אײגענע, אזי
איז גראַמאַטישע ריכמיקיט און לעקסישע ריכמיקײט פון רײד אױך נישט
די זעלבּיקע זאַך. ;איךר זאָלט מיר פּריגאָטאָװען די שטשאָטעס אין פַּאָל.
נעם פּאָריאַדאָקי (ש"ע) -- איז גראַמאַטיש ריבטיק, בּעת לעקסיש שטימט
עס נישט מים דער ליטערארישער שפּרך (735).

8 ס'זענען פּאַראן בּאַריר-פּונקטן צװישן גראַמאַטיק און לעקסיק;
אימפּעראַטיװ-פאָרמע (,נעם') װערט דערלערנט אין גראַמאַמיק, און די
װערטער װיל (,איך װיל זאָלסט נעמען'), מעג (,מעגסט נעמען') אדג"ל --
אין לעקסיק, הגם זײ בּאַטײטן דאָס אײגענע, װאָס אימפּעראַטיו. פאַרקלע.
גער-סופיקס (שטיבּל) -- איז גראַמאַטיק, ,קליין" (8 קליינע שמובּ)--לעקסיק.

9. גראַמאַטיק איז א לערע װעגן פאָרמעס, ד.ה. זי איז אַ פאָר.
מאַלע װיסנשאַפּט. מים די מאַטעריעלע בּאַטֵייטן פון װערטער און פראַ.
זעס האָט זי נישם צו פון. די פראַזעס ;אײזן אין דורכזיכטיק', ,צװײ
מאָל צװײ איז אַ סטעארין-ליכט", ,שלאָף גיכער, מע דאַרף דאָס קיש"
אדג"ל זענען גראַמאַטיש ריכטיק. צי אײזן איז טאַקע דורכזיכטיק און צי
צװײ מאָל צװײ איז טאַקע אַ סטעאַרין-ליכט - דאָס זענען פראגעס פון .
פיזיק און מאַטעמאַטיק, נישט פון גראַמאַטיק. גראַמאַטיק דערלערנט גע.
װיסע שפּראַכלעכע רעסורסן, אומאָפּהענגיק, צי די רעסורסן װערן אוים.
געניצם אויף איבּערצוגעבּן א פאַקט אָדער א ליגן אָדער אן אַבּסורד.

א 0. אַ שפּראַך קען דערלערנט װוערן אויף צוייערליי אופנים:

דער צושטאַנד פון דער שפּראַך אין איין בּאַשטימטן מאָמענט (סיטע-
מאַטיזיריקע שפּראַכֿלערע) און די אַנטװיקלונג פון דער שפּראַך (היסי
טאָרישע שפּראַכֿלערע). פון שטאַנדפּונקט פון היסטאָרישער שפּראַכֿלערע
איז די סיסטעמאַטיזיריקע בּלויז אַ צוגרײיטאַרבּעט. זי האָט אָבּער אַ
פּראַקטישן און טעאָרעטישן ווַעְרט אַלײן פאַר זיך אויך.

1, לעקסיקאָלאָגיע, דערלערנט פון היסטאָרישן שטאַנדפּונקט, הײסט
עטימאָלאָגיע. דאָס איז אַלואָ די לערע װעגן אָפּשטאַמונג און געשיבטע
פון אײינצלנע װערטער. אויך די אָפּשמאַמונג גופא פון אַ װאָרט רופט מען
,עטימאָלאָגיע". צ.בּ. ,די עטימאָלאָגיע פון ,דאַװנען" איז נישט פעסטגע.
שמעלט', ד.ה. ס'איז נישט גענוי בּאַװוּסט, פונװאנען שטאַמט אָט דאָס װאָרם.

אין דער אַלטער שולגראַמאַטיק פלעגט מען פאָנעטיק צוזאַמען
מיט מאָרפאָלאָגיע רופן ,עטימאָלאָגיע?. דער טערמין איז נישט בּאַ-
קוועם, וייל ער האָט אין דער ויסנשאַפט אַן אַנדער בּאַטײט,

ג ר וג ט ט ייל
וואָרט

; בּילדונג פון סובּסטאַנטיוו

2. לויט די פאָרמאַלע סימנים פון װאָרטבּילדונג קען מען
איינטיילן סובּסטאַנטיון אַזױ:

) אייגנטלעכע סובּסטאנטיווןן און סובּסטאנטיווירונגעןג
סובּסטאַנטיװוױרוּנגען הייסן נישט-סובּסטאַנטיװון, װאָס וערן פאַרװאַנדלט
אין סובּסטאַנטיוון בּלױז דורכֿן קאָנטעקסט, נישט דורך ספּעציעלע
סימנים, צ.בּ. היינט (אינװואַריאַנט) -- דער היינט (סובּסטאַנטיווירס). טיש,
מענטש, לערער, לערערקע, לערערס, דאָרפלערער זענען אײגנטלעכֿץ
סובּסטאַנטיוון, |

2) אייגנטלעכע סובּסטאַנטיוון טיילן זיך אויף איינפאכש (מיט
איין װאָרצל) און צינויפגעעזצטע (מער װי איין װאָרצל) ; ,דאָרפלערער"*
איז צונויפגעזעצט,

3) איינפאַכֿע טיילן זיך אויף װאָרצלדיקע אָן אַפיקסן) און
אויף אַזעלכֿע, װאָס פאַרמאָגן אפיקסן.

4) װאָרצלדיקע זענען אָדער אָן שׁוּם סימנים (טיש, מענטש)
אָדער מיט אינװייניקסטער בּייגונג אַלס פאָרמאַלן סימן (טראָט,
פרגל' טרעטן).

8) ווייטער טיילן זיך נאָך די פאָרמעדיקע (דיה. די, װאָס
פאַרמאָגן אינװייניקסטע בּייגונג אָדער אַפיקסן) אויף בּאַזונדערע גרופּעס
לויטן אַפּיקס אָדער אַנדער סימן ; אויך די צונויפנעזעצטע טיילן זיך אויף
גרופּעס לויטן אופן און טיפּ פון צונויפזאַץ.

3. די וכֿטיקסטע סופיקסן, װאָס דינען אויף צו בּילדן סוב
סטאַנטיוון (אַחוץ די סופיקסן פון ווייבּלעכע נעמען, פאַרקלענער-נעמען.

יע אע

פאַרצויגענע נעמען, פאַראַכֿט-נעמען און מערצאָל, װאָס װעלן דערלערנט
װערן בּאַזונדער), זענען געגעבּן אין דער דאָזיקער =צמ27,, (זעץ טאַ*
בּעלע אויף די זייטן 850--89.)

4 זעלטענערע סופיקסן:

-אַט: אַדרעסאַט, מאַטריאַרכאַט, סעקרעטאָריאַט, פּאַטריאַרכאַט,
פּראָלעטאַריאַט.

-אַק (אָפּט מים פאַרװײכונג פון פריערדיקן קאָנסאָנאַנט; אױך -
ניאַק) ‏ טרײפּניאַק, פּאַסקודניאַק, פּױליאק, צבוּעאַק, קלויזניאק (האָט א סובּ.
- יעקמיװן בּאטײט פון פאראכטונג). |

-יאַדע (װערט פארשפּרײט די לעצטע צײם אין ליטערארישער
שפּראך אלס פארטייטש פון רוסישן גוװש--): אָבּלאָמאָװיאדע, פּעטלוריארע, קאַ-
ראַמאזאָיאדע.

--לינג; אויסוירפלינג (ש"ע), בּלאָנדשזלינג, דערצוגלינג, היצ.
לינג, ליבּלינג, צװוילינג, פינפטלינג, זעקסטלינג, צענדלינג (צענדליק); װערט
אָנגעװענדם אין נײבּילדונגען.

--נם ; אויסנעמענס, בּאַדעקנס, פארמעגנס.

-ות: (העבּרעישע סובּסטאנטיװן מיטם טראפיקן נ'): בּדחנת,
חזנות, למדנותּ, שדכנות,

-ציע /-אַציע, --וציע, --יציע) : עװאָלוּציע, עמאנסיפּאציע, ציחיליזא.
ציע, קאָלעקציע, קאנאליזאציע, קאָנסטרוקציע, רעדאקציע, רעװאָלוציע,
רעזאָלוציע.

אויפן גרענעץ פון סופיקסן שטײען -- גראפיע, --לאָניע אאז"װ.

8. פּרעפיקסן. פּרעפיקס גע-- קומט מיט אַ װערבּאַלער טעמע, אָפּטמאָל
מיט אינװייניקסטער בּייגונג, בּאַטײיטנדיק דאָס רוב אַ טוּונג. די סובּ.
סטאַנטיוון געהערן דאָס רוב צום דריטן מין. בּיישפּ.: געבּיי, געבּי.
זער, געבּעק, געבּרויך, געדאַנק, געהילך, געוויין, געװעש, געזאַנג, גע-
יעג, געלויף, געפיל, געשלעג, געשרי.

פּרעפיקס אומ-- בּאַטיט געגנזאַץ: אומגליק, אומחן, אומכּבוד.

6. פאַר פּרעפיקסן קען מען רעכֿענען אויך: אור--, עלטער--
שטיפ--, -- בּאַטייטן קרובהשאַפט : אורעלטערן, אוראייניקל, עלטערזיידע,
שטיפקינד ; אױיבּער--, אונטער--, אַרכֿי--, וויצע--, עקס--, -- בּאַטײיטן
פאַרשידענע היעראַרכֿישע בּאַציונגען צוישן אַפיציעלע פּערזאָנען: אוי.
בּערהאַר, אונטעושמש, אַרכיעפּיסקאָפּ (אַרכיבּישאָף) װיצע-סעקרעטאַר,

יידישע גראמאַטיק (4)

סופיקס 6 פון װאָס פאַר אַ טעמע

אָפטסטער בּאַטייט

א === אע א

--אַטאָר פון װערבּ מים סי
פיקס --ין"-=

--הייט פון אַדװערבּ און פון
סובּסטאנטיוװ

-- 221 פון װערב

--װארג פון אַדװערב און פון
סובּסטאַנטיו

--טום פון אַדװערבּ און פון
סובּסטאַנטיו אין דער
מערצאָל

אײנער, װאָס פאַרנעמט זיך
מיט עפּעס אָדער איו פעיק
צו עפּעס; אַפּאַראַט.

אײגנשאַפט (פרײהײם); אַ
זאַך, װאָס בּאַזיצט אַן איגני
שאַפט (שינהײט--אַ שײנע פּער.
זאָן, אַ שײן בּילד); אױיסשעפּײ
קער קאָלעקטיו (מענטשהײט -
אַלע מענטשן.

מוונג; רעװלטאַט פוּן אַ
טונג; אײן װאָרט קען האָבּן.
פּאַרש. בּאַטײטן (פאַראײניקונג--
די אַקציע פון פאַראײניקן און
די אָרגאַניזאַציע, װאָס בּילּדט
זיך אַלס רעװלטאַם פון אאַ
אַקציע),

אַ זאַמלונג זאַכן אָדער פּער.
זאָגען, כאראַקטעריזירט דורך
אַ סימן,

זאַך כאַראַקטעריזירט דורך
אַ סימן (הײליקטום-דאָס, װאָס
הײליק); אױסשעפּיקער קאָלעק.
טיװ (ײדנטום-אַלע ײַדן)

81 --

אָנמערקונגען | בּײישפּילן

א עי יי יע 1 יי יע יע וע

אַקצענטירט; דער סו. איניציאַטאָר, אָפּעראַטאָר, אָרגאני.
פיקס -יר-פאַלט אָפּן | זאטאָר, דיקטאטאָר, ליקײידאטאָר, סע.
פאָלקסטימלעך קלינגם | פאראטאָר, פּולװעריזאטאָר, קאָאָפּע.
אַמאָל-אַטער, ראטאָר,

גאָטהײט, גאנצהײט, גלייכהייט
(מאטעמ. טערמין), געװײנהײט, געזונט.
הײט, טרײיהײט, מענטשהײט, פריהיט,
קינדהײים, שינהײםט.

אײנער פון די לע'.
בּעדיקסטע סופיקסן; בּײ
מראַפיקן נ-- קאָמפּענסיר
--ע (8 0905: רעבן--רעכע.
נונג,

איבּערקערונג, אנמװיקלונג, אָפּי
פארבּונג, אָפּשװאכונג, אָפּשפיגלתג,
ארויסטרעטונג, גלײיכונג, געזעצגעבּונג,
האנדלונג, האָפענוננ, הײלונג, זוכונג,
זעוּנג, פוּונג, מײנונג, פארטײדיקנג,
פאראייניקונג, פינאנסירונג, צירונג, קליי.
דונג, רעכעננונג, שוכונג; פעסטונג (פון
אדװערבּ). די

אלטווארג, בּראָכװארג, גאָרמנװארג,
גרינװארג, יונגווארג, עסנווארג, צוקער.
ווארג, קליינווארג, רויוארג. דאָס

אייגנטום, בּעל-גופנטום, הײליקטום,
ײדנטום, סוחרימטום, קריסטנטום,
רייכמום, דאָס

יי יי

סופיקס

| -טל,-סטל פון אַ צאָלנאָמען

--יזם פון סובּסטאַנטיוװן
(אָפּט פון אײגןינעמען),
א 6

פון אַדװערבּן, פון נישט.
זעלבּשטענדיקע טעמעס

פון סובּסטאַנטיו מיט
-ער (דאָס רוב פון אַ
װערבּאַלן סובּסטאַנטיו
מיטן סופּיקס -ער)

--יסט פון סובּסטאַנטיװ (אָפּט
װערבּן, פון נישט.זעלבּ.

שטענדיקע מעמעס

=

פון װאָס פאַר אַ טעמע

קרב שטעט אע עקעט עשיקעב ןש ער אי רעטאעט היוטטט ריע הי =

אָפטסטער בּאַטײט

בּראָכצאָל
לערע, געעלשאַפּטלעכע
בּאַװעגונג, געזעלשאַפטלעכע

סטרוקטור, כאַראַקטערשטריך

מלאכה,
מוונג,

לאַנגדױערנדיקע
אונטערנעמונג

אָנהענגער פון אַ לערע, בֹּאַי
טײליקער פון א געזעלשאַפּט:.
לעכער בּאַװעגונג, מימגליד פון
אַן אָרגאַניזאַציע, פּראָפּעסיאָנאַל,
בּאַזיצער פון אַ כאַראַקטער.
שטריך

אָנמערקונגען

אינװײניקסטע בּײגנג
װי בּײ בּילדונג פון נו
מער-אַדיעקטיװן (דריטל,
פערטל), מערצאָל מיט

-ען.

אַקצענטירם { אַנט.
שפּרעכנג סמיט -יסט
( 32).

אַקצענטירט; אַמאָל
איז שװער אונטערשײדן
-ער - ײ פון -ערײ
(ז. װײמער).

אַקצענטירט, ‏ אַנם.
שפּרעבונג מיט --יזם
(9 32

יאַליסט, מאָניסט,

8 2 יי

בּײישפּילן

צװײטל (קינסטלעך, אלס
מאַטישער אויסדריק, אָנשט, העלפם)
דריטל, פערטל, צװאָנציקסט?, צװאָנ.
ציק-צװײטל.

מאַטע*

אַטעיזם, אַנאַרכיזם, אָפּטימיזם,
בּאָלשעװיזם, דאַרװיניזם, העראָיזם, יי
דאַיזם, ידישיזם, לעניניזם, מאַרקסיזם,
עגאַיום, פּאַנאַטיזם, פאָרמאַליזם,

בּעקערײ, דאָקטאָרײ, װעבּערײ, װעי

שערײי, טישלערײ, חזירײ, לערערײ,
מאַלערײ, מאָלערײ, מעקלערײ, מער.
דערײי, נאַשערײ, סמאָלערײ, פאַרבּע.

רײ, קאָנדיטערײ, קונדײסערײ, שוסטע.
דיי שװינדלערײ, שטיפערי, שלאָסע:
רײ,, שמידערײ, שנאָרערײ, שנײידעריײ.

אַמעיסט, אידעאַליסט, אַלטרױסט,
אפעריסם, אַרטיסט, בּוריסט, בּונדיסט,
דאַרװיניסט, העבּרעיסט, תּלמודיסט,
טשעקיסט, יוריסט, ידישיסט, מאַטער.
סאַדיסט, סאָליסט,
טעלעפאָניסט, ספּעציאַליסט, עװאָלױ
ציאָניסט, עספּעראַנטיסט, פינאַנסיסט,
ציוניסט, צעקיסט, קאָנטראבּאַנדיסט,
קאַפּיטאַליסט, קאַריעריסט, קורסיסט,
רעאַליסט, שאַכמאַטיסט.

געמנמדקה עו עאינושקנכאמאט.
הו
ראָס
דער
ו

סופיקס | פון װאָס פאַר אַ טעמע אָפטסטער בּאַטייט

-5 (טראַ. פון װערבּ אַפּאַראַט צו אַ געװיסער

פיקער) טוּונג

=ניק פון סובּסטאַנמיװן פּערזאָן; דאָס רוב מים אַ
און אינװאַריאַנטן, בּאַזות. | פאַראַכט. אָדער בּיטול:ניואַנס
דערם פון סעמיטיומען (סאָװעטישע נײבּילדונג זונטיק.

ניק, שבּתניק--נישט געלנגען)

שער יע פון נישט:זעלבּשטעני פאַרשידענע באַטײטן, דאָס
רדיקע טעמעס רוב, פּשוטע סובּסטאַנטיװקײטן
געאָגראַפישע נעמען

--עכץ פון װערבּ מוּונג (אַמאָל מיט פאַראַכם.
ו ניואַנס); רעזולטאַם פון טוּנג

אָנמערקונגען

טראַפּיקער ל; מער.
צאָל מיט -ען

דער גנ װערט אַרױס.
גערעדם װײך; אַנטשפּרע.
כונג מיט -ניצע (8 32).

אַמאָל איז דער -ע
געװען אויך אין ,בּלום,
שול' א"אַ, װאָס זענען
שוין הײנט װאָרצלדיק.

בּײשפּילן

דרײדל, הײבּל, פיפל, פליגל,
שטיסל, שלִיס?, שפּינדל,

עולם-הזהניק, אתּה-בּחרתּניק, אֵל.
רייטניק, אסור-לרחמניק, בּעל-העזהניק,
בּעל-תּשובהניק, בּעסחרפּהניק, גענאַר.
ניק, האָנאָרניק, װאָכערניק, ימחשמוניק,
ישובניק, למד-װאָװניק, מרה-שחורהניק,
כּל-בּוניק, קלויזניק, שלימזלניק.

בּאָבּע, בּאַנדע, דראַמע, טעלע.
גראַמע), כמאַרע , לאַנע, ליבע,
לערע, מאָרע, מאַמע, מאַסע, מאַ.
שינ(ע), מומע, פּובּליקע, פּרעסע,
פאָננע), קאַװע, כּוסע (כּום) ,
שטימ(ע), שטיצע, שײמע; אַמעריקע,
װאַרשע, װילנע, מאָסקװע, זײדע,
טאַטען בּורזשואַזיע, נאַציע, פּאָעזיע,
פּראָגרעסיע (מאַטעמ. טערמין), רע.
ליניע, רעפרעסיע;: איטאַליע, תאָר.
װעגיע, פּאָלעסיע.

גײעכץ, װעבּעכץ, טועכץ, שפּײי
עכץ, שפּילעבץ.

מין

פאַרש.

דער

די

די

בע טענאד יכרב שעעמויקדרעלאיעא רעק ריר יבר בע ר וב בערע על ריד ער רענ" רוד טארקאמעד דניז רענדער נסעויק:יע קר זע אד ירמאמ .

סופיקס / פון װאָס פאַר אַ טעמע אָפּטסטער בּאַטײט

ןא

איה ה-י

--(ע) ניש פון װערבּ טוּונג (פרגל!' -עריי); רעזוּל.

טאַט פון טונג
--ער פון װערבּ, פון צאָלי פֿראָפּעסיאָנאַל; אַפּאַראַטן
נאָמען, פון סובּסטאַנטיהװ געלט, -סומע אָדער געלט-צײכן

אָנמערקונגען

טראַפּיקער נ װערםט
אָפּנעװאָרפן ; בּאַנעגעניש
אָנשט. בּאַגעגנעניש, גע.
זעגעניש אָנשׂט. געועג.
נעניש; אַמאָל אינװײניק.
סטע בײגונג (בּאַהעלטע.
ניש, אָבּער האַלטעניש)

אַמאָל קומט -לער
אָדער --נער אָנשט.--ער;
אַמאָל אינװײניקסטע בײ.
גונג (גלאָז - גלעזער);
פרנל' -ערײי

בּײשפּילן

איבּערקערעניש, אײלעניש, אָנשׂ
קעניש, אָפּקומעניש, בּאַגעגעניש, בּאַ.
דערפעניש, בּאַהעלטעניש, געדעבעניש,
געהײמעניש, געפענקעניש, גערעטעניש,

דערקלערעניש, װיסטעניש, זובעניש,
זעעניש, טריקעניש, פאַרליבּעניש, פיני
סטערניש. ,ס'אָל. דיר אָנכאַפּן

רבּונו-של-עולם, 8 שטעכעניש און אַ
בּרעכעניש, א רײסעניש און אַ בּײיסע.
ניש, אַ מריקעניש, אַ פאַרטריקעניש,
אַן אויסטריקעניש, אַן אײנטריקעניש,
אַ דאַרעניש, אַ פאַרדאַרעניש, אַן אינ.
דאַרעניש, אַ שרימפּעניש, אַן איינשרימ.
פּעניש, ליבּער גאָט! האַרציקער פאָ.
טער געטרײער!ָ" (ש"ע).

אַכלער, אַרבּעמער (פּאָלקסטימלעך
מיט אַ פֿאַרטאָפּלטן סופּיקס-אַרבּעטאָ.
רער), בּעדער, בּערשטער, בּרענער,
גלעזער, גערטנער, דענקער, האַלטער,
הענדלער, װיסנשאַפּטלער, װעקער, זאָי
גער, זעצער, טוער, טישלער, לײםב.
טער, לײענשטיבּלער, לערנער, לע.
רער, מאָלער, מילנער, נעמער, פּיק.
לער, פיפלער, קימפּעטאָרין (פרנל'
אַרבּעטער--אַרבּעטאָרין), קריטיקער,
קרעמער, רײטער, רעדנער, שנײדערן
דרײער, פירער, פינפער, יודער יור
=10), טאַקער (תּ'ק-=500); טינטער
(פון , מינטהאָרן").

די

= טי -י

סופיקס פון װאָס פאַר א טעמע אָפטסטער בּאַטייט

טע א

--ערײַ פון װערבּ טוּונג (לאַנגדױערנדיקע, אָפּט
פּון אַסאַך טוערס); מלאכה

פון פּאַרטיציפּ)

|

|
--ששפט פון אַדװערבּ און פון אײגנשאַפט
סובּסטאנטית

יי יה

פ9טס'-=
מע גנע :גנאר מע :טענ :טאג רטע ער 7 :גאר ;רעיפ עי שוג בכ ינממ קניס ומ דעפ המוק ריע רנ
אָנמערקונגען בּײשפּילן מין

.22 5,,5,1,55י ייית-תָתָהַ-,

אַמאָל נאָך מיט אַ (גע)זינגערײ, (געויאָגערײ, (געאַי
פּרעפּיקס נע-, אַמאָל | רערײ, (גע)פילדערײ, (געפפאָרערײ,
מימם אינװײניקסטער בּײ. | (גע)פײפערײ, (גע)קלינגערײ, (גע)רעדע.
גונג (שלאָגן-געשלעגע. | רײ, (גע)רײטערײ, (גע)שװישטשערײ,
ריי); שײדט זיך נישט | זױפערײ, טאַנצערײ, פּאַטשערײ, פליי
שטאַרק אונטער פון | ערײ, קװיטשערײ, קלאַפּערײ, קריגע'
--ענישן אַמאָל קומט אין | רײ, שיסערײ, שנײדערײ; אַ פליעניש,
אײן טעקסט סוױבּסטאַנ. | אַ זוזשעניש, אַ געזינגערײ, אַ געשװיש.
מיװװן מיט -עניש און | טשערײ אומעטום אַבּר.), אַ דרײעניש,
מיט -ערײ (ז. בּײשפּילן) | אַ לויפעניש, אַ געפּאָרערײ, אַ גערע.
--צי נישט צוליבּ ריטמי. | דערײ, אַ געשפּאַרערײ (ש'ע); שטותע:
שע בּאַדינגען? רײ, שװײנערײ-נישט פון װערבּן

אויסגעהאַלטנקײט, אונטערטעניקײט,
אויפּמערקזאַמקײט, אײדלקײט, עות.
קײט, אָפּגעזוגדערטקײט, אָפּגעלאָזנקײט,
אָפּיציעלקײט, אָרעמקײט, גוטסקײט,
(פרגלי ס'א גוטקײט, 8 390), גלײכגיל.
טיקײט, געפאַלנקײט, דרײסטקײט,

אײנער פון די לע.
הײליקײט, מענטשלעכקיײט, פאַרשטאַנ.

בּעדיקסטע סופיקסן

דיקײט, פּלינקײט, קלײנקײט (מיט
אן אנדער בּאַטײט--קלײניקײט). 7

אײגנשאַפּט, בּריהשאַפּט, הער.
שאַפט, װיסנשאַפּט, װירטשאַפּט, ליב.
שאַפּט, לײדנשאַפט, מחתּנותשאַפּט,
פאַרליבּטשאַפּט, פרײנטשאַפּט, קללג.
שאַפּט, קרובהשאַפט. די

ייט

עקס-מיניסטער; אַנטי--, קאָנטר--, בּאַטײיטן קעגנערשאַפט: אַנטיציוניסט
קאָנטררעװאָלוציע,
7ו. אינװייניקסטע בּייגוּנג

פון אַ װערבּאלער טעמע. אָן קיין שום אַפיקס, אַמאָל מיטן װאָ-
קאַל פון אינפיניטיוו, אַמאָל -- פון פּאַרטיציפּ, זעלטן מיט אַן אַנדער
װאָקאַל. בּאַטײיטן דאָס רוב אַ טוּונג (אַמאָל -- אַן איינמאָליקע און קורצ.
דויערנדיקע), געהערן (אַחוץ ,דאָס שפּיל") צום ערשטן מין. בּיישפּ.:
אויסלייג, אױיסשפּראָך (קיין װערבּ ;אױיסשפּרעכֿן" איז נישטאָ, אָבּער
װאָלט געקאָנט זיין), אָנזאָג, אָפּהאַנג, בּאַװײז, בּאַזױך, בּאַשלוס, גראָבּ
(אַ גראָבּ טון), גאַנג, גאָס, גוס (-רעגן), דאַנק, דערשרעק, דריי, האַנדל,
הוסט, װוּקס, טומל, חלום, חשבּון, מון, מיין, פאַרגלייך, פאַרדראָס,
פאָר װוּרף, פאַרנעם, פייף, צופאַל, קוש, קװויטש, קלאַנג, קלונג, רוף,
שאָס, שפּיל.

8. די לעצטע צייט װערט דער דאָזיקער בּילדונג-טיפּ פאַר.
ישפּרײט אויפן חשבּון פון סובּסטאַנטיוון מיט -ונג: אויסלייג (פריער
פלעגט מען שרייבּן אויסלייגונג), פאַרגלייך (פאַרגלייכונג) אאַז"ו, די
סענדענץ צו פאַרקירצן איז (אַחוץ די זעלטענע פאַלן, װען זי קען
יפירן צו שװוער-פאַרשטאַנדיקײט) געוויס פּראַגרעסי.

9. אינװוייניקסטע בּייגונג: פון אַן אַדװערבּ-טעמע. בּאַטײטן אַן
אייגנשאַפט (=-קייט), געהערן צום צוייטן ין. בּיישפּ.: בּרייט, גרייס
(אינווייג. בּייגונג קעגן מגרויס"), הייך (אינוו. בּייגונג קעגן ,הויך"),
היץ, װאַרעם, טיף, לענג, נעץ, פּלעך, פריי, קרום, רייט (מאָרגנרייט,
אינוו. בּייגונג קעגן ,רויט").

0. ססיי-,דער ‏ דריי,. דער האַנדל' אדג"ל, סײ ,די װארעם, די 02
אדג'ל דאַרפן נישט פּאַררעכנט װערן צו סובּסטאַנטיװירונגען, נאָר זענען
אַנאַלאָגיש מיםט אויסבּילדונגען דורך אינװײניקסטער בּיינוננ, װעלכע איז
גראָד אין די װערטער נישט פאָרגעקומען. כּדי נישט צו קאָמפּליצירן,
פּאַררעכן איך זײ פּשוט צום בּילדונגטיפ מיט אינװײניקסטער בּײננונג,

1. א װײיבּלעכער נאָמען, דיה דער נאָמען פון אַ װעזן פון !
װײיבּלעכֿן געשלעכֿט, קען האָבּן אַן אַנדער װאָרצל װי דער מאַנלעכער
נאָמען: מאַן--פרוי, זון--טאָכטער, אָקס--קו (בּהמה) א'אַ. די דאָזיקע
שטעלן קיין גראַמאַטישן אינטערעס נישט פאָר. אָפּטער אָבּער בּילדעט
ער זיך פונעם מאַנלעכן נאָמען דורך צוגאָבּ פון סופיקסן אָדער דורך
פאַרבּייט פון סופיקסן.

יט 1

99 אַמאָל בּאַטײט 8 װײבּלעכער נאָמען ניטט דעם װײבּלעכן
געשלעכט פון געהעריקן װען, נאָר זײן װײבּ: רבּיצין - דעם רב
װײב,

בפ די אָפטסטע װײיבּלעכֿע סופיקסן זענען --ין און --קע. בּיישפּ:

אַרבּעטערין, אַרטיסטין, בּירגערין, הענדלערין, ווירטין, װעש(ערגין,
זאָגערין, מאַשיניסטין, סאָציאַליסטין, ענגלענדערין, פאַרװאַלטערין, פראַנ-
צויזין, קימפּעטאָרין (מאַנלעכֿער מין, פאַרשטייט זיך, נישטאָ), קעכֿין.
קריסטין, רוסין, רעדנערין, שוועגערין, שטיפערין, שילערין, שנײידעריןנ
אַרבּעטערקע (,וועקער"), אַרטיסטקע, בּלאַנדינקע, דעלעגאַטקע, הענד.
לערקע, זינגערקע, מאָדיסטקע, מאַשיניסטקע, סאָלדאַטקע, סאָציאַליסטקע,
ציין.דאָקטאָרקע, קאָמיוגיסטקע, שוסטערקע, שטיפערקע, שניידערקע.

איין און דער זעלבּיקער נאָמען קען אָפּטמאָל האָבּן, װי מיר זעען,
סיי דעם, סיי יענעם סופיקס (לערערין -- לערערקע), פאַראַן אָבּער
ווערטער, װאָס בּאַהעפטן זיך דווקא מיט איינעם פון זיי (וירטין,
שוועגערין, סאָלדאַטקע).

4 גאַנץ אָפּט קומט אויך פּאָר דער סופיקס --טע (כּמעט נאָר
בּיי סעמיטיזמען):

עקשנטע, בחורטע, בּאַלעבּאַסטע, גנבטע, יחסנטע, ליגנערטע,
חברטע, פּױערטע, פּריצטע, קונהטע, כּלבטע (פון .כּלב'), שכֿנטע,
{=-שכנה).

. 198. זעלטענערע סופיקסן: טאָרין (חברטאָרין), --יכע (בּעריכֿע,
בּרעגמאַניכע).

96 אייניקע װיײיבּלעכע נעמען ווערן געבּילדעט דורך דעם, װאָס
דער סובּסטאַנטיוו-בּילדנדיקער סופיקס פון מאַנלעכן נאָמען ווערט פאַר*
בּיטן אויף אַן אַנדער סופיקס: --ניק וװוערט פאַרבּיטן אויף --ניצע;
װאָפֿערניצע, כּל-בּוניצע.

7 א פאַרקלענער-סובּסטאַנטיון (פאַרקלענער-נאָמען) איז
אַזא סובּסטאַנטיו, װאָס בּאַצײיכנט דורך זיין פאָרמע, צז - דער נעגהר.
שטאַנד איז קלענער װי די געװיינלעכֿע גרייס: טישל (סופיקס ?)=
אַ טיש קלענער וי אַ געוויינלעכער טיש.

8. דער אָפּטסטער פאַרקלענער-סופיקס איז --ל (טראַפיקער),
אָפּטמאָל קומט דערבּיי װאָקאַלישער איבּערבּייט, בּיישפּ. ;

אברהם--אברהמל, בּחור--בּחורל, בּאַלעבּאָס--בּאַלעבּעסל, בּאַרשט---
בּערשטל, בּויד--בּיידל, בּויך--בּייכל, בּרודער--בּרודערל (בּרידערל),

יי =

בּרויט--בּרייטל, בּריוו.-בּריווֹל, גאַס--געסל, גרובּ--גריבּל, דאָקטאָר--דאָק-
טאָרל, דאָרף--דערפל, דעק--דעקל, הוט--היטל, הונט--הינטל, װאַסער--
װאַסערל (וועסערל), זאַמד--זעמדל, זשוק--זשוקל, תּמר--תּמרל (נאָמען),
טוך--טיכֿל, יאַט--יאַטל, יונג--יינגל, חסיד--חסידל, לאָשאַק--לאָשאַקל,
לֶערער--לערערל, מויז--מייזל, מויער--מויערל (מייערל), סאָד--סעדל,
סוחר--סוחרל, פּנים--פּנימל, פּױער--פּױערל (פּייערל), פּשט--פּשטל,
פוס--פיסל, פור--פירל, קאַרבּ--קערבּל, קייט--קייט?, קליז-קלייזל,
קנאָפּ--קנעפּל, רב--רבל, ראָק--רעקל, שטאָט--שטעטל, שטובּ--שטיבּל.

די אינװייניקסטע בּייגונג פירט אַמאָל צו האָמאָנימען: עקערבּל"
פון ,קאַרבּ" און פון ,קאָרבּ? ,בּעקל" -- פון ,בּאַקי און פון עבּאַק",
אדרבּה, דאָס װאָרט ,װאָלף" האָט צוויי פאַרקלענער.פאָרמעס מיט --ל;
וועלפל (חייה), וועלוול (נאָמען.

9. ווען דער סובּסטאַנטיוו האָט די ענדונג --ן (נישט טראַ:
פיקן), קומט אַלס אַ פאַרקלענער-סופיקס --דל; װען דער סובּסטאַנטיו
האָט די ענדונג --ל (נישט-טראַפיקן), קומט אַלס פאַרקלענער.סופיקס
--כֿל. בּיישפּ }

1) בּיין--בּיינדל, האָן--הענדל, הון--הינדל, זון--זינדל, חן--חנדל,
פּדיון--פּדיונדל, פאָן--פענדל, קוימען--קוימענד?, שטיין--שטיינדל, אויך
בּוים--בּוימדל. .

2) מויל---מיילכל, פעל---פּעלכֿל, קול--קעלכֿל, שאָל--שעלכֿל, שטאַל--
שטעלכֿל, שינעל--שינעלכֿל, אויך: פּאַלטאָ--פּאַלטאַכל (בּערג.), װאָקזאַי
לעכל,

0, ווען דער סובּסטאַנטיו האָט די ענדונג--טראַפיקער ן, קומט
אָדער דער פאַרקלענער-סופיקס--דל, אָדער דער--ן ווערט פאַרבּיטן אויף
--ל. ס'עקזיסטירן אַמאָל בּיידע פאָרמעס:

אייזן.--אייזנדל, גאָרטן--גערטנדל, גערטל, װאָגן--וועגנדל, וועגל,
װואָלקן--װאָלקנדל, ניגון--ניגונדל, פּלאָקן--פלעקל, קאַסטן--קאַסטנדל,
קעסטל, קאַפּטן--קאַפּטנדל, קאַפטל, קערן--קערנדל, קערל, רעגן--רעגנדל,
שטעקן--שטעקל.

1 פאַראַן נאָך א קצווייטע פאַרקלענערונג", מיט --עלע: טישעי
לע (קלענער װי טישל), אברהמעלע, בּערשטעלע, בּריוועלע אאַז"ו. אָפט
האָט די פאָרמע אַ ניאַנס פון פאַרצויגנקייט (צערטלעכע בּאַציונג).

9, די דאָזיקע סובּסטאַנטיון האָבּן גאָרנישט קיין פאַרקלענער-
פאָרמע מיט --ל:

יי

) די װאָס לאָזן זיך אַליײין אויס מיט טראַפיקן --ל1 מאַנטל

שבֿל,

2) די װאָס לאָזן זיך אויס מיט --ע בבּאָבּע, -- נישטאָ בּאָבּל)
אַחוץ:

) פּערזאָן-נעמען: טױבּע -- טיײבּל, פייגע -- פייגל, שיינע--
שיינדל.

פ) אייניקע אַנדערע װערטער: קאָפּטע--קאָפטל, קאַרטע--קאַרט?.

3) אייניקע סובּסטאַנטיון, װאָס האָבּן געהאַט אַ סופיקס --ע און
פּאַרלוירן אים: פּענ(ע), שטימ(ע). אָבּער מאַשין--מאַשינדל, בַּלום--בּלימל.

3 סובּסטאַנטיוון מיט --ל (טראַפיקן) בּילדן די פאַרקלענער.
פאָרמע, פאַרבּייטנדיק --ל איף --עלע. בּיישפּ.: פויגל -- פייגעלע,
רחל--רחלע, שליסל--שליסעלע. צי האָט זי דעם בּאַטײיט פון ערשטער
פאַרקלענערונג (ווי בּריוול) אָדער פון צוייטער (װי בּריװועלע), איז
מיר שער צו זאָגן

4 סובּסטאַנטיוון מיטן אַקצענט נישט אויפן לעצטן טראַף בּילדן
נישט קיין צווייטע פּאַרקלענערונג: בּרודער--בּרודערל, ,בּרודערעלע" נישטאָ
(אַחוץ סובּסטאַנטיװון מיט --ן, װאָס פאַרלירן אים אין דער פאַרקלענער.
פּאָרמע: גאָרטן -- גערטל -- גערטעלע, ניגון -- ניגונדל -- ניגעלע).
פרגלי: רעװאָלװער (אַקצענט אויפן ע) -- רעװאָלװערל -- רעװאָלװערע.
לע רעװאָלװער (אַקצענט אויפן אָ) -- רעװאָלװערל,

8. סובּסטאַנטיוון מיט --ע בּילדן די פאַרקלענער.פאָרמע מיטן
סופיקס --לע (אַנדערש גערעדט: פאַרבּייטנדיק --ע אױיף --עלע):
בּאָבּע -- בּאָבעלע.

6, אייניקע פאַרקלענער-סובּסטאַנטיוון ‏ מיט --ל זענען שין
סעמאַנטיש ווייט אַװעק פון זייערע גרונט.סובּסטאַנטיון, אָפּגעריסן פון
שורש און וערן אויפגענומען אַלס נישט-פאַרקלענערונגען (די דערשי-
נונג איז סובּיעקטיוו): בּאַנק -- בּענקל (טאַבּורעט, שטול), דעק--דעקל,
הוט--היטל, האַנט--הענטל (פון אַ פּענע), טוך--טיכֿל (נאָזטיכֿל), פוס--
פיסל (פון אַ טיש), קייט--קייטל. דערפון איז מעגלעך זאָל אַרויסקומען
אַ װאַקלונג אין דער מערצאָל-בּילדונג און אפילו אַן אַריבּערגאַנג פון
--עך צו --ען (היטלען) (169).

7. פאַרצויגענע נעמען זענען סובּסטאַנטיון, װאָס בּאַצײכֿענען
מיט זייער פאָרמע אַ צערטלעכע, ליבּלעכע בּאַציונג ‏ פונעם רעדער

צום געגנשטאַנד (דאָס רוב פּערזאָן), װאָס ער רופט אֶן
| 128 די אָפסטע פאַרצויגן-סופיקסן :

--קע: בּת.יחידקע, בּרודערקע, משהקע, שרהקע. שװעסטערקע.

ריװע איז שוין א צוריקבּילדונג" פון רבקה, ד, ה. דאָס פאָלק
האָט אָנגענומען רבקה אלס פאַרצויגן . (אָדער פאַרקלענערי) נאָמען+
װי שׂרהקע, בּאַסקע אדג"ל און האָט געבּילדעט אַ נאָמען ריװע, אַלס
גרונטפאָרמע.

--ינקע : אַ בּיסינקע, טאַטינקע, מאַמינקע, מומינקע.

--עניו: אברהמניו, בּאָבּעניו, גאָטעניו, זונעניו, זיידעניו, משהניו.

--(ע)שי :. זיידעשי, טאַטעשי, טאָכֿטערשי, מיידלשי.

9,. פאַראַכט-נעמען זענען סובּסטאַנטיון, װאָס ווייזן מיט זייער
פאָרמע אַ פאַראַכעלעכע בּאַציונג פונעם רעדער צו דער זאַך, װאָסם
ער רופט אֶן.

דער כֿאַראַקטעריסטישסטער סימן, אפשר, פון פאַראַכט-פאָרמעס איד
דער אַקצענט אויפן סופיקס.

0. קיין פאַראַכט-סופיקס, װאָס זאָל זיין אַזױ אייגנטימלעך אוף
פאַרשפּרײט פאַר דער פונקציע, װי --ל פאַר פאַרקלענערונג, קען איך
נישט אָנווייזן. כּמעט יעדע עטלעכֿע סובּסטאַנטיון בּילדן די פאַראַכט-
פאָרמע אויף אַן אַנדער אופן. בּיישפּ : יונגאַטש, פערדאַטש; ליגנוטש;
חמולע; חזירוק, שניידערוק ; מױדורע; שניידעריכע; בּחורעץ. גויעץ,
גנבעץ; מודרילע{; שװאַרציכֿע -- פון אַן אַדװערבּ.

אינפּיקסן (קלאנגען, אַרינגעשמעלט צװישן װאָרצל-קלאַנגען): אױגאַנעט,.
שטיואלעס, שטיװײלע.

91 נאָענט צו פאַראַכט.פּאָרמעס זעגען איראַניע-פאָרמעס + מאַנעשיש'
(מאַן), מעצאָצע (מציאה),

2 אַ פאַראַכט-ניאַנס איז פאַראַן אין אַסאַך װוערטער מיט--ניק.

3 א פאַראַכט-ניאַנס גייט אָפּט פּאַראַלעל מיטן ניאַנס פוך
פאַרגרעסערונג (מוידרילע -- אַ גרויסע מויז), װי פאַרצויגנקייט גייט
פּאַראַלעל מיט פאַרקלענערונג (מיידעלע). '

2 מערצאָל- בילדונג

4 א סכּסטאנטיו, װאָס בּאַטײט מיט זיין פאָרמע מערערש"

=- 65 =

געגנשטאַנדן פוּן איין מין, הייסט מערצאָל, אַ סובּסטאַנטיו, װאָס
איז נישט קיין מערצאָל, הייסט איינצאָל, פון דעם גרעסטן טייל סובּ.
סטאַנטיוון-איינצאָלן קען מען בּילדן מערצאָל. סבּאַקומט זיך אַלזאָ אַן
אַנטשפּרעכֿונג: איינצאָל -- מענטש, מערצאָל -- מענטשף

5. אין דער שול-גראמאַטיק נעמט מען אַרײן מערצאָל.בּילדנג
אִין דער דעקלינאציע פון סובּסטאַנטיװן, פּווקט מיטן זעלבּיקן רעכט װאָלט מען
געקאָנט אַרײננעמען אין דעקליאַציע בּילדונג פון פארקלענער-נעמען
װײבּלעכע נעמען אאַז"ו. דאָס זענען אלץ נישט-סינטאַקסישע פאָרמעסם,
װאָס שײדן זיך, לט זײער פונקציע, שטאַרק אונטער פון בּױגפאַלן --
סינטאקסישע פאָרמעם.

6. לויט דער מערצאָלבּידונג קען מען אינטיילן אַלע סוב
סטאַנטיוון (אײינצאָלן) אויף 9 קלאַסן:

1. מערצאָל מיט --ן (טראַפּיק), --ען

{, מערצאָל מיט --ס, --עס.

וו. מערצאָל מיט --ער.

עַן, מערצאָל מיט --ים, --ם.

ע. מערצאָל מיט --ען, -די

נע. מערצאָל אָן סופיקסן, בּלויז מיט װאָקאַלישן איבּערבּייט (994).

ווע, מערצאָל אָן אַ פאָרמאַלן סימן.

וווע. קאָמפּליצירטע טיפּן (,אומרעגלמאָסיקע?.

או. דעפעקטיווע לגבּי מערצאָל (בּילדן גאָר קיין מערצאָל נישט).

אין אייניקע פון די קלאַסן קען נאָך פאָרקומען אינװייניקסטע
בּייגונג און איבּעראַקצענטירונג.

7. צונויפזאַצן בּילדן די מערצאָל, בּכלל, װי זייער לעצטער
בּאַשטאַנדטײל (נישט דװווקא דער הופּטטײל): שריבּטיש -- שרייבּטישן
(װי טיש -- טישן), בֹּת-מלכּה -- בּת-מלכּהס (װי מלכּה -- מלכּהס) (166).

8 }, מערצאָל מיט --ן -ען (907)

8. אָן אינװייניקסטער בּייגונג
) געבּילדעטע פון אַ װערבּאַלער טעמע אָן אַ סופיקס (117).
אױיסנאַמען : גאַנג, טאַנץ, פּאַטש, קלאַפּ, שטאָך--לויטן קלאַס (ע (167,164).
9) געבּילדעטע פון אַן אַדװערבּ-טעמע אָן אַ סופיקס (119.
3) אַסאַך װאָרצלדיקע אינטראַפּיקע: אויג, אַקט, אָקס, בּאַן, בּאַק,
בּלום, בּרית, גאַס, גליק, גט, גרונט, דייטש, דינסט, העפט, זייט, ים,

יידישע ג-אַמאַטיק (65

- 660 =

יאָר, חשד, סוף, פּונקס, פליג, צווייג, קרייז, רוס, שעה, שול, שטראָם,
שפּור א"א.

4 כּמעט אַלע מערטראַפיקע מיטן אַקצענט אויפן לעצטן טראַף
(הױפּטזאַכֿלעך זענען עס פרעמדװערטער און סעמיטיזמען. בּיישפּ.:
אָבּיעקט, אַגענט, אַדװאַקאַט, בּיוראָ, געשעפט, דיאַגראַם, דעלעגאַט,
מאַשין, מינוט, מעת-לעת, משוגעת, כֹּתב.יד.

5) אַלע מיט די סופיקסן אָדער ענדערונגען --הייט, --ונג, --ות,
טראַפיקער --ל (אַחוץ פאַרקלענער-פאָרמעס), --לינג, --(ע)ניש, --קייט,
--שאַפט,

6) אײיניקע אַנדערע סובּסטאַנטיון: אָדער, אֶָװנט, אינדעקס,
אלףבּית, בּאַזיס, געגנט, גרענעץ, טעות, טיער, משפּט, נומער, אמת,
שמועס א"א.

9 8, מיט אינװוייניקסטער בּייגונג

) פרעמדװערטער מיט נישטאַקצענטירטער ענדונג --ער. זי
בּאַקומען אויך איבּעראַקצענטירונג: אינספּעקטאָר -- אינספּעקטאָרן, גוי
בּערנאַטאָר -- גובּערנאַטאָרן, דירעקטאָר -- דירעקטאָרן, מיניסטער -- מֿי-
ניסטאָרן, פּראָפּעסאָר -- פּראָפּעסאָרן.

אי'ניקע נישט-פרעמדװערטער: אומשטאַנד -- אומשטענדן (סלאָזט
זיך אויך זאָגן אומשטאַנדן), איינדרוק -- איינדריקן, קראַפּט -- קרעפטן.

די דייטשמערישע פאָרמע: אײנדרוק-אײנדריקע, צוג - צינע דאַרף
גערעכנט װערן פאר פאַלש: -ע אַלס מערצאָל-סופיקס איז אין ײַריש
נישטאָ.

0 זָן, מערצאָל מיט -ס, -עס

4 מיט -ס

) מיט נישט-אַקצענטירטן װאַקאַל װאָרט-אײס (אַחוץ פאַרקלענער.
פאָרמעס מיט --עלע). אין גרעסטן טייל איזן דער נישטאַקצענטירטער
װאָקאַל --ע: זיידע, ליבּע, רעװאָלוציע און הונדערטער אַנד.

אַנדערע נישט:אַקצענטירטע װאָקאַלן אין סוף װאָרט קומען פאָר
בּלױיז אין נישט גענוג פארײרישטע װערמער: ראַדיאָ-מערצ. ראַדיאָס
(אָבּער אויך ראדיע--ראדיעס), קאָמאַ (אויך קאָמע)-מערצ. קאָמעס. אין
מערצאָל פילט זיך די נײמיקײט צו פארידישן (ד.ה. צו פאַרבּײטן
דעם װאָקאַל אױף ע) דאַכט זיך, שטאַרקער װי אין אײנצאָל. אין אײן

= 67 +=

נומער צײטונג קען מען טרעפן {ראַדיאָ' און ,רטריעס'

אויסנאַמען: 8) אייניקע סעמיטיזמען : גבּאי--גבּאים, חולה--חולאים,
שונא--שונאים, קונה--קונים, כּלי--כּלים, רשע--רשעים, רבּי--רבּיים
{אויך .רבּעס, מיט אַן אַנדער בּאַטײט).

2) אייניקע דייטשמערישע פאָרמעס: די אױפגאַבּע--איפגאַבּן
אַנקעטע--אַנקעטן, געשיכטע--געשיכטן, גרופּע--גרופּן, דאַטע--דאַטן
לעגענדע--לעגענדן, מאַסע--מאַסן, פראַגע--פראַגן, קאָלעגע--קאָלעגן,
שטונדע--שטונדן, שטופע--שטופן, שטעלע--שטעלן, איאַ. די דאָזיקע
פאָרמעס פאַרשװינדן. ,אַנקעטן, געשיכֿטן" קומט שוין פאָר צו הערן
זעלטן, ,פראַגעס?" קאָנקורירט גאַנץ ערפאָלגרייך מיט ,פּראַגן", אאַז".
מע דאַרף רעקאָמענדירן, װוּ נאָר ס'לאָזט זיך אָן אַ שפּראַכֿלעכֿן גװאַלט.
טאַט איבּער זיך, צו בּאַנוצן די יידישלעכע (ד.ה. נישט אױסנאַמיקע)
פּאָרמע. (דאָס לאָזט זיך, ווייזט אויס, בּיי אַלע װערטער, אַחוץ מאַסע,
װאָס דיפערענצירט: ,מאַסעס?--געװױכֿטן, ,מאַסן"--גרופּעס מענטשן.)

װאָס שייך פאָרמען, טעלעגראַמען אדג"ל זענען עס נישט קײן
אזיסנאַם פונעם קלאַס |, נאָר פּאַראַלעלע פאָרמעס: טעלעגראַם--טעלע.
גראַמען (לויט |), טעלעגראַמע--טעלעגראַמעס (לויט |)), פאָרט--פּאָרמען
(לויט 4, פאָרמע--פאָרמעס (לויט ) (190.

,פּאָרם' איז נישט ײדישלעך, ממילא די מערצאָל ,פּאָרמען" אױך.

2) מיט טראַפיקן --ן. --ען, --ים, --עם: עולם, איידעם, אלמן,
אָרעם, בּויגן, בּית-עולם, דין-וחשבּון, װאָגן (װאָגנס, ועגנס), װאָלקן,
טראָפּן, לעבּן, מיטן, צייכן, קאָסטן, רעגן, שאָטן, שטורעם אאאַ.

3) אייניקע מיט נישטאַקצענטירטער ענדונג --ער: בּעל-דבר,
בּעכֿער, דבר-אחר, האמער, זכר, טעאַטער, טערמאָמעטער, חיבּור,
(חיבּורס--מאַטעמאַטישע אָפּעראַציע, חיבּורים--װערק), מוטער, מעסער,
פאָטער, פעטער, צענטער, קאָלנער א"אַ.

טעאַטרען, צענטרען זענען רענלמאָסיקע (קלאָס }) מערצאָלן פון
די נישט-ידישלעכע אײנצאָלן; מעאמר, צענטר (910).

4) אַסאַך מיטן סופיקס --ער: בּעקער, זינגער, יעגער, לייענער,
לערער, שלעפּער, שניידער, שרייבּער, שרייער אאַז"ו. אַמאָל בּילדעט
מען פון אַזעלכע נעמען די מערצאָל לױטן קלאַס {ש (דער לערער--
די לערער), אָבּער יידישלעך איו, דאַכט זיך, מיט --ס. (איבּריקנס, די
אַרבּעטערס קומט, דאַכט זיך, נישט פאָר.) |

5) אַסאַך פּערזאַן-נעמען: די בּרעגמאַנס (אויך בּרעגמאַנעס), די

= 2ם6 2

בּאָנטשע-שווייגס; עטלעכע שעפּסלען, עטלעכע אלעזר-משהס און עט-
לעכע יאָסעס (ש"ע). '

6) אייניקע אַנדערע סובּסטאַנטיון: אני-מאמין, היפּוך, מגןדודצ+
שטח אאא. :

1 8, מיט -עס

) מיט -אַק, --יק, --ניאַק, --ניק.

9) אייניקע פּערזאָן -נעמען: בּרעגמאַן -- די בּרעגמאַנעס (אוי
בּרעגמאַנס),

3) אייניקע סעמיטיזמען - זיי בּאַקומען אָפּט אינװייניקסטע בַּיי-
גונג און איבּעראַקצענטירונג: אות -- אותיות, עוף -- עופות, בּזיון --
בּזיונות, גוזמא--גוזמאות (אויך גוזמות), גור? -- גורלות, דור -- דורות.
היזק--הזיקות, יסוד--יסודות, חגא--חגאות, חיל -- חילות, חוב -- חובות,
חשבּון--חשבּונות, לשון--לשונות, מקום -- מקומות, משכּון -- משכּנות,
מדבּר--מדבּריות, נסיון--נסיונות, נצחון--נצחונות, נפש--נפשות, סוד--
סודות, ספק--ספקות, קול--קולות (168), כּוס-- כּוסות, קרבּן -- קרבּנות,.
קרקע--קרקעות, רוח--רוחות א"אַ.

4) אייניקע פרעמדװערטער מים נישט.טראַפיקן -ן: בּולאָן, װאַגאָןף
זאַקאָן, עקזאַמען, פורמאן (פורמאַנעס - מיט איבּעראַקצענטירנג), שאַר-
לאַטאַן. |

8) אײניקע אַנדערע סובּסטאַנטיון (דאָס רוב סלאַװישע) אָפּט מיט
פאַרפעלונג פון אַ פריערדיקן װאָקאַל;: דעמבּ - דעמבּעס (איך דעמבּן,
װערשאָק - װערשקעם, משערװאָנעץ - טשערװאָנצעס, כאָמעט, פּיסק, פּען.
(װײכער |) קאָלפּצק, קוסט א"א.

אין מײן דיאַלעקט איראָניש פערדעס (װעגן מענטשן).

2 וַנו, מיט -ער און מיט װאָקאַלישן איבּערבּייט)

. איי,. אייגנטום (מערצ. אייגנטימער) אָרט, בּאָד, בּאַנד, בּוידעםי
(בּיידעמער, בּוידעמער), בּויך, בּוים (מערצ. בּיימער, מיט אינוויינ. בּיי-
גונג, וועלכֿע בּלייבּט פאַרן ליטװישן דיאַלעקט אומבּאַמערקט), בּיין,
בּילד, בּלאַט, בּעזעם, בּרויז, בּרונעם, בּרעט, גאָט, גאָרטן, גוט, גייסט,
גלאָז, גלאָק (,קלינגען גלעקער, קלינגען גלאָקן', גליד, געזיכֿט (אויך
געזיכטן געלט, געשלעכט (אויך געשלעכֿטן?, גרובּ, דאַך, דאָרן.
-אָרף, האַלז, האָלץ, האָן, האַנטעך, האָרן, האַרץ, הון, הונדערט (מע"צ-

שוסט =

הונדערטער), הויז, הײיליקטום (מערצ. הײליקטימער), העמד, וװאַלד,
װאָרט, ווייבּ, טאָן, טויזנט (מערצ. טױזנטער), טוך, טישטעך, לאָך,
לאַנד. לאַנטעך, ליבּ, ליילעך, ליד, לעקעך, מאַן, מויל, נאָז, סאָד (081,
אָבּער סוד--סודות), פּאַס (זװסחסגח, אָבּער פּאַס--פּאַסן), פּאַסטעך, פּנים,
פּלאַן, פּלאַץ, פאָלק, (פאָנעטיש 4010 מערצ. +06186, פאַס, פאַרטעך,
יפלאַש, פעלד, צאָן (ציינער, אויך ציין), צונג, צען, קו? (קעלער, קאָלן--
8ססוטז, קולות-- א וא), קאַלבּ, קאָרן, קינד, קלאָץ, קלייד, קרן, קרי.
יטעך, ראָד, רוט, רײכֿטום (מערצ. רייכטימער), רעטעך, שטובּ, שטין,
שטיק, שלאָס, שפּאָן און אייניקע אַנדערע.

3. שִיו, מיט -ים אַדער -ם

אַהער געהערן סעמיטיזמען און אייניקע נישט-סעמיטיזמען עליפּי
אַנאַלאָגיע.

אינװייניקסטע בּייגונג און איבּעראַקצענטירונג זענען אין קלאַס
שן שטאַרק פאַרשפּרײט.

4. לויט דער ענדערונג פון אַקצענטירטן װאָקאַל און לט
דער איבּעראַקצענטירונג טיילט זיך דער קלאַס עַן אויף גרופּעס:

5. )) גרופּע אָ מיט איבּעראַקצענטירונג (ד.ה. אין מערצאָל אין
דער אַקצענטירטער װאָקאַל אָ): עסק (עסקים), ענין, עקשן, בּדחן, בּטלן,
בּעלן, בּנין, בּגד (בּגדים), גבּאי, גזלן, גלח, גנב, גמילות-חסד, דיין,
דרך (דרכֿים), זכֿר (זכֿרים), יון (יונים), יחסן, חון, חכֿם, חודש,
חולה (חלאים), חומש, למדן, לולב, לץ (לצנים), מלאך, משל,
מאכֿל, מלך, מנהג, מנין, מסחר, מיוחס, מחותּן, מקח, משוגעים (אייג.
צאָל משוגענער), משומד, סדר (סדרים), ספר (ספרים), סימן, אלף
(אלפים), פּחדן, צלם (צלמים), קבּצן, קצב, קבר (קברים), קיסר
(קסרים, אויך קיסרים), קלעזמער, כּלב (כּלבים), רב (רבּנים), רשע
| (רשעים), רווח, שבּת, שדכֿן, שתּדלן, שייגעץ (שקצים), שבט (שבטים),
שקר (שקרים) א'אַ.

נישט-סעמיטיזמען : טייוול (טייװאָלים, טײיװולאָנים), נאַר (נאַראָי
נים אויך נאַרן).

אָן איבּעראַקצענטירונג: אורה (אורחים), אפּיקורס (אַפּיקורסים),
בּן (בּנים), תּנאי (תּנאים), יורש יורשים), מופת (מופתים), סותר

= 0סל "=

(סוחרים), שונא, פּרט, צד (צדדים), כּלל, כּתב, שוחט (שוחטים),
שומר (שומרים), שבחי

6 2) גרופּע אַ מיט איבּעראַקצענטירונג: אופן, עם-הארץ
(עם-הארצים), בּאַלעבּאָס (בּאַלעבּאַטים), חתן (חתנים). |

7 ) גרופּע וֹ מיט איבּעראַקצענטירונג: גבּור (גבּורים),
יום-טוב (זאָגט זיך יאָנטעף, מערצ. יום-טובים), יתום (יתומים), אביון
(אביונים), קרוב (קרובים). (פרגל' 151), |

נישט-סעמיטיזמען: גילדן (גילדוינים, אויך גילדנס), דאַקטאָף
(דאָקטוּירים).

8 4) גרופּע יי מיט איבּעראַקצענטירונג: הספּד, הקדש, זקן
(וקנים), תּכלית, שלית, תּענית (תּעניתים), חבר, חיר, ממזר,
שכֿן (שכֿנים).

נישט- סעמיטיזמען : קונדעס.

אָן איבּעראַקצענטירונג: גר, לץ, מת, שד

9. 8) גרופּע י מיט איבּעראַקצענטירונג: בּן"יחיד (בּן-יחידים !).
תּלמיד, יחיד (יחידים), חסיד (חסידים), מזיק, משכּיל, מבין (מעװינים,
מייווינים), + נגיד (נגידים),: נביא (נביאים), . פּויץ (פּהיצים) צ1' /
רבּי (רבּיייִם).

אָן איבּעראַקצענטירונג: נס -- נסים,

0 6) גרופּע וּ מיט איבּעראַקצענטירונג: בחור (כבּחורים, אויך
בּאָכערים), בּילבּול, גילגול, דיבּור, היפּוך (היפּוכֿים, אויך הייפּעכס),
תּענוג, תּירוץ (תּרוצים), ישוב, חיבּור (חיבּורים), חידוש, לימוד,
מלבּוש, ניגון, סידור, סיכֿסוך, פּסוק (פּסוקים), פּירוש (פּירושים), כּיבּוד,
קיבּוץ, שידוך, שינוי, שיכּור.

1. 7) אָן אינװײניקסטער בּײגונג און אָן איבּעראַקצענטירונג:
גוי, גוף (גופים, גופּן), גביר (גבירים, גבירן), דץ, יִהודי (יחורים (
ים (ימים, ימען), חוש, לבוש (לבושים, לבושן), מין, סם (סמים,
סמען), סוס, שיר, שקאָץ.

נישט-סעמיטיזמען: פּױיער (פּויערים, פּוױערן.

2 שִ. מיט -עך אָדער -ך

די פאַרקלענערינעמען מיט --ל בּאַקומען אין מערצאָל -עף, /
די פאַרקלענער-נעמען מיט --עלע בּאַקומען -ך.
די לעצטע פאָרמולירונג איז גילטיק נאָר אױיף װיפל? טיר איג:אָריר

דעם קלאַנג . אונטערשיד צװישן דעם לעצטן ע אין מישעלע איון
דעם לעצטן ע אין טישעלעך; פאַקטיש איו עס נישט דער זעלבּיקער
קלאַנג,

אָבּער סובּסטאַנטיוון מיט טראַפיקן ל נישט קיין פאַרקלענער-נע.
מען בּאַקומען אין מערצאָל --ען: הימל -- הימלעף

אױיסנאַמען: אייניקל -- איניקלעך, קנידל -- קנידלעך
(כאָטש פּאָרמאַל נישט קיין פאַרקלענערונג), היטל -- היטלען (כֿאָטש
פּאָרמאַל אַ פאַרקלענערונג). ,אוירינגל" בּילדעט די מערצאָל װי אַ פאַר.
קלענער-נאַמען.

3 אָפט פּלאָנטערט מען די קלאַסן ש און|: קאַפּיטלען --
קאַפּיטלעך, צעטלען -- צעטלעך.

4 זֹש. אָן אַ סוּפיקס,. מיט װאָקאַלישן איבּערבּייט

בּאַנד (אויך בּענדער), בּאַנק (מערצ. בּענק), בּאָק, בּאַרג, בּאָרד,
בּרודער, בּרוסט, גאַנג (מערצ. גענג, גאַנגען), גאַנז, גאַסט, האַנט, האַק,
הונט, װאָלף, װאַנט, װאָרעם, זאַק, זון (אָבּער די זון -- זונען), טאָג,
טאָכֿטער, טאָפּ, טאַנץ, טויז, לויז, מאַרק, מויז, נאָגל, נאָז (אויך נעזער),
נאַכט, נאָמען, פּאַטש, פאָדעם, פויגל (פייגל, אויך פויגלען), פוס,
פּראָסט, צאָן (ציין, אויך ציינער), צאָפּ, קאָפּ, קאַץ, קאָרבּ, קו (מערצ.
קי), קלאַפּ, קנאָפּ, קרצַנק, קרוג (אויך קרוגן), ראָק, שוך, שטאָט, שטאָך,
שלאַנג (שלענג, שלאַנגען), שנור.

5 ווטי, מערצאָל אָן אַ פאָרמאַלן סימן

בּיי אייניקע סובּסטאַנטיוון איז די מערצאָל פאָנעטיש גלייך צוֹ
דער איינצאָל,

אײגנטלעך הײסט עס, אז זײ האָבּן נישט קײן מערצאָל.פאָרמע און
בּאנוצן אָנשטאָם איר די אײנצאָל. זײ שײדן זיך אונטער פון דעפּעקטײ
חע דערמיט, װאָס דאָ האָט אײן פאָרמע צװײ בּאטײטן, עפּל--אײינער--
מערער, אויגנוסט-איינער (169).

אַרבּל, בּייגל, בּריוו, האַר, העכט, הערינג, װאָלקן (אויך װאָלקנס),
וויינשל, װערק, טריט, לי5ֿט, לעפל, עדות, עמער, עפּל, פיינט, פינ-
גער, פענצטער, פערד, פריינט, ציגל, ציפער (אויך ציפערן), כּישוף,
קלעזמער (אויך קלעזמערס און קלעזמאָרים), קנעכֿט, רעכט, שװעסטער,
שטיוול, שטערן, שטריק.

אַהער געהערן אויך איניקע מיט --ער:

1) פון װערבּאַלע טעמעס: דער אַרבּעטער--די אַובּעטער, דער.
שרייבּער--די שרײבּער; בּעסער אָבּער, װוּ סלאָזט זיך, בּילדן די מער
צאָל מיט --ס (190).

2) מיט --יקער: דער קריטיקער--די קריטיקער; אויך בּעסער
מיט --ס (די קריטיקערס).

3) סובּסטאַנטיװױירטע אַדיעקטיוון פון געאָגראַפישע נעמען: דער
אַמעריקאַנער--די אַמעריקאַנער.

6 וַוֵשַׁ. אוּמרעגלמאָסיקע

1) איין װאָרט בּאַקומט צוויי מערצאָל-סימנים:

2) סעמיטיזמען-צונויפזאַצן: בּעל-גוף -- בּעלי-גופים, בּעל-טובה--
בּעלי-טובהס, בּעל-חי--בּעלי-חיים, בּית-מדרש--בּתּי-מדרשים, דבר-אחר--
דברים-אחרים (אויך דבר-אחרס), תּלמיד-חכֿם--תּלמידי-חכמים,

דער טיפּ שטארבט אָפּ,

ק) צונויפזאַצן נישט-סעמיטיומען: אָרעמאַן--אָרעמעלײט, יונגער-
מאַן--יונגעלייט, יונגערמאַנטשיקל--יונגעמאַנטשיקלעך, גוטער:-בּרודער--
גוטע:בּרידער.

0) פאַרקלענער:נעמען (דאָס רוב פון סעמיטיזמען): בּגדל--בּנדימ.
לעך, בּרודערל -- בּרידערלעך, סידורל -- סידורימלעך, קינדעלע -- קינ
דערלעך.

װײזט אױיס, אז דער טיפּ שטארבּט אָפּ; ס'קומט פאָר חױירלעך
אדנ"ל,

2) פאַראַכט-מערצאָל בּי דער אָפּװענהײט פון פאראכט.פאָרמע אין
דער אײנצאָל: אויגאנעס, שמיוואלעס, שרײבּארעס, :

3) צונויפפלעפֿטונג פון טעמעס (די מערצאָל האָט אַן אַנדער
װאָרצל); איך--מיר, דו--איר, ער--זיי, זי--זיי, עס--זיי, אישה--נשים.

7. בַּיי שפּילן כון צװײיערליײיַקער מערצאָלבּילדונג

בּיוראָ--בּיוראָען, בּיוראָס, בּרעג--בּרעגן, בּרעגעס, גאַנג--גענג,
גאַנגען, גלאָק--גלאָקן, גלעקער, טרעפּ--טרעפּ, טרעפּן, לעפל--לעפל,
לעפלען, מינימום--מינימומס, מינימומען (אויך אַנדערע מיט -ום),
סידורל--סידורימלעך, סידורלעך, פּױער--פּוױערים, פּױערן, פּלאַן--פּלאַ-
נען, פּלענער, צאָן--ציין, ציינער, קוסט--קוסטן, קוסטעס.

ר גק

קול--קולות (==טומל), קעלער-קאָלן (צ.בּ. זײ האָבּן פאַרשידענע
קעלער, קאָלן,

8. אייניקע סובּסטאַנטיון האָבּן פאַרשידענע מערצאָל-פאָרמעס
מיט פאַרשידענע מאַטעריעלע בּאַטײיטן: װיינשל -- װיינשל (מערער
פּירות), וויינשלען (מערער סאָרטן), זון--זין (קינדער), זונען (קאָסמי.
שע קערפּער), מאַן--מאַנען (פאַמיליע-בּאַציונג), מענער (מאַנצבּילן), פוס
---פיס (קערפּערטײל), פוסן (מאָס) כּתב--כּתבן (שרייבּ-אופן), כּתבים
{געשריפטן), שטערן--שטערן (קאָסמישע קערפּערס), שטערנס (פּנים'
טייל),

אינטערעסאַנט, אַז צו דער צײמתנג ,שמערף" איז די מערצאָל
,שמערנס" (גים מיר צװײ ,שטערנס'), כאָטש שמערן מײנם דאָ אַ קאָס.
מישן קערפּער, נישט קײן פּנים-טײל.

9. זָנֵן, דעפעקטיווע לגבּי מערצאָל

די דאָזיקע סאָרטן סובּסטאַנטיון האָבּן אָפט בּלויז אַן אײינצאָל:

) אייג-נעמען (נעמען פון פּערזאָנען, לענדער, געבּיידעס, װערק,
חדשים אאז"וו): אױיגוסט, אברהם, אַמעריקע, אשרי (אַ תּפילה), ווייסרוס.
לאַנד, פּסח, קאַװקאַז אאז"וו.

2) שטאָפנעמען און אַבּסטראַקטנעמען: עגמתינפש, עבר, עברי,
עשירות, בּרויט, גאָלד; האָלץ, װאַסערשטאָף, זילבּער, יוגנט, חרפּה, לע-
דער, מוסר, פּוטער, פּלאַטינע, רחמנות אאז"ו.

3) נעמען פון אױסשעפּיקע קאָלעקטיוון: בּאַפּעלקערונג, יידנטום,
ימענטשהייט, פּראָלעטאַריאַט.

4) אייניקע סובּסטאַנטיווירונגען; סובּסטאַנטיווירטע אינפיניטיוון :
דאָס גיין ; סובּסטאַנטיװירטע אַדיעקטיון פון דריטן מין: דאָס גוטע,
דאָס גוטס. נעמען פון שפּראַכֿן -מיט --יש: יידיש. |

8) אייניקע פּראָנאָמען (399): מע, זיך זיי װערן בּאַנוצט סי
אַלס איינצאָל, סיי אַלס מערצאָל), קיינער, יעדער.

6) אײניקע אנדערע סובּסטאַנטיװן, בּאַזונדערס סעמימיזמען און בֹּאַ.
זונדערס סעמיטיזמען.צונויפואצן: עונג, פּסק, רבּים *), שםן עולם.
זמלואה, עת-צרה, אשת.-חיל, חוש.הריה.

0. אַסאַך פון די דעפעקטיווע לגבּי דער מערצאָל קענען

*) , רבּים? איז איינצאַל (,רבּים איז בּילכע-", נישט , רבּים זענען בּילפֿער").

יאָ האָבּן אַ מערצאָל-פאָרמע, נאָר זי טראָגט אַ מער-װוייניקער קינסטלעכן
כאַראַקטער, אָדער האָט אַ ספּעציפישן בּאַטייט: עטלעכע שעפּסלען; די
מענטשהייטן פון פאַרשידענע פּלאַנעטן; אַלערלײ ויינען (פאַרשידענע
סאָרטן); :די צוויי יידישן -- דער פּאָדאָליער מיט די רוסישע װער:
טער און דער װאַרשעװער מיט דער ליטווישער אױסשפּראַך, רײיבּן זיך
איינס אַן דאָס אַנדערע (גאָד.); שפּילן זיך משהלעך, שלמהלעך (בּיאַליק).

1 דאָ איז דאָס אָרט אָנצוּווייזן אויף אייניקע סובּסטאַנטיון,
װאָס האָבּן בּלויז אַ מערצאָל-פאָרמע. אַהער געהערן: |

4 אייניקע אייגן-נעמען: אַלפּן, דאַרדאנעלן, קאָרדיליערן אדג"ל.

2) אייניקע שטאַפנעמען און אַבּסטראַקטע: בּשמים, הייוון, יסורים,
ממתּקים, מזומנים, מרחקים, קלייען, רחמים, רייד, ריידעלעך, שיריים.

3) נעמען פון געגנשטאַנדן, װאָס בּאַשטײען פון צוויי סימעט:
רישע טיילן: בּרילן, הויזן, תּפילין, שפּאַקולן

4 אײניקע אנדרערע סוּבּסטאַנטיװן, בּאַזונגדערס סעמיטיזמען, און 3 א
זונדערם סעמיטיזמען.צונויפזאצן , אבות, עצמות, דיבּורים, תּכריכים,
תּנאים, לומדים, מתים, משונעים, פּני, רבּותי, רבּותים; עולמות עלינים,
אותות ומופתים, אבות אבותינו, בּנדי מלכות, בּזוי-בּזיונות, חכמי.יון, בליי
קודש{ מיט צאָלנעמען : עשרת.בּני-המן, ארבּע:כּוסות א"א.

נישט-סעמיטיזמען: געדערים, זומער-שפּרענקעלעך, מאָזלען, קאַ-
ניקולעס, פּאָקן.

9,. צו אייניקע דעפעקטיוע לגבּי דער אינצאָל קען קינ.
סטלעך געשאַפן װערן אַן אײנצאָל: די בּריל, דער הױ. .

3 אַחוץ אײנצאָל און מערצאָל קומט פאָר, זעלטן, אַ צװײצאָל:
עינים (אַ פּאָר אוינן), ידים (אַ פְּאָר הענם), רגלים (אַ פּאָר פיס). ס'אָגט
זיך אויך: אַ פַּאֶר ידים אדג"ל (די אײנצאָל איז נישט שמענדיק פֿאַראן.

4. דער נאָומאַלער בּאַטייט פוּן אײנצאָל און מערצאָל (144)
האָט אָפּנײגונגען:

1) אינצאָל בּאַטייט אַמאָל מערערע געגנשטאַנדן

2) מערצאָל בּאַטייט אַמאָל נישט מערערע געגנשטאַנדן

3) איינצאָל און מערצאָל האָבּן אַמאָל פאַרשידענע מאַטעריעלע
בּאַטײטן.

8. אײינצאָל מיטן בּאַטיײיט פון מערצאָל,

בּיי אַ צאָלנאָמען קומט דער מאָסנאָמען אין אינצאָל: דריי אַר-
שין (נישט ,אַרשינען'), אַן אַרשין דריי, ‏ צען פונט, 8 שעה, 100

'

- 78 --

פערד-קראַפּט (נישט ,פערד-קרעפטן?. אַלס צאָלנעמען טרעטן אַרױס
אויך ,וויכל, אַזפיל" א"אַן אַלס מאָסנעמען טרועטן אַרױס ,מאַן"
בּיים ציילן מענטשן: 18 מאַן, און צאָלנעמען גופא: צויי הונדערט,
דריי פערטל, נישט ,פערטלען"

אױיסנאַמען, ד.ה. דער מאָסנאָמען קומט אין מערצאָל:

א) װען דער מאָסנאָמען האָט די ענדונג --ע: דריי קאָפּיקעס;
0 סעקונדעס. אויך בּיי די װערטער ;װאָך, חודש, טאָג" װערט בֹּאַי
נוצט פאַרשידן (3 טאָג--3 טעג); ,מאָנאַט"?

3 ) ווען ס'האַנדלט זיך נישט װעגן אַ גרייס, נאָר װעגן אַ סכֿום
בּאַזונדערע געגנשטאַנדן: 3 אַרשינען (3 הילצערנץ צי מעטאַלענע אַר-
שין-מאָסן), 8 גלעזער װאַסער -- פינף בּאַזונדערע גלעזער מיט װאַסער,
פּ גלאָז װאַסער -- אַ געוויסע קװאַנטיטעט װאַסער, קען זיין גאָר אפשר
אין אַ פלאַש, נישט אין קיין גלעזער, צויי הונדערטער -- צויי בֹּאַ
זונדערע צאָלן אָדער געלט.צײכֿנס.

ג) ווען דער צאָלנאָמען גופא קומט אין מערצאָל: הונדערט יאָר--
הונדערטער אאָרן.

6 נאָמען פון אַ בּיאָלאָגישן מין, װען סהאַנדלט זיך װעגן
אַלע (װעגן יעדן) פאָרשטייער פון דעם מין: דער לײבּ איז שטאַרק
(כ-די לייבּן זענען שטאַרק). אַהער געהער אויך: דער אַלטער שליַכֿ.
טשיץ מיטן פּאַרמעטענעם הערבּ אויף דער װאַנט, מיטן ייד, װאָס
הצָט געפירט זיינע געשעפטן, איז געװאָרן אַלץ זעלטענער (אָפּ);
קאָצק האָט געהערט צו די עסטרײכֿער און לוקאָו ‏ צום רוס
(אָפּ.); ס'איז אַריין דער דייטש.

177 מערצאָל בּאַטיײיט נישט מערערע געגנשטאַנדן:

) עמאָציאָנאַלע מערצאָל: איך בּאֲקום אַ רעכטן פּסק פון זי
בּיידע, איך זאָל דאָס אַנדערע מאָל װיסן, װי אַזױי צו שפּילן זיף
מיט קעץ (ש"ע) *). ער פרעגט, װאָס געהער זיך אָן אַ פרעמדער טאַ.
טע צו זיין זייגער. ער איז נישט מחויב, זאָגט ער, מיט זיינע זי"
גערס אויסצוהאַלטן פרעמדע טאַטעס (ש"ע) **); אַהער געהערט אויך
דער פּאָפּולערער אויסרוף: אוי, מאַמעלעך!

*) אינטערעסאַנט דעם דערציילערס ,שפּראַכֿלעכֿע אָנמערקונג": ,סך-הכּל איין קאַץ--
הייסט בּיי זיי קעץ".

**) דער דערצײילער גיט צו: ,פֿונעם זײגער איז שוין געװאָרן זייגערס, און פונעָם
טאַטן --טאַטעס!*

= סד די

אין ,נרויסן געװינס' רופט אס שימעלע סאָראָקער: טעכטערלעך
ממײנע טײערע!

2) העפּלעכֿקײט-מערצאָל: איר גייט (װען מע װענדט זיך צו איין
פּערזאָן), זי גייען (צו איין פּערזאָן אָרער װעגן איין פּערזאָן).

דער פּראָנאָם שפּילט די ראָליע פון אַ מערצאָל נאָר לגבּי דעם
יװערבּ, אָבּער נישט לגבּי דעם אַדיעקטיו (013).

63 אַװטאָרשע מערצאָל. אַן אַװטאָר זאָגט אָפּט: מיר האָבּן געי
זאָגט, מיר װעלן דערקלערן אָנשט. ,איך". אַמאָל, אָבּער נישט שטעני
דיק, בּאַטײט די מערצאַל: איך (דער אוװוטאָר) צוזאַמען מיטן לייענער.

4 , פאַרבּרייטערדיקע מערצאָל" קען מען אָנרופן אַזאַ בּאַנוץ פון
יפּראָנאָם, װי ,בּיי אונז אין שטאָט" (אָנשט. בּיי מיר אין שטאָט, ד. ה.
אין דער שטאָט, װוּ איך וווֹין),. ,לאַסאַל דערציילט, אַז בּיי זיי אין פאַ.
-מיליע האָט מען גערעדט יידיש" (אָנשט. בּיי אים)

8) מאַיעסטעט-מערצאָל (פּראָנאָם מיר) װערט בּאַנוצט, װען אַן אז. נ.
געקרוינטע פּערזאָן (קיניג אדג'ל) רעדט װעגן זיך אין פּײערלעכע אַרױס.
טרעמונגען אָדער דאָקומענטן. באָטש קײן געקרוינטע פּערזאָגען רעדן אויף
ײדיש נישט, אָבּער אין דער שפּראַך (ליטעראַרישער) קען אאַ באַנוץ
פאָרקומען,

6) אײניקע דעפעקטיװוע לגבּי אײנצאָל בּאַטײטן נאָר אײן געגנשטאַנד
(אָדער אַ בּאַנריף, װוּ ס'איז כּלל נישט שיך קײן צײלן): תּכריכים, תּנאים,
קאניקולעס.

פארשׂידענע אַנדערע פאַלן: ,נײַן אין סאָלדאַט" (רוסיום?), ,צוליבּ
יפינאַנציעלע אורזאכן" (מע מײנם אײן אורזאך--קײן געלט איז נישטאָ; ;אויף
מאַרקסיסשישע יסודות" (אייגנטלעך--אויף אַ מאַרקסיסטישן יסוד).

8. פאַראן פאַלן, װען צװיי סובּסטאַנטיון,. װאָס לויט דער
פּאָרמע זענען זיי אַן איײנצאָל און אַ מערצאָל, בּאַטייטן גאָר פאַרשי.
דענע געגנשטאַנדן (ד. ה. וען אין מערצאָל בּאַקומט דער װאַרצל
אַן אַנדער מאַטעריעלן בּאַטייט): זכּרון--זכֿרונות, נפש--נפשות, קוי
יקנלות (פרגל' הוט--היטל 126),

3 סובּסטאַנטיוון:צונויפזאַצן

9. צונויפגעזעצטע סובּסטאַנטיוון קען מען איינטיילן אַזױ:
1 אַפּשטע סובּסטאַנטיו:בילדונג, לוט די כּללים פון 88 113

: אי -=
א"וו, נאָר פון אַ צונויפזאַץ, צ.בּ. ,שװאַרצחנעװדיקייט" אין געבּילדעט
פון , שװאַרצחנעװדיק" מיטן סופיקס --קייט, פּונקט וי הונדערטער
אַנדערע סובּסטאַנטיון, נאָר ,שװאַרצחנעװודיק" אַליײן איז אַ צונויפזאַץ.
אַנדערש גערעדט: די צונויפזעצונג קומט דאָ פאָר פריער פאַר דע
סובּסטאַנטיווירונג (180).

ו. אַ צונויפזאַץ פון צוויי װוערטער (אַדער, זעלטענער, ווערטערי
טיילן), װאָס איינער פון זיי איז אַ סובּסטאַנטיוו (אָדער בּיידע זענען
סובּסטאַנטיוון), צ.בּ. ניימאַשין איז געבּילדעט פון ניי |-מאַשין, אַנדערש
גערעדט: די סובּסטאַנטיוױרונג איז דאָ פריער וי די צונויפזעצונג
(,מאַשין" איז נאָך פאַרן צונויפזאַץ געװען אַ סובּסטאַנטיו) (181 א"ר).

11. די סובּסטאַנטיוױירונג און די צונויפזעצונג קומט פאָר איני
צייטיק (201).

עֵן. בּאַזונדער דאַרף מען אויסטײילן קאָמבּינירטע אַבּרעװיאציעס (209)+

0. בּיישפּילן פון טיפּ 1: אויסקומעניש, אָנפּאַל, אָפּשטימונג, צו-
זאַמענװוֹין אאַז"וו; גוטפריינטשאַפּט, לאַנגװײיליקײט, די רחמיאל-משהכע,
,מנחם-מענדלקייט". דאָ איז אייגנטלעך נישטאָ, װאָס צו דערלערנען
ספּעציעל.

1 דעם טיפּ |ן װעלן מיר איינטיילן:

) אָרדינאַרער צונויפזאַץ (182 א. װ.)

2) אַדיעקטיו |-סובּסטאַנטיוו (199)

3) צאָלנאָמען |-סובּסטאַנטיוו (193)

4) סמיכות (194)

8) פּאַראַלעל-צונופזאַץ (195)

6) קאַאָרדיניר-צונויפזאַץ (196)

7?) פאַרשידענע העבּרעישע צונויפזאַצן (197)
8) אינטערנאַציאָנאַלער צונויפזאַץ (198)

אַחוץ דעם, װועלן נאָך קומען צונויפזאַצן פון צונויפזאַצן (199).

9. אַרדינאַרער צונויפזאַץ. בּאַשטימטײל |-הױפּטטײל (38), אַקײ
צענט אויפן ערשטן. הױפּטטײל, פאַרשטייט זיך, אַ סובּסטאַנטיו; בֹּאַ
שטימטייל--סובּסטאַנטיוו, װערבּ א"א.

3 סובּסטאַנטיוו |-סובּסטאַנטיוו: אייזנבּאַן, אַרבּעטשוץ, בּיכערי
שראַנק, בּילדונג-קאָמיסאַריאַט. דאַמען-ערע, דאָרפסמאַן, דינסטמיידל
האַרבּסטװעטער, װערטערבּאַהעפט, זײפנבּלאָז, טאָגבּוך, יוגנטקלובּ, ישיבה.
בּחור, חדריינגל, לופטפלאָט, עפּלקװאַס, פּאַסטקאַרטל, פאַלקן(ס}

= = 78 -

פּאָעזיע, פרילינג(ס)ליד, צײיטװאָרט, ראַטנמאַכֿט, שפּילפּלאַץ:! אַסאַך פּאַ-
מיליע-נעמען: בּרעגמאַן, זילבּערמאַן אאז"ו.

די לעצטע זו-בּיסלעך (נס.)

4. אין צונויפזאַצן קומט אַמאָל אַ ,צווישנשטעל"--ס (פאָלקס.
פּאָעזיע),--אָנס (רעדאַקציאָנס-קאָלעגיע),--נ (בּריוונשטעלער). אין ליטעראַ-
טור מערקט זיך א געזונטע טענדענץ אָפּצוּװאַרפן די צװוישנשטעלן
(אַחוץ--נ, װאָס איז בּכֿלל װײיניק פאַרשפּרײט): פאָלקפּאָעזיע, רעדאַק.
ציע-קאָלעגיע (אָדער רעדאַקטיר-קאָלעגיע) (088. נישט ,טאגעס-אָרדנונג", -
נאָר ,טאָג-אָרדענונג?.

דעם סופיקס--ונג װאַרפט מען איך אַפּ בּיי צונויפזאַצן: ,צױ
גרייטונג?, אָבּער , צוגרייט-אַרבּעט?" (בּעסער, װי צוגרייטונג(ס-אַרבּעט.

85. אֵלס בּאַשטימטײיל פון אַ צונויפואַץ קען קומען אַן אייגן-
נאָמען: מאַני-לײבּ-אַרטיקל (גורשטיין), ארץ-ישראל-ערד, רענטגען-שטראַלן,
שמואל.-בּוך. :

אַלס בּאַשטימטײל קען קומען אַ מערצאָל: קלאַסנקאַמף (דעם--נ
דאַרף מען דאָ אויפנעמען נישט פאַר אַ צװישנשטעל, נאָר פאַר אַ מער.
צאָל-סופיקס : קאַמף צװישן קלאַסן), יום:טובים-טעג (פרגלי יום-טוב-טעג.

אַלס בּאַשטימטײל קומט נישט קײן פּאַרקלענערפאָרמע.

6. דער אַקצענט קומט, בּכֿלל, אויפן בּאַשמימטײיל; אויסנאַמען.
װײיניק (דם-שונא, יאָרהונדערט, שוועסטערקינד, אסתּר-תּענית). ;יידסעק.
ציע? אדג"ל געהערן צו אַן אַנדער טיפּ (209).

מע רעדט אַמאָל אַרױס, בּאַװירקם פון רוסיש, מים צװײ אקצענטן!
קלאָסן - קאַמף, ס'איז פאַלשן אין רוסיש איז דאָ צװײ װערטער און דערי-
בּער איך צװײ אַקצענטן; אין ײדיש אָבּער איז ,קלאַסן"-נישט קײן אַדי
יעקטיח, נאָר א מײל פון אַ צוניפזאץ.

7 אגב: אן אַדיעקטיו מיט אַ סובּסטאַנמיו איז אָפּטמאָל בַּאַ.
קוועמער, בּאַװעגלעכער, װי אַ צונויפזאץ. אוב מע קען זאָגן אי יום-טוב.
טעג, אי יום-טובדיקע טעג, איז עס אַ רײכקײם און א מעלה פון ידיש.
אָבּער דאָס, װאָס מע מוז זאָגן הױיפּט. (הױפּטזאַך, הױפּטפּרינציפּ אאז"ת),
קאמף. (קאַמפּנאַטור, קאַמפּצושטאַנד אאז"ו) אדג"ל, נישט קענענדיק זײ פאַר.
בּײטן איף אדיעקטיװן - איז אַ חיסרון פון ײדיש. דערדיבּער דאַרף מען
באַנריסן אַזאַ דערשיינונג, וי אַן מע פירט איין, פּאַראַלעל מיט , ראַטן",
אַלס בּאַשטאַנדטײל פון צנויפזאַץ, אויך אַן אַדיעקשיוו , סאַװעטישײ (פון
ראַטי לאָוט זיך נישט בילרן קיין אַדיעקטײו). ;פאַראַן אַ מאַכט אַ

יי

בצּורזשואזע און אַ סאָװיעטישע. - דאָ איז שװער זך בּאַגײן אָן דעם
אַדיעקטיה.

8. וערבּ (גענויער: װערבּטעמע)--סובּסטאַנטייוו: בּרענגלאָז,
האַקמעסער, זינגפייגעלע, ליענזאַל, לערבּוך, פאַרלעבּ-מינימום,
רעדאַקטיר-קאָלעגיע.

,דרײקאָפּ?" איז אַנאָמאַליש (נישט קײן קאָפּ, װאָס דרײט זיך, נאָר
אַ קאָפּ-דרײער).

9. אַדװערבּ (אַדיעקטיו-טעמע)--סובּסטאַנטיוו (אַקצענט נישט
שטענדיק אויפן בּאַשטימטײל): אײדלמאַן, אָרעמאַן (כּמעט פאַרגעסן
אַלס צונויפואַץ), בּיטערטראָפּן, גלייכוװוערטל, האַלבּיאָר, זויערמילך,
זיפֿערנאָדל, יונגפרוי, קורצפרייטיק, קליינבּירגער, עלטערזיידע, שװאַרצ.
אַפּל, שטימלשון, שפּעטהאַרבּסט, |

אויפן גרענעץ פּון אדװערבּ -סובּסטאַנטי שטײען: דריש.חלק,
פערט-חלק אאַז"װ, און סאָציאַל-דעמאָקראַט, סאָציאַל.פּאַררעטער אױג"?.

0. אינװאַריאַנט-|-סובּסטאַנטין : איײינמאָל-משה (ש"ע), מיטמענטש,
, פּאַרװאָס"-אױגן (נס.), פאָרקאָנפערענץ, צווישן.מינוטן.

אַהער-פּאַרגעסענע צונויפזאַצן: אומגליק, אוראײניקל אדג"ל.

אָנפּאַל, מיטפיל אדג"ל-נישט אַהער: זײ זענען געבּילדעט פון

צונויפגעזעצטע װערבּן.
, 191 װערטערגרופּע--סובּסטאַנטי: אײןטאָג-לעבּ-פליגן ס.), װאָס.
געהערט-.און-װאָס:געזען-איבּערלעבּונגען (דאָבּר.), דער נישט.אַהער-או-נישם.
אַהין:-מענטש (גאָרעליק), סאמעטענע.הויזן-קעשענעס (ש"ע), שרה.בת.טובים.
פֿאַנטאָפּעלעך פר.), פֿאַריפּורים-טאָג, אױף דער אָיבּהלוך.ירמיהו".
שפּראַך ‏ (טײיטש),

2. צוננויפואַץ מיט אַן אַדיעקטיוו (מיט זיין סינטאַקסישן
סופיקס (181). בּאַשטימטײל-|-הױפּטטײל, אַקצענט אויפן צווייטן: אַרעמע.
לייט*), גוטערבּרודער, גוטערפריינט, גראָבּעריונג, ווילעריונג, יונגערמאַן.

3. צונויפזאַץ מיט אַ צאָלנאָמען. בּאַטייט אַ זאַך, װאָס אַנט-
האַלט...* . אַקצענט אויפן ערשטן טייל. דרייעק (אַ פיגור מיט דרי
;עקן"), דרייפוס (אַ דרייפיסיקע כּלי).

4. סמיכֿות. הױפּטטײל -בּאַשטימטײל ; אַקצענט אויפן צװיטן}

*) די איינצאָל אָרעמאַן געהערט צו אַן אַנדער בנ

= 0ם אי

עולם-האמת (;די וועלט פון אמת"), עונג-שבּת (,אַ פאַרגעניגן פון שבּת').
עת-צרה (;אַ צייט פון אַ צרה"), בּני-ישראל (,די קינדער פון ישראל"),
בּית-מדרש (;אַ הויז פון לערנען', ראש-חודש (,דער אָנהױבּ (קאָפּ) פון
חודש"), שבּת-נחמו (;דער שבּת, ווען מען ליענט נחמו").

אַקצענט אויפן ערשטן טיל: בּת:מלכּה, בּת-קול, בּן-מלך, שוה-
כּסף,

סמיכות איז געקומען פון העבּרעישער גראַמאַטיק. דער ערשטער
בּאַשטאַנדטײל פון אַ סמיכֿות איז שטענדיק אַ סעמיטיזם, דער צווייטער
אָבּער קען זיין נישט קיין סעמיטיזם. דאָס הייסט, סמיכֿות איז גע-
װאָרן -אַ פּראָדוקטיווער צונויפזאַץ-טיפּ אין יידיש, און דעריבּער טאַקע
איז עס פאַר אונז ויכטיק. בּיישפּילן פון ניבּילדונגען (מיט א נישט-
סעמיטישן צווייטן טייל): ענין-שלאַפֿט (קװיטקאָ), ענין-שװאַרצבּאָרד,
בּעל-הפּענסיע (ש"ע), פּאַטראָנעסע בֹּת פילאַנטראָפּיע (,קאָמפאָן"), גלות
שטיפמאַמע (ש"ע), הוצאות-בּערלין (בּערג.), חילול-קעניג (;קאָמפאָן"),
מעשה-נײפּאָלטאַװוקע (,עמעס"), קיין װינט און קיין סימן װינט (נס.),
אין פּרט ליטעראַטור (שטיף), כּסא-הפּרעזידענט (;וועקער"), פאַרשטויסן
פון כּלל-מענטשן (וויינרייך), קריאתּ-הפּאַפּירן (אַבֹּר.),

5. פּאַראַלעל-צונויפזאַץ (888); הױפּטמײל -בּאַשטימטײל, אַקצענש
אויפן צװײטן,

בּיישׂפּ. : עוג-מלך.הבּשן, אַרבּעמער-קאָמיסאַר (אַרבּעטער, װעלכער ‏
איז אַ קאָמיסאַר), דוד המלך, שײט.האָלץ.

דער אונטערשיד פון סמיכות - אין בּאַטײיט: דוך המלך הײס?'
נישט דוד פונעם מלך, נאָר דור, העַלכער אײ דער מֵּלך.

נאָענט אַהער -- טאָפּעלע נעמען: מנחם-מענדל, שיינע-שיינד?,

6. קאָאָרדיניר-צונויפזאַץ (654): הױפּטטײל | הױפּטטײל, אַקצענט.
אויפן צװייטן; צװישן זיי קען קומען ,און" אָדער ו'". בּיישפּ.:
טאַטע-מאַמע, טינט-און-פּען, חתןכּלה, מזל-בּרכה, נסים-ונפלאות, ששון-
ושמחה. זיי װערן אַמאָל בּאַנוצט אַלס מערצאָל: טאַטע:מאַמע גיבּן
געלט,

7, פאַרשׂידענע צונויפזאַצן, געקומען פון העבּרעיש:

סובּסטאַנטיו-|-אַדיעקטיװ ; אדון-הגדול, אָדר-שני, עבורה:זרה, כּה-
דול

א

- 8| -

צאָלנאָמען--סובּסטאַנטיו: עשרת.הדבּרות, תּרי"ג-מצװות, עשר.מכּות.

עשרת הײליקע הדבּרות (מאַרקיש) - קינסטלעכע צושפּאַלטנג פ
נעם צונויפזאץ.

סובּסטאַנטיוו--, שבּ--'י--סובּסטאַנטיון : בּלאָטע שבּבּלאָטע, גשמיות
שבּגשמיות, סאָפּראַנאָ שבּסאָפּראַנאָ {ש"ע), אביון-שבּאביונים,

8. אינטערנאַציאָנאַלע צונויפזאַצַן, אייניקע פון זײי שטײ.
ען אויפן גרענעץ פון פּרעפיקסירטע אָדער סופיקסירטע ווערטער. דער
אַקצענט דאָס רוב אויפן צווייטן טייל:

אױטאָנאָמיע -- זעלבּסטגעזעצגעבּונג, אַנטראָפּאָלאָגיע -- װיסנשאַפט
וועגן מענטשן, אָרטאָגראַפיע--רעכטשרײבּונג, טעלעסקאָפּ -- ווייטקוקער,
עקס-פּרעזידענט--געוועזענער פּרעזידענט, טערמאָמעטער -- װאַרעמקײט.
מעסטער, פאָנאָגראַף--קלאַנגען-שרײבּער. אנאָמאל געבּילדעט: פילאָלאָגיע
--ליבּע צום װאָרט, נישט ויסנשאַפט ועגן ליבּע, פילאָסאָפיע -- ליבּע
צו קלוגשאַפט.

9. צונויפזאַץ--סובּסטאַנטיון, סיי דער אינװיניקסטער צ-
נויפזאַץ, סיי דער גאַנצער צונויפזאַץ קענען געהערן צו איינעם פון
די בּיזאַהעריקעריקע טיפּן. בּיישפּ. : בּיטערטראָפּן-קאָמפּאַניע (,קאָמפאָן")--
אינװייניקסטער צונויפזאַץ לוט 8 189, אױיסװײיניקסטער לוט 8 88|,
צער-גידול-בּנים--סמיכותּ אין אַ סמיכֿות{ קינדערהייזער-אינטערנאַטן--אין.
װייניקסטער צונויפזאַץ לויט 8 183, אויסװײיניקסטער לויס 8 195 זויג.
קינדערהיים, קינדעריאָרן-דערינערונגען, אַרבּעטער-אָוונט-אוניווערסיטעט.

אַזעלכע צונויפזאַצן פירן אַמאָל צו שװערער אקצענטירונג, און
אַמאָל אפילו צו ספקדיקן בּאַטײט;: פאָלקשפּראַכחש קען בּאַטײטן אַ
חוש פאַר דער פאָלקשפּראך אָדער דעם שפּראַך-חוש בּײים פאָלק אין
דער שריפט קען מען אונטערשײדן פּאָלקשפּראַך-חוש און פאָלק-שפּראַכהוש),

0. פאַרקירצונג פון צונויפזאַצן, אָנשט. אױטאָמאָבּיל זאָגט
מען אָפּט אױטאָ, ס'בּאַטײיט אָבּער נישט ;זעלבּסט? נאָר ,זעלבּסטבּאַ.
וועגער" אָדער, ריכטיקער, ס'פילט זיך כּלל נישט קיין צונויפזעצונג פון
זעלבּסט (אױטאָ) און בּאַװעגער (האָבּיל). קילאָגראַס װערט פאַרקירצט
אין קילאָ, קינעמאַטאָגראַף אין קינאָ, דינאַמאָמאַשין אין דינאַמאָ אאַז"ו.
: אפילו נישט פרעמדװערטער: אָנשט. ,דער יגנטפאַרבּאַנד" קען
מען אָפּטמאָל הערן ,דער יננט"' (ערשטער מין, אָנשט. ,דיפּלאָם-אַר.
בּעט"--,דיפּלאָם".

יידישע ג-אַמאַטיק (6)

= ופ

1. צונויפזעצונג מיט איינצייטיקער סובּסטאַנטיװױירונג.

(179), , בּוכהאַלטער" הייסט נישט ,האַלטער פון אַ בּוך" --נישטאָ קיין
װאָרט האַלטער מיט אַזאַ בּאַטײט, דאָס הייסט איך נישט (װי ;זי
גער")--,דער, װאָס פאַרנעמט זיך מיט בּופֿזאַלטן--נישטאָ קיין װאָרט
,בּוכהאַלטן". װי זשע איז געבּילדעט אַזאַ װאָרט? פאַראַן ‏ כבּוך" און
,האַלטן": זיי װערן צונויפגעזעצט און אינצייטיק קומט אַ סובּסטאַנ-
-טיווישער סופיקס. דעריבּער טיילן מיר אויס אַזעלכע װערטער אין אַ
בּאַזונדער טיפּ. בּיישפּ : אָןאַ-זייט-גײער (גאָרעליק), בּלוט-זויגער, דריי.
װײבּערניק (קאַפּלאַן, איבּערז. פון קרילאָוו), קונצנמאַכֿער,
2. קאָמבּינירטע אַבּרעװיאַציעס, אַװי קען מען רופן צהױ
נויפזאַצן פון פאַרקירצונגען. מע קען זיי איינטיילן אויף פאַרשידענע
סאָרטן ; די וויכטיקסטע:
| 4 פון יעדן װאָרט און בּאַשטאַנדטײל פון אַ צונויפזאַץ (אַחוץ
די בּאַהילפיקע ווערטער, אַמאָל אויך אַחוץ אייניקע בּאַטייטיקע) װערט
גענומען דער אָנהײבּ: אָנשט. ,פאָלק-קאָמיסאַריאַט פאַר בּילדונג" בֹּאַ-
קומט זיך , פאָלקאַמבּילד", אָנשט. וע עלשאַפט פאַר ערד-אײנאָרדענונג
פון יידן"--,געזערד".

2) דער ערשטער װאָרט (אַן אַדיעקטיו) ווערט פאַרקירצט, דער
צווייטער בּלייבּט גאַנץ: יידישע סעקציע--יידסעקציע, קאָמוניסטישע
פּאַרטײ--קאָמפּאַרטי.

די ווערטער אָדער בּאַשטאַנדטײילן פון אַ צונויפזאַץ: צענטראַל-קאָמ
יטעט--,צעקאַי, קאָמוניסטישע פּאַרטײ (בּאָלשעװיקעס) פון אוקראַינע --
עק פּ (בּ) או" (לייעיט זיך קאַפּעבּעא).

די אותיות:נעמען װערן גענומען, װי מיר זעען, די לאַטײניש:
רוסישע (צעקא, נישט צדיק-קוף).

פאַראן נאָך אַנדערע מיפּן: קולטטרעגער (קולטורטרעגער, קאָם.
יוגנט (בּײי פעפערן. אָנשטאָטן געװײנלעכן ,קאָמיוג").

דער אַקצענט--אויפן לעצטן בּאַשטאַנדטײל,

3 אייניקע װערן גענוּמען פון רוסיש: סטאָ (,סאָװעט טרודאַ אי
אָבּאָראָני"), בּאַזונדערס נייע פּערזאָננעמען: רעם (;,רעװאָלוציע, עלעק.
טריפיקאַציע, מיר") אדג"ל.

ס'מערקט זיך א טענדענץ אין דער ליטעראַרישער שפּראַך) צו
פאַרבײטן רוסישע קאָמבּינירטע אַכבּרעװיאַציעס (נעמעג פון ראַטן.אַנשטאַלטן

א 2

-- 83 =

:אדג"ל) אויף ײדישע. אאַ טענדענץ קען בּאַרעכטיקט װערן נאָר אין אַ
בּאַגרענעצטן פאַרנעם. ,ײדסעקציע' איז געװיס נאַטירלעכער װי גיעװסעק.
ציע", אָבּער צי איז ,אצאק' נאַטירלעכער װי ;,װציק', איז שױן אַ ספק.
,וציק' װערם אױפֿגענומען נישט אַלס פאַרקירצונג פון רוסישע װערטער,
נאָר אַלס אײן גאַנצער פּרעמדװאָרט, אַשטײגער װי יאַטשײקע, אױעזד.
דער פאַרבּים פון רוסישע אבּרעװיאַציעס אויף ײדישע איז דעריבּער אָפט
;נאָר אַן אומזיסטע פאַרשװענדונג פון שפּראַך-ענערגיע.

4, באַזונדער שטײםט אַ קלײנע גרופּע העבּרעישע אכּרעװיאציעס:
יי"ש -- ײןףשרף, רש" - רבּי שלמה יצחקי. דער בילדונג.טיפּ איז
טויט. '

5 פּאַרשטײט זיך, אַז אַזעלכע אָנשריפטן װי צ. בּ. (--צום

יבייטשפיל) ח'. (=הבר), ח'טע (כ-חברטע) געהערןן. נישט צו דער

שפּראַך. -- זײ זענען אַ רײן גראַפישע דערשײנונג אָגן זאָגם זיך נישם
צעבּע, כאַ, כאַטע)
9.6 כּדאי אָנצומערקן אויך אַזאַ דערשינונג: פון ,אַרבּקאָר' (אַר-

-בּעטער-קאָרעספּאָנדענם), , דאָרפקאָר', ,פּעדקאָר" אאז" בּילדעט זיך אויס
אַ טעמע אקאָר' (==קאָרעספּאָדענט), צ. בּ. פאַרבּקאָרן, דאָרפּקאָרן א. אַ.

יקאָרן", ס'איז אַנאַלאָניש מיט דער זעלבּשטענדיקײט פון -יזם אדג"ל (38).

4 סובסטאַנטיווירונגען

5207 יעדעס װאָרט אָּדער יעדע װערטערגרופּע קען סובּסטאַג:

טיװוירט װערן, בּאַקומענדיק אַן אַרטיקל אָדער אַן אַנדער אַדיעקטי,

אָדער אַ סובּסטאַנטיווישע מערצאָלפאָרמע, צי בּכֹלל אַ װועלכֿן סאיז סימן,
אַפילו בּלויזע אַסאָציאַציע, פון אַ סובּסטאַנטיוו. אייניקע טיפּן סובּסטאַנ.

ימיווירונגען: -

) אינפיניטיוו, אין ;אָפט לאַכֿן איז געזונט" איז ,לאַכֿן" נישט
סובּסטאַנטיװױירט, אַ ראיה--ער בּאַהעפט צו זיך אַן אַדװערבּ, אָבּער אין
;אָפּטער (אָפטעס) לאַכֿן איז געזונט" האָבּן מיר אַ סובּסטאַנטיווירטן אינ.
פיניטיוו. און ווידער א ליבּע אַ נייש, אַקושן, אַ צערטלען, א גלעטן

{רייז.) ; שווייגנס פליסן, שווייגנס טריפן (האָפ,)

פאַרן אינפיניטיוו קען קומען אַן אַקװאַטיוו: דעמאָלט בּאַקומט
זיך א סובּסטאַנטיווירטער צונויפזאַץ: דאָס פידלשפּילן, איר צדקה געבּן

האָט דאָך געהאַט אַ שם (אַש). דער ריה פון די פריש קאָכעדיקע פיש,

פין מערנצימעס, פון שבּת מאַכן (אַש).

בע עי =

2) אַדיעפטיוו;: דער זאַטער פאַרשטייט נישט דעם הונגעריקןף
זאַמלען דאָס אָפּגעפאַלענע פון בּיימער פּּר.); דאָס גוטע, דאָס הייליקע.
דאָס שלעכֿטע, גוטס, גרינס, שלעכטסן; איין גאַנצעס.

נישט-דעקלינירלעכֿער אַדיעקטיו: דער אַמעריקאַנער; זיי בּילדן
װיײיבּלעכע נעמען מיט--ין (,די אַמעריקאַנערין?, אָבּער ,די אַמעריקאַנער
פרוי"),

דאַכט זיך, אַז ײדיש לײדט נישם אזעלכע סובּסטאָנטיווירטע
אַדיעקטיװן, װאָס קומען נאָר סובּסטאַנטיוירט, צ. בּ. אױיף וויפל ,פאָר:
זיצנדיקער" קומט נישט פּאָר אַלס אַדיעקטיו, װערט ער אױיך אֵלס
סובּסטאַנטיו אויסגעמיטן און פאַרבּיטן אויף ,פאָרזיצער",

3) צאָלנעמען װערן אָפּט אָנגעװענדט אַלס סובּסטאַנטיון+
ס'גייען צוויי; די דריי, װאָס כֿ'האָבּ געטראָפן אין גאַס; די אױיבּערשטע
צען טויזנט,

4) אַדװערבּן, יידיש, רוסיש אאַז"וו (נעמען פון שפּראַכֿן).

8) סובּסטאַנטיװן-פּראָנאָמען װערן אַמאָל בּאַנוצש אַלס פּלבּאַטײ.
טיקע-- ס'איז אויך אַ מין סובּסטאַנטיוירונג ; מײן ,איך' איז מיר מײערב
מע זאָל אים צורו לאָזץ מיט די עמעצערס (אד.)ן דער גרויסער
,מיר' (406) |

6) אינװאַריאַנט: שוין גיבּ איך אייך אָפּ. דער שוין געדויערט
אַ מינוט 90 (וועקער?; נישטאָ נישט קין אַהין, נישט קיין צוריק
(ש"ע); דאָרטנס און דאָען (טייטש).

) גאַנצע װערטערבּאַהעפטן;

אָפּענער: אינדרויסן איזן געװען נאָך-פסח; דער איון מיטן
אויפן-אויוון (ש"ע).

נאָעגט אַהער; געהאט אַ המנס.מפלה, װוּ ;א" צים זיך צוֹ ;המנס.
מפּלה' (481).

געשלאַסענער: רבּ זייט-זשע-מוחל! הענגט נישט איבּער מיין
קאָפּ (ש"ע); יוסף הצדיק האָט געלעבּט פון אַ ,פאָלג מיך אַ גאַנג?*
(ש"ע); עס זאָל פון אים אױיסװאַקסן אַ וייס:איך-װאָס (ש"ע; אַרױס-
שמייכֿלען פון זיך די בּעסטע כּוחות אויף ;עס.:פרייט.מיך.זייער-אייך-
צו-קענענס" (נאַד.),

פּרעמדשפּראַכיקע װערטער און פראזעס; יאָסעלע האָט עפּעס דעם!
ויצמח פּורקניה פײנט געהאַט (רינעזאָן.

5 בּאַטייט פון אַרטיקּל

8 אַסאַך סובּסטאַנטיוון קענען ציען צו זיך אַ בּאַהילפיקן אַד.
יעקטיוו ,, דער (די, דאָס, דעם)" אָדער אַ בּאַהילפיקן אינװאַריאַנט ,אַ
(אַן)". צוליבּ דער בּאַװנדער פונקציע פון די דאָזיקע הילפװערטער,
גיט מען זי אַ בּאַזונדער נאָמען אַרטיקל.

צווישן די גראַמאַטישע קלאַסן פון 8 81 פאַרנעמט אַרטיקל נישט
קיין בּאַזונדער אָרט.

איבּער אַנאַלאָגיע (אין בּאַטײם) צװישן אומבּאַשטימיקן און בּאַשטי
מיקן אַרטיקל, קען מען דעם ערשטן האַלטן פאַר א נישׂם דעקליניר.
לעכן אַדיעקמית.

מעגלעך, אַז מע קען זיך בּאַגײן אָן דעם טערמין אַרטיקל. אין
אַ שול-לערבּוד האָבּ איך אינגעפירט די נעמען בּאַשטימװאָרט, אומבּאַ.
שטימװאָרט,

9. דער אַרטיקל איז אַ בּאַזונדער װאָרט (נישט קײן פּרעפיקס)-
דאָס װערט גרינג דערװיזן ליטן קריטערי פון 8 8 (פרגל' דערלערנננג,
אַװדאי, װוּ ,;דער, א8' זענען נישט קײן אַרטיקלען; פאַרנלײךך אױך אַ
הײים -- אַהײם, אַ פּנים - אַפּנים: מע קען זאָגן ,איך האָבּ אן אײגענע
הײם', ד.ה. אָפּרײסן ,אַ" פון ;הײם,, אָבּער מע קען נישם זאָגת ,איך גײ
אַ מײן ה"ם' מיטן בּאַטײט ;צו זיך אהײם', ד,ה. דאָ קען מען נישט
אָפּרײסן ;אַ" פון ,הײם').

אַ ספק קענען דערװעקן ,דער דאָזיקער, דער זעלבּיקער", איך
בּאַטראַכט דאָ ,דער" אַלס ארטיקל, ד.ה. אֵלס אַ בּאַװנדער װאָרט,
באָמש צװישן ,דער" און ,דאָזיקער, זעלבּיקער' קען מען קײן אַנדער
װאָרט נישט אַרײנשטעקן. כ'שטיץ זיך אויפן פּונקט פון קריטערי פון 8 8,
װעלכער רעדט װעגן אַנאַלאָניע מים צעריסלעכע גרופּעס:; ,דער
דאָזיקער" איז בּײ מיר אַנאַלאָגיש מים ,דער גרױיסער', װוּ ס'קען זײן
ציבּ. ;דער שטאַרק גרויסער"; פאַראַן ,צום זעלבּיקן, מיטן דאָזיקן,
0. אַן קומט אָנשט. אַ, װען דער װייטערדיקער װאָרט הײבּט
זיך אָן מיט אַ װאָקאַל: אַן אמת, אַן איבּריקער, אַן אױטאָריטעט.
ס'קומט אָבּער פאָר ,אַ" אויך פאַר אַ װאָקאַל (בּאַזונדערס פאַר אַ
װאָרט, װאָס הײבּט זיך אָן מיט אַנ: אַ אַנאַרכֿיסט, אַ אַנאַלאָגיע).

אַנאַלאָגיש מים ,אַן" װערט אַמאָל בּאַנוצט ,אזא" אָנֹשׂט. ,אזאַ".

1 אַן אַרטיקל, װי יעדער אַדיעקטיו, קען קומען נאָר בּיי אַ

'

סובּסטאַנטיוו, אָדער בּיי אַ װאָרט. װאָס װוערט סובּסטאַנטיװוירט. דער
אַרטיקל גופא איז אַ מיטל און אַ סימן פון סובּסטאַנטיוירונג. דער
אַרטיקל קומט פאַרן סובּסטאַנטיוו (און פאַרן אַדיעקטיו, װאָס ציט זיך
צום סובּסטאַנטיו). דער אַרטיקל ,דער" װערט דעקלינירט װי יעדעה
אַנדער אַדיעקטיו -- לויט צאָל, מין, בּויגפאַל.

9, די מימשטים.פאָרמעס װײזן, װי בּײ יעדן אַדיעקמיו, די ציונג
פונעם אַרטיקל צו דעם אָדער יענעם ססבּסטאנטיװ. צואַמען דערמיט

דינען זײ פֿאַר אן אָנװײז אויפן בּוינפאַל, אַמאָל אויף דער צאָל, פון

סובּסמאַנטיװו (דער טיש-דעם טיש, דער עפּל-די עפּל)

מע זאָגט אַמאָל, אַז דער ארטיקל דינט פאַר אַן פאָנװײז אויפן
מין"--ס'איז אַבּסורדיש: אין רײד איז נישט װיכטיק, צו װעלכן מין דעה
סובּסטאַנטיװו געהערט; מע קען דאָך נישט בּאַטראַכטן די נאַטירלעכע
רײד פון שטאַנדפונקט פון אײנעם, װאָס לערנט די שפּראך אַלס אַ פרעם-
דע! אדרבּה, דער מין דאַרף אָפּט בּאַװוּסט זײן, כּדי דער אַרטיקל זאָל
קענען װײון דעם בּױנפאל ,דער קאָפּ"-נאָמינאַטי צי דאַטיװ? װענדם
זיך אָן דעם, װעלכער מֿין איז ,קאָפּ'

3. װאָס זשע בּאַטײט דער אַרטיקל? ער בּאַטײט נישט, װײ
אַנדערע אַדיעקטיון, קיין סימן פון דעם געגנשטאַנד -- ער איז דאָך

בּאַהילפיק. ער בּאַטײט נאָר אַ געװיסע בּאַציונג ‏ צװישן דעם געגנ-

שטאַנד מיטן רעדער אָדער מיטן צוהערער. :
4. אַ (אַן) בּאַצײכֿנט, אַז דער געגנשטאַנד איז אָדער אומבּאַ-
קאַנט, אָדער אינדיפערענט צװישן אַנדערע עקועמפּליאַרן פון דעם

זעלבּיקן מין, בּיישפּ.: אין דרויסן איז אַ װינט געווען (נס.) -- װען

דעם וינט איז נאָך בּיז איצט קיין רייד נישט געװען; אין שטיבּעלע
האָט אַ קאַניצל געבּרענט (נס.) -- דעם צוהערער (ליענער) איז נאָך
דאָס קאַניצל אומבּאַקאַנט; די מאַמע זוכט אין שױיבּ אַ װייטן שטערן
(האָפּ.) -- אַבּי װעלכֿן; ער איז אַ חון (--איינער פון די חזנים).

8 ווען אַ סובּסטאַנטיוו האָט אין איינצאָל דעם אומבּאַשטימיקן
אַרטיקל, האָט ער אין מערצאָל גאָר קיין אַרטיקל נישט (אַנדערש גע.
רעדט: דאָס װאָרט ;אַ" האָט נישט קיין מערצאָל): ס'גײט אַ מענטשי
ס'גייען מענטשן (221).

װען מע זאָגט: ;אַ סובּסטאַנטיוו קומט מיטן אומבּאַשטימיקן אַר:
טיקל", מיינט מען: אָדער מיטן אומבּאַשטימיקן--אויבּ ס'איז אַן אייג-
צאָל, אָדער גאָר אָן אַרטיקל--אױיבּ ס'איז אַ מערצאָל.

.0(

= 7ב ייט

6 {דער (די, דאָס, דעם)" בּאַצײכנט, אַז דער געגנשטאַנד איז
אָדער דעם צוהערער בּאַקאַנט, אָדער װעט בּאַלד בּאַקאַנט װערן
אָדער ער איז אַן אוניקום (איינער אױף דער װעלט). בּיישפּ.: פון
װאַלד, און פון בּיימער אין װאַלד האָט זיך נאָר דער װינט אין זיין
בּרומען געהערט (נס.) -- דער זעלבּיקער װינט, װעגן װעלכֿן ס'שין
גערעדט געװען; מהאָט זיך צום (--צו דעם) בּאַרג געלאָזט (נס.) --
צום בּאַװוּסטן בּאַרג; ער איז דער חון (-- װעגן װעלכֿן ס'איז שױן
געװען גערעדט); די זון האָט היינט צום נייעם פּאַנצער מיינעם די
לעצטע גאָלדענע ליסקע צוגעלייט (האָפ.) -- פאַראַן נאָר איין זון אויף
דער װעלטן ,די קליאַטשע" (נאָמען פון אַ װערק) -- פון טעקסט װעט
קלאָר װערן, װאָס איז עס פאַר אַ קליאַטשע.

7. לויט די דאָזיקע גרונטבּאַטײיטן הייסט דער אַרטיקל ,דער?--
נאַשטימיקער און ;א" -- אומבּאַשטימיקער.

געװײנלעך רופט מען זײ בּ אַשטימטער און אומבּאשטיםמ.
טער.

8. פאַראַן פאַלן, װען אַ סובּסטאַנטיוו קומט אָן אַן אַרטיקל;
די אָפּװועזנהײט פון אַרטיקל קען אַלײן האָבּן דעם װערט אָדער פון
בּאַשטימיקן אַרטיקל (,משה") אָדער פונעם אומבּאַשטימיקן (,מעל,
מענטשן"). אַחוץ די אַלגעמײנע אָנוייזונגען פונעם 214, 916 קען מען
נאָך אָנװייזן אייניקע דעטאַלן:

9. שטאָפּנעמען און אַבּסטראַקטנעמען קומען מיטן בּאַשטימיקן
אַרטיקל אָדער אָן אַן אַרטיקל; די אָפּװעזנהײט פון אַרטיקל האָט דעם
ווערט פון אומבּאַשטימיקן אַרטיקל. בּיישפּ: שיט מעל, גיס װאַסער;
ער קוקט מיט מיטלייד; שרײבּן מיט טינט, מיט בּליײיפּענע (פרגל'
מיט אַ בּליײיפּענע); הערן מיט קאָפּ (מיט איפמערקזאַמקײט); לאָזן
ירושה (פרגלי אַ ירושה--קאָנקרעט); גיבּ לשון; אויפשטיין מיט קאָפּי
ווייטיק (שיינט אַבּסטראַקטער, װי ,מיט אַ קאָפּװײיטיק?).

מיטן אומבּאַשטימיקן אַרטיקל קומען די שטאָפנעמען און אַבּי
סטראַקטנעמען נאָר אין ספּעציעלע פאַלן: שין אינמאָל א װיין! (אַ
סאָרט).

ווען מע פאַרפעלט דעם אומבּאַשטימיקן אַרטיקל בַּיי אַ סובּסטאַנ:
טיוו, קען עס פירן דערצו, אַז דער סובּסטאַנטיוו זאָל אויפגענומען
װערן אַלס שטאָפּנאָמען אָדער אַבּסטראַקטנאָמען: ער האָט אַסאַך טאַ:
לאַנט (פרגלי אַ גרויסן טאַלאַנט); לאָקאַרנאַ איז מלחמה.

בי א

0 ווען ס'רעדט זיך װעגן אַ גאַנצן מין געגנשטאַנדן (בּאַזונ.
דערס חיות, געוויקסן), קען בּאַנוצט וװוערן איינצאָל אי מיט אַ בּאַשט-
מיקן אַרטיקל אי מיט אַן אומבּאַשטימיקן, אָדער מערצאָל מיטן בּאַשטי-
מיקן אַרטיקל אָדער אָן אַן אַרטיקל: דער העלפאַנט לעבּט לאַנג--די
העלפאַנטן לעבּן לאַנג--אַ העלפאַנט לעבּט לאַנג--העלפאַנטן לעבּן לאַנג.

1. דער אומבּאַשטימיקער אַרטיקל בּיי אַ צאָלנאָמען גיט צו אַ
בּאַטייט פון בּערכֿדיקײט. דערבּיי קומט דער צאָלנאָמען אָפטער נאָכֿן
סובּסטאַנטיװו: אַ דריי ‏ מעטער, אַ פינף ביכער, אַ מאַן 15 אַ קאָפּיקעס
0 אַ װאָסערע 100 בּהמות.

אין דעם פּאַל קומט דער אומבּאַשטימיקער אַרטיקל אפילו בי
אַ מערצאָל.

נישט ריכטמיק איז די פּאָרמולירונג, אַז די שטעלנג פונעם צאָל.
נאָמען נאָכן סובּסטאַנטיו גים צו דעם בּאַטײט פון בּערכדיקײט. מיף
זעען פון די בּײישפּילן, אאז די בּערכדיקייט איז פּאַרבּונדן נישט מיטן
װערטער-סדר, נאָר מיטן אומבּאַשטימיקן אַרטיקל,

2 ווען בּיי אַ סובּסטאַנטיוו איז פאַראַן אַן אַדיעקטיו אָדער
אַ בּ יגפאַל, װאָס אַנטהאַלט אין זיך אַן אָנװייז אויף אַן ,איינציקן?
(צ.בּ. סופּערלאַטיוו (265), דאָס װאָרט ערשטער, לעצטער), קומט דער
בּאַשטימיקער אַרטיקל: דער קירצטער עג (קירצטער װעג קען זין
נאָר איינער), דער ערשטער טאָג (ערשטער טאָג קען זיין נאָר אי
נער), דער קערפּער פון אַ מענטשן (בּיי אַ מענטשן איז נאָר איין
קערפּער). פרגל': ;אַ שטובּ מיט גרינע לאָדנס" (דער סימן איז נישט
גענוג, אויסצוטיילן איין שטובּ צװישן אַלע)--;די שטובּ מיט די גר-
נע לאָדנס" (מֹסתּם איז אין דעם אָרט, װעגן װעלכֿן עס רעדט זיך,
אָדער װעלכֿן ס'זעט דער צוהערער, פאַראַן נאָר איינע אַזאַ שטובּ).

3. ווען סהאַנדלט זיך ועגן אַ געגנשטאַנד, װאָס איז נאָך
אין רייד נישט דערמאָנט געװאָרן, אָבּער װאָס איז אַלעמען (אָדער
יעדנפאַלס די בּאַטײליקערס פון דער ריד) בּאַקאָנט, אָדער װאָס
ווערט בּעת-מעשה אָנגעװיזן, קומט דער בּאַשטימיקער אַרטיקל: ,דער
טאַטע װעט דיר שוין געבּן" (ש"ע), ד.ה. אונזער (אליס און מאָטלס)
טאַטע, וװעגן װעלכֿן מע רעדט בּיי זיי אינדערהיים אָפּטער וי ועגן
אַנדערע טאַטעס; ,פאַרמאַך די אויגן", ד.ה. דיינע אױגן; ,זעסט דעם
בּוים?*.-- אָט דעם, װאָס איך וייז אָן, אָדער אָט דעם, װאָס שטייט
פאַר אונזערע אויגן; פרגל' ;זי זוכֿט דעם מאַן" -- ,זי זוכֿט אַ מאַן";

= 89 =-

;די פּאַרטײ האָט בּאַשטימט?, ד. ה. די אַמאָפּטסטן דערמאָנטע, די
פּאָפּולערסטע (אָדער איינציקע).

מע קען זאָנן. אַז די פאַרשפּרײמונג פונעם רײדאַרט ,די פּאַרטײ"
אָנשט, ,די קאָמיניסטישע פּאַרטײ' צװישן אַלץ בּרײטערע שיכטן פון דער
סאָװיעטיש:-ײידישער בּאַפּעלקערונג קען דינען פאַר אַ שפּראַכלעכן קריטערי
פונעם װוּקס פון איר װירקונג,

אַהער געהער אפשר איך: קומט צו פליען די גאָלדענע פּאַװע,
אדג"ל,

4, דער בּאַשטימיקער אַרטיקל קומט אָפט בּיי אַ סובּסטאַנטיו,
װאָס װערט בּאַנוצט אַלס פאַרגלייך : זיבּן לייכטער װי די שסערן;
זיבּן טעכטער וי די סאָסנעס.

5, פּערזאָן-נעמען, אָדער ווערטער, בּאַנוצטע אַלס פּערזאָן-נע*
מען, קומען בּכלל אָן אַרטיקל (די אָפּװעזנהײט האָט דאָ דעם װערט
פונעם בּאַשטימיקן אַרטיקל): פּעסי איז נישט קין גבירינטע (ש"ע):
;בּאַשעפעניש" איז געװוען אַ הויקער (ש"ע); זאָגט קלעצל: ס'איז נישט
איך, ס'איז ,קאָטער" (ש"ע); גאַנץ אַנדערש האָט דאָס אויסגעדריקט
מעני, דעם שכנס קעלבּל (ש"ע).

אהער געהערט אױיך דאָס װאָרט ,נאָטי, װען ס'בּאַטײט ,דער אינ.
ציקער (דער ידישער, דער אמתער) נאָט'. משיח - א כּקראָ אָ;נען פצר
אַ מענטשן, װאָס דאַרף נאָך ערשט (לױטן פאָלּק-גלױבּ) געבױ { װערף

6 אָפּנײגונגען: דער בּאַשטימיקער אַרטיקל קגומט;

4 יפל אַ מערצאַל, װאָס בּאַטײט אַ משפּחה: די בּרעגמאַנעס האָבּ
איך נישט געטראָפן אינדערהיים.

2) פאָלקסטימלעך -- בּיי אַ פרויען-פּערזאָננאָמען מיט -- יכע: די
בּרעגמאַניכֿע, די רחמיאל-משהכֿע.

63 בּײ אײניקע העבּרעישע נעמען, אויפגעשטעלט פון ראשי-תּיבות:
דער רמבּים,

4 בּײ נעמען פון רעליגיעזע װערק, װאָס װערן בּאַנוצט אַלס נע*
מען פון זײערע אױטאָרן: דער של'ה הקדוש.

7, אויך בּײי אײניקע פּראָנאָמען װערט פאַרשפּאָרט דער בּאַ.
שמימיקער ארטיקל, װי בּײ פּערזאָננעמען: איך, דו, ער, זי, עס, מיר,
איר, זײי, זיך, יעדערער, קײנער.

אדרבּה, בּײ ,אײנער, מע, עמעצער, עפּעס' װערט פּאַרשפּאָרט דער
אומבּאַשטימיקער אַרטיקל.

= שט דה

8. פאַרפעלנדיק דעם. בּאַשטימיקן אַרטיקל בּיי אַ כּלל-נאָמען,
קען מען אים צוגעבן אַ ניאַנס פון אַ פּערזאָןנאָמען (אָפט איז עס
פאַרבּונדן מיט אָנװעזנהײט פון בּויגפאַל-סופיקסן): מלאך:המות װיל
נישט שוחטלען טויטן, שוחטל ויל נישט עקטעלען שחטן... (441).

אדרבּה, בּאַנוצנדיק בּיי אַ פּערזאָן-נאָמען דעם אומבּאַשטימיקן אַר-
טיקל, גיט מען אים צו דעם כֿאַראַקטער פון אַ כּללינאָמען אַ אשם'
דבר": מע שטייט אויף פּלוצים אינדערפרי און מע װערט אַ בַּאכמאן
אַ פּיצי, אַ ניסי? (ש"ע).

9 געאָגראַפישע נעמען קומען אָן אַרטיקל; בּלױז נעמען פון

אייניקע טײכֿן, בּערג איאַ קומען מיטן בּאַשטימיקן אַרטיקל: מאָסקװעי.
מינסק, דייטשלאַנד, בּראַזיליע; דער דניעפּער, (דער) קאַװקאַז, אין (דער) .

ליטע, די דאַרדאַנעלן.

דער אומבּאַשטימיקער אַרטיקל בּיי אַ געאָגראַפישן נאָמען גיט
אים צו אַ ניאַנס פון אַ שם-דבר: קאָט נעמט, אַשטײגער, אַ דייטש-
לאַנד, אַ פּוילן -- װאָס זעען מיר דאָרטן?" ו

0 דער בּאַשטימיקער אַרטיקל קומט בּיי סובּסטאַנטיוירט
אַדיעקטיװו פון דריטן מין (סופיקס ע): דאָס אײבּיקע, דאָס בּעסטע
דאָס גוטע.

,גוטס, שלעכֿטס" אדג"ל קומען מיטן בּאַשטימיקן אַרטיקל, אָדער
אָן אַרטיקל.

1. א ווענדונג קומט שטענדיק אָן אַרטיקל: שטאָט! דו האָסט
מיך פונווייטן גערופן (האָפ.,

2 אויב אַ װאָרט, װאָס פאַרשפּאָרט דעם בּאַשטימיקן אַרטיקל,
האָט פאַר זיך אַן אַדיעקטיו, בּאֲקו ומט ער דעם בּאַשטימיקן אַרטיקל:

האָט ער אַרומגענומען די בּלאַסע, וט 0 רחל (אָפּ); דאָס

רעװאָלוציאָנערע רוסלאַנד.

דאָס איז אָבּער נישט שייך צו אַ ווענדונג: איך גיי אין דיינעי

פאָרנטיקע רייען, שפּאַנענדיקע מענטשהייט (האָפ).

3, פאַראַן נאָך 8 נעגאַטיװער אַרטיקל -- גקיין" (נישט-
דעקלינירלעך). ער װערט בּאַנוצט אָנשטאָטן אומבּאַשטימיקן (אפילו אין
מערצאָל און בּיי שטאָפּנעמען), װען דער װערבּ, װאָס איז בּאַהעפט
צום סובּסטאַנטיוֹ אַלס צו אַ סובּיעקט, אָדער צו װעלכֿן דער סוב"
סטאַנטיוו איז בּאַהעפט, אַלס בּויגפאַל, האָט אַ נעגאַציע ני(ש)ט: ס'גייט
אַ מענטש--ס'גייט נישט קיין מענטש; סגײען מענטשן--ס'גייען נישט'

א

קיין מענטשן; שיט מעל--שיט נישט קיין מעל; שריב אַבּריווּ צוּ
אַ חבר--שרייבּ נישט קיין בּריו' צו קיין חבר.

ווען פאַרן סובּסטאַנטיוו איז אַ צאָל-נאָמען, קומט דער נעגאַטי-
װער אַרטיקל פאַרן צאָל-נאָמען: גיט מיר דרייסיק קאָפּיקעס -- כֿהאָבּ
נישט קיין דרייסיק קאָפּיקעס.

4 דער נעגאַטיווער אַרטיקל איז אויך, וי יענע צוי? אַר.
טיקלען, מסוגל צו סובּסטאַנטיווירן װערטער: נישטאָ נישט קיין 1 נישט
קיין צוריק (ש"ע).

8. מע קען אָננעמען פאַר אַ בּאַזונדער מין אַרטיקל דאָס װאָרם
,רבּ' (רבּ בּנימין). קײן סובּסטאַנטיו איז עס יעדנפאַלם נישט (נישט מישן
מיט ,רבּי') די װערטער ;חבר, דאָקטאָר' אדג"ל זענען אויפן װעג צו
װערן שרטיקלען. די אַרטיקל-נאַטור פון ,רבּ' װײזם זיך אַרױס, אַשׂמײ.
גער, אין זײן פעיקײט צו סובּסטאַנטיװירן (נאָך מער-צוצוגעבּן דעם כאַ.
ראַקטער פון אַ פּערזאָננאָמען): רבּ זײטיזשע:מוחל! הענגט נישט איבּער
מײן קאָפּ (ש"ע).

6 אין דעם קאַפּיטל זענען דערמאָנט געװאָרן ,איגן-נעמען", ,פּער-
זאָננעמען", פגעאָגראַפּישע נעמען", ,שטאָפּנעמען" א"א. צי הײסט עס, אַז
מע דאַרף זײ אינפירן אַלס טערמינען און אַלס קלאַסיפיציר.גלידער?
פּאַר טערמינען אין אײגנמלעכן ינען פון װאָרט קען מען זײ נישט בּאַ.
טראַכטן, װאָרים זײ זענען פּשוטע װערטער פון דער שפּראך, װאָס פאָ.
דערן נישט קײן ספּעציעלע דעפיניציעס: געאָגראַפישע נעמען זענעף
זעלבּסטפאַרשטאַנדיק, נעמען פון שטעט, לענדער, ימען, טײכן ארג"ל, פּער,
זאָננעמען זענען, זעלבּסטפאַרשטאַנדיק, נעמען פון מענטשן, חיות, געמער
אדג"ל, אאַז"ח, אַלס קלאַסיפיציר-גלידער טאָרן זײ בּשום-אופן נישט אינגע.
פירט װערן. לערנען, אַז סובּסטאַנטיװן טײָלן זיך אױף פּערזאָננעמען
כּל5-נעמען אאַז"װ, איז אי איבּעריק, אי שעדלעך. איבּעריק--ס'גים גאָרנישט;
װען מע דאַרף אױספאָרשן דעם בּאַנוץ פון אַרטיקל, דעמאָלט דערמאָנט
מען זיך, אַז ס'זענען פאַראַן סובּסמאַנטיװן, װאָס בּאַטײטן מענטשן, לענ.
דער. אאַז". שעדלעך -- װײל אַזאַ קלאַסיפיקאַציע װאָלט געװען קינסטלעך
און שטארק קאָמפּליצירט; די מײלונג אױף כּללינעמען און אײגףנעמען
איז נישט קאָרעלאַטיוז מיט דער אױיסטײלונג פון קאָלעקטיװ.נעמען, שטאָף-
עמען געפינען זיך װידער אן אנדער פלעך אאַו"ה.

6 מין פון סובּסטאַנטיון

7 די מין-פאָרמע פון אַדיעקטיוו איזן אָפּהענגיק פונעם סובּ.
סטאַנטיוו. דעריבּער טיילן זיך אַלע סובּסטאַנטיון פון איינצאָל אויף
קאַטעגאָריעס: סובּסטאַנטיוון פון ערשטן מין, צוייטן מין, דריטן מין.
פאַראַן אויך סובּסטאַנטיוון, בּיי וועלכע דער אַדיעקטיוו קען האָבּן
פאַרשידענע מין-פאָרמעס. דאָס זענען סובּסטאַנטיון פון געמישטן מין
סובּסטאַנטיװון אין מערצאָל געהערן נישט צו קיין מין.-קאַטעגאָריע.

ימע דאַרף זיך דורכדרינגען מיטן געדאַנק, אַז ,מין פון סובּסטאַנ.
טיװ' איז עפּעס אַזױנס, װאָס געפינט זיך נישט אינעם סובּסטאַנטיו גופא,
נאָר אין יענעם אדיעקטיהװ, װאָס בּאַהעפט זיך מים אים. װען א סובּסטאַנ:
מיח זאָל זיך קײנמאָל נישט בּאַהעפטן מים קײן אדיעקמיװ, אָדער װען
דער אַדיעקטיװ װאָלט נישׂםט געהאט קײן מיןיפאָרמע, װאָלם דער סובּ.
סטאַנטיו נישט געהערט צו קײן מין.קאַטעגאָריע, װאָרים רופן מאַן, פאָטער,
אָקס ,מאַנלעכע סובּסטאַנטיװן" בּלױיז דערפּאַר, װאָס זײ בּאַטײטן מאַנלע.
כע װעתס, איז פּונקט אַזאַ שכל, װי רופן הימ? --,בּלױער סובּסטאַנמיװי
אָדער בּאַרג--,הויכער סובּסטאַנטיח",

8 {,סובּסטאַנטיוו פון ערשטן מין" רופן מיר יענע, װאָס קענען
זיך בּאַהעפטן (אין נאָמינאַטיו איינצאָל) דווקא מיט אַן אַדיעקטיוו מיטן
סופיקס --ער (אַהער אויך דאָס װאָרט דער){; ;סובּסטאַנטיו פון צווייטן
מין? הייסט אַזאַ, װאָס קען זיך בּאַהעפטן (אין נאָמינאַטיוו אינצאָל)
דווקא מיט אַן אַדיעקטיוו מיטן סופיקס --ע ואָדער מיטן װאָרט די);
;סובּסטאַנטיוו פון דריטן מין" איז אַזאַ, װאָס קען זיך בּאַהעפטן (אין
נאָמינאַטיוו איינצאָל) דווקא מיט אַן אַדיעקטיוו מיטן סופיקס --ע(ס)
אָדער מיט אַ נול-סופיקס (אָדער מיטן װאָרט דאָס),

9. קיין פאָרמע פון מין האָט אַ סובּסטאַנטיװו נישט, דיה.
ער האָט נישט אַזעלכֿע פאָרמאַלע סימנים, װאָס זאָלן דינען בּלויז צו
בּאַהעפטן אים מיט אַן אַדיעקטיוו מיט דעם אָדער יענעם מין-סופיקס.
אמת, געוויסע סובּסטאַנטיווישע סופיקסן (--ער, --קייט, --ין, --קע
א"א) פירן אַרײין די סובּסטאַנטיוון אין דער אָדער יענער מיןקאַטע.
גאָריע, אָבּער די סופיקסן האָבּן אַן אַנדערע, אַ זעלבּשטענדיקע פונק.
ציע און קענען דעריבּער בּאַטראַכט װערן בּלױז אַלס פּראַקטישע
סימנים פון מין, נישט אַלס פאָרמעס פון מין.

אַחוץ סופיקסן, זענען פאַראַן אויך אַנדערע סימנים פון מין פוך
סובּסטאַנטיוו. פאַראַן אָבּער אַסאַך סובּסטאַנטיון, װאָס האָבּן נישט אין
זיך קיינע סימנים פון מין.

0 די אַנטשפּרעכונג צװישן אַ סובּסטאַנטי און אײנעם פון די
פּראָנאָמען ער, זי, עס (396) דינט נישט שטענדיק פאַר אַ סימן פון. מין}
ס'קומען פּאָר פּראַזֶעס, װי: דאָס מײדל-װוּ איז זי? זי האָט געזאָגט, דאָס
מײדל הײסט עס, אַז טאָמער נעם איך זי נישט... (ש'ע); שמײם פאַר
מיר דאָס אומגליקלעך בּחורל. ער שװײגט.. (אבּר.); די דאָיקע עצה
שטאַמט פון דער ,גערויכערטער ליולקע", װאָס איך האָבּ איך שוין דער.
צײלט װעגן אים (ש"ע).

1 װעגן אַנטשפּרעכונג צװישן גראַמאַטישן מין און בּיאָלאָגישן
געשלעכט קען קײן רײד נישט זײן: |) אַ סובּסטאַנטיה אין מערצאָל האָם
כּלל קײן מין נישט; 2) אַ סובּסטאַנטיו אין אײנצאָל האָם אַ מין, אַפילוּ
װען ער בּאַטײט אַ נישט-לעבּעדיקן װעזן, ד. ה. אואַ, װאָס האָט נישט קײן
געשלעכט; 3) מינים זענען פאַראן 3, געשלעכטן-9; 4) פאַרקלענער.נע.
מען געהערן צום דריטן מין, אומאָפּהענגיק פונעם געשלעכט פון יענעם
װעזן, װעלכן זײ בּאַטײטן, אאַז"ו. דעריבּער געפין איך פאַר גלײכער אנ.
גאַנצן אָפּטײלן ,מין" פון ,געשלעכט', און דאָס מו איך דערמיט, װאָס
כ'שײד אונטער די טערמינען ,מין -- געשלעכט" און װאָס איך מײד אױים
די מערמינען ,מאַנלעכער, װײבּלעכער, נײטראַלער'

2. דער מין פון סובּסטאַנטיוו איז אין אַסאַך פאַלן נישט
פעסטגעשטעלט, װאַקלדיק. װאָס הייסט דאָס? דאָס הייסט, ערשטנס, אַז
בּיים זעלבּיקן סובּסטאַנטיו בּאַנוצן פאַרשידענע יידיש-רעדערס דעם
אַדיעקטיוו אין פאַרשידענע מיפאָרמעס: דער יינגל (ליטע) -- דאָס
יינגל (אוקראַינע), דער קאָפּ (אוקר.)--די קאָפּ (ליטע) אאַז"וו; צווייטנס,
איז איין און דער זעלבּיקער יידיש-רעדער בּאַנוצט בּיים זעלבּיקן סובּ.
סטאַנטיוו דעם אַדיעקטיוו אין פאַרשידענע מיפאָרמעס, וי אין דעם
קאַריקאַטורישן בּיישפּיל, װאָס זשיטלאָװסקי בּרענגט: ,איך גי אַרױס
אַ קוק טון, װוּ איז דער פערדעלע, ערשט נישטאָ דאָס פערדעלע!
אַנטלאָפן די פערדעלע זי --דעריבער. דארף מען אונסערשיידן צולל
אויפגאָבּן בּיי דער מין-דערלערנונג: 1) דערלערנען אַלע פאַקטן פון
דער לעבּעדיקער שפּראַך, קלאַסיפיצירנדיק זיי לויט דיאַלעקטן, לױט
ווירקונגען פון אַרומיקע שפּראַכן א"אַ. 2) דערלערנען די טענדענצן
פון דער ליטערארישערך שפּראַך, װאָס שטרעבּט צו איינהייטל ער{

-- 94 --

(די דאָזיקע אײינהײיטלעפֿקײט פלעכט זיך גאַנץ קאפּריז-פול פון פאַר.
שידענע דיאַלעקטישע און אַנדערע וירקונגען). דאָ אין נישט דאָס
אָרט צו פאַרנעמען זיך מיטן ערשטן אױיפגאָבּ -- כֿװועל דאָ נאָר געבּן
. כּללים פון דער ליטעראַרישער קלאסיפיקאַציע פון סובּסטאַנטיוון לויט
מין *). די כּללים (װאָס כ'האָבּ גענומען פון דער פאַראַנענער גראַ.
-מאַטישער ליטעראַטור און פון אייגענע נאָכמערקונגען) זענען וייט
. נישט פול.
, 3 אַ צונויפזאַץ געהערט צום מין פון זיין הױפּטטײל, בַּי.
. שפּילן: די טאָגבּלאַט (די בּלאַט), דאָס לאָקשנטעפּל (דאָס טעפּל)
אויסנאַמען: דער אלףבּית, דער יאָרצײם א'אַ.
4. ערשטער מין.
. לויטן מאַטעריעלן בּאַטײט:
4 נעמען פון װעזנס פון מאַנלעכן געשלעכֿט: דער אָקס, דאָק
-טאָר, האָן, טאַטע, מאַן (247).

אויסנאַם--פאַרקלענער-נעמען (246).

2 נעמען פון טעג, חדשים, יום-טובים, יאָר-סעזאָנען אדג"ל: דער
|זונטיק, יאַנואַר, ניסן, תּשעה-בּאב, פּסח, פרילינג.

אויסנאַם--די וועסנע.

3 ליט דער פאָרמע אָדער פאָנעטישער געשטאַלט:

3 געבּילדעטע פון אַ װערבּטעמע אָן אַפיקסן (117). אויסנאַם --
דאָס (די) שפּיל,

4 אַדװערבּן מיט --יש אַלס שפּראַכֿנעמען : דער יידיש, רוסיש. .

זיי ווערן, דאַכֿט זיך, בּאַנוצט אויך אלס דריטער מין.

פּ. מיט די סופיקסן אָדער ענדונגען **): -אַל -אַנט -יו
--יזם --עם, טראַפּיקער 5 (אַחוץ פאַרקלענער-נעמען), טראַפיקער | (--ען),
--ער (נישט אַלע): דער ראַדיקאַל, בּריליאַנט, קאָלעקטיוו, קאָמוניזם,
בּעזעם, מאַנטל, צייכן, קוימען, האַמער.

פאַראַן נאָך אײניקע זעלטענערע סופיקסן און ענדונגען, װאָס פירן
אויך אַרײן דעם סובּסטאַנטי אין דער קאַטעגאָריע פון ערשטן מין:

*) דאָ דאַרף איך בּאַמערקן, אַז איך אַלײן האַלט זיך נישט אינגאַנצן בּיײי די דאָזיקע
כּללים, נעמלעך בּנוגע דעם דריטן מין (250).

**) ענדונג--לעצטע קלאַנגען אין װאָרט, אומאָפּהענגיק, צי ס איז אַ מאָרפעמע, אַ
װואָרצל-טײף אדג"ל.,

ער עג

-אַזש !בּאַגאַזש), -אַָט (פּראָלעטאַריאַט)), -ום (מינימום), -וס (ראַדיוס),
--ינג | (הערינג),
6 אַסאַך פרעמדווערטער און סעמיטיזמען מיט אַ קאָנסאָנאַנט

צום כוף.

לשון, פּנים, קול א'אַ געהערן צום ערשטן און צום דריטן מין.

7?. סובּסטאַנטיװוירטע װערטער, אַחוץ פון 8 216: דער הינט,
דער זיי-געזונט.

85. צווייסער מין.

ג, לױטן מאַטעריעלן בּאַטײט:

1 נעמען פון ועזנס פון ווײבּלעכן געשלעכֿט: די הון, מוטער,
פרוי, קו, שװועסטער. אויסנאַם -- פאַרקלענערנעמען, ,דאָס וייבּ" (ליט.
וויש ,די וייבּי), דאָס פרויענצימער (אַלס צוניפזאַץ מיט ,דאָס צִי-

מער").

2. נעמען פון פרוכטן און גרינסן: די בּאָבּ, פּלױם, קאַרטאָפל,

קאַרֵש א"אַ אױסנאַמען: דער מילגראָם (מילגרוים), נוס, עפּל, קירבּעס.

3 נעמען פון אותיות און ציפער (ליטװיש--ערשטער מין),

3 לוט דער פאָרמע אָדער פאָנעטישער געשטאַלט

4. געבּילדעטע פון אַדיעקטיון אָן אַפיקסן (119).

5 מיט די סופיקסן אָדער ענדונגען: --הייט, --ונג, --י, --יע,

--יק, --קייט, --שאַפט: די פרייהייט, קליידונג, בּעקעריי, פּאָעזיע, פי.

זיק, שיינקייט, קלוגשאַפּט.

די נעמען מיט --ונג, --יי, --קייט, --שצַפט קומעןפאָר אױך
אַלס דריטער מין

6 מיט סופיקס אָדער ענדונג--ע, אַחוץ נעמען פון וועזנס פון מאַג.
לעכֿן געשלעפֿט: די ליבּע. אַהער אויך -- די מאַשין, פּען, פאָן, שטים
אדג"ל, װאָס עקויסטירן פּאַראַלעל מיט ,די מאַשינע" אאַזו.

6. דריטער מין.

ב. לויטן מאַטעריעלן בּאַטײט:

4 שטאָפנעמען: דאָס בִּיר, בּרויט, בּלוט, געלט,. זאַלץ, זילבּער,
חלב, שטאָל אאַזיוו. אין ליטװישן דיאַלעקט האָבּן די װערטער נישט
קיין מין--זיי זענען מערצאָלן (511).

2. נעמען פון לענדער און שטעט: דאָס וייטע אַמעריקע, דאָס

נייע. רוסלאַנד, דאָס בּױיבּעריק. אין ליטװישן דיאַלעקט געהערן זיי

דאָס רוב, בּאַזונדערס די מיס ענדונג ע, צום צוייטן מין. דער

0

דאָזיקער בּאַנוץ דרינגט:אַרײן אויך אין דער ליטעראַרישער שפּראָד.

8, לויט דער פאָרמע.

3 פאַרקלענערנעמען מיט ל--עלע: דאָס טישל, דאָס װענטעלע.
אין ליטוויש געהערן זיי צום זעלבּיקן מין, װאָס די גרונט-פאָרמע:
דער טישל (דער טיש), די װענטעלע (די װאַנט)

4. מיט די סופיקסן --ות, --טום, --טל, --עכֿץ, --(ע)ניש: דאָ
שדכנות, רײיכֿטום, פערטל, טועכץ, פינצטערניש. די װערטער מיט --עכץ,
--עניש געהערן אויך צום צווייטן מין. אין ליטװיש געהערן זיי אַלצ
צום צווייטן מין.

5 אייניקע מיטן פּרעפיקס גע-- אַן סופיקסן: דאָס געשלעג.

6 סובּסטאַנטיװוירטע אינפיניטיוון: דאָס לערנען. אין ליטװיש--
ערשטער מין

7 סובּסטאַנטיווירטע אַדיעקטיוון פונעם טיפּ ,דאָס גוטע", איך
ליטװישן דיאַלעקט קומען זיי נישט פאָר.

8. סובּסטאַנטיװױירטע אַדיעקטיון פונעם טיפּ ,דאָס גוטס". איך
ליטװויש געהערן זיי צום צוייטן מין.

7 נאָך די אַלע כּללים בּלייבּט פונדעסטװועגן א גרויסע צאָל
סובּסטאַנטיוון, בּאַזונדערס װאָרצלדיקע, װאָס זייער מיגעהעריקייט
קען נישט אונטערגעפירט וװוערן אונטער אַ בּאַקװעמען כּלל.

אַהער געהערן, צװישן אַנדערס, פיל נעמען פון לעבּעדיקע
וועזנס, װאָס דינען אױיף צו בּאַצײיכענען בּיידע געשלעכֿטן: דער בּער
(פיי אַן ער, סיי א זי). װען מע דאַרף אָנװייזן דעם װײבלעכֿן וגפ-
שלעכט, בּילדעט מען אַ װאָרט ,בּעריכֿע", װען מע דאַרף אָבּער אָנ.
ווייזן דעם מאַנלעכן געשלעכט, מוז מען אָנקומען צו א פּאַראַכראַז: /אַ
בּער אַן ער" אדג"ל. די גאַנדז, דער מענטש, דער פוקס, די קראָ, די
שלאַנג א"אַ.

8 מע קען זיך נאָך אָנפירן מיטן דאָזיקן סימן: איינטראַפי.
קע סובּסטאַנטיוון מיטן װאָקאַל אַ, אָ, וּ װאָס בּילדן די מערצאָל מיט
סופיקס --ען, --ן, געהערן אָפּט צום צוייטן מין, מיטן סופיקס --ער
-- צום דריטן.

9 בּיי די װוערטער ,איך, דו, מעןן), נאַר" א'אַ איז דער מין
אָפּהענגיק פונעם געשלעכט פונעם בּאַצײכֿנטן װעזן: פּרעגער װעט
דיך אין אַ יאָר אַרום אַװעקװאַרפן, דו נאַר איינע (בּער.); איזן מע
נישט אַזאַ שײינע! (רי)

וס =

0 װוי זאָל מען זיך בּאַציען צו דער פראגע װעגן מין פון לינגװאָ.
טעכנישן שטאַנדפּונקט? בּכלל (אַחוץ אינצלנע אױיסנאמען פון מעגלעכע
צװײדײטיקײטן) שפּילט די קאַטעגאָריע פון מין אין דער שפּראך קײן
שום נוצלעכע ראָלע נישט. ס'איז אַ ירושה פון דעד אוראַלטער שפּראַך.
תּקופה =). אין די פּראָגרעסיװע (ד.ה. שטאַרקער פּראָגרעסירטע) שפּראַכן
שטאַרבּט דער מין אָפּ, אין פראַנצויזיש איז דאָ נאָךְ צװײ מינים, אין
ענגליש-גאָר נישטאָ. דער אידעאַל אז, אַז די קאַטעגאָריע זאָל פאַר.
שװינדן. װי דערגרײכט מען עס אָבּער? אַ קינסטלעכע אַרײנמישונג אין
דער שפּראַך-אַנטװיקלונג, אין אַזאַ ראַדיקאַלער פּראַגע, איז צו ריזיקאליש
-- זי װעט גאָרנישט געבּן. בּאָראָכאָוס פּראָיעקט (,דע שײן מאַן, דע שין
פרוי, ‏ דע שײן קינד') פאַרדינט נישט, אַלס פּראַ קטישע פּראָגראַם,
קײן ערנסטע אופּמערקזאַמקײט. מע מו, װײזם אויס, װאַרמן אױף דער
נאַטירלעכער אַנטװיקלונג. פאַרטן אָבּער אַ געענטערער אידעאַל -- אָפּשאַפן
דעם דריטן מין.

אין אָפּשאַפונג פון דריטן מין האָבּן מיר פאַר זיך אַ נאַטירלעכע
שטיצע -- דעם ליטווישן דיאַלעקט, וװעלכֿער וייסט כּמעט נישט פונעם
ניײיטראַלן מין *=), אמת, דער ליטווישער דיאַלעקט איז אַ מינדערהייט
קעגן אוקראַינישן, פּױלישן און די איבּעריקע, אָבּער (אין דעם פּרט)--
אַ פּראָגרעסיווע מינדערהייט. איך האַלט, און איך געפין פאַר מעגלעך
צו רעקאָמענדירן: 1) די יידיש-שרײיבּערס (און אַ פּשיטא שוין -- רע-
דערס), װאָס ווייסן אין זייער מוטער-דיאַלעקט נישט פון קיין דריטן
מין, דאַרפן אים נישט בּאַנוצן -- דערמיט העלפן זיי מיט דער פּראָג.
רעסיווער אַנטװיקלונג פון דער שפּראַך, כֿאָטש זיי פאַרגרעסערן צייט.
װײיליק דעם פפּלאָנטערץ 2) -- אָבּער דאָס איז שוין אַ װוּנטש אויף שפּע.
טער -- אויך יענע יידיש-שרײבּערס, װאָס געהערן צו אַ דריימינימדיקן

*) די איינטײילונג אויף דרי מינים איז שוין געװען אין דער אור-אינךאָ-אײראָ.
פּעישער שפּראַך, װעלכע איז אָפּגעשטאָרבּן, אַלס אַזעלבע, מיט טױזנטער יאָר{ צוריק,
אַ-ױסבּרענגענדיק פֿון זיך אין דער אונטערשטער שורה די הײנטיקע אײראָפּעישע שפּראַכןי
אינדיש, פּערסיש א"אַ. די אָפּשטאַמונג פֿון מין דערקלערט מען פֿאַרשידן: דורך וירקונג
פון אַנימיזם (אוראַלטע װעלט-בּאַנעמונג) אָדער דורך איבּערפֿליסיקײט פֿון שפּראַכלעכע
פֿאָרמעס. '

**) מיר איז בּאַקאָנֿט אין ליטװיש ‏ דאָס קינד" (װעלכס קלינגט בּײ אַנדערע ,די
קינד" און ,די ס'קינד"),

יירישע ג-אַמאַטיק 60

הא יי וי

דיאַלעקט, זאָלן זיך זען צופּאַסן צום פּראָגרעסיװערן בּאַנוץ, װעלכער
װעט מיט דער צײיט װערן דער הערשנדיקער

בילדונג פון אדיעקטיוון

1. דער גרעסטער טייל אַדיעקטיוון קומט פאָר אויך אין אַד.
װוערבּ-פאָרמע (נול-פּאָרמע). װען מע רעדט ועגן אַואַ אַדיעקטיו, נעמט
מען פאַר זיין פאָרשטייער דֹעָם אַדװערבּ. דהיינו, מע זאָגט: ,דער אַד-
יעקטיוו גרויס?, מײנענדיק דערמיט די סיסטעם גרויסער, גרויסע,
גרויס (--עס), גרויסן (פרגלי 86).

ס'איז אָנגענומען (און ס'איז בּאַקװעם) אויך אדיעקטיװן, װאָס האָבּן
צו זיך נישם קײן אַדװערבּן, אָנרופן אין דער (פיקטיװער) אַדװערבּ-פאָר.
מע, צ. בּ. ,דער אדיעקטיו אײזער, ד. ה. די סיסטעם אײזערנער, אײ:
זערנע, אײזערנעס, אײזערנעם (פרגל' פיקטיװע אינפיניטיװן פלעגן א'א,
דאָ אָבּער מײד איך עס אום. :

9, לויט דער בּילדונג, קען מען קלאַסיפיצירן אַדיעקטיוון אַזױ:

) אייגנטלעכע אַדיעקטיוון און אדיעקטיווירונגען.

2) אייגנטלעכע: איינפאכע אוו צונויפגעזעצטע.

3) איינפאַכע: װאָרצלדיקע און מיט אפיקסן (ד. ה. מיט
נישט:סינטאַקסישע אַפיקסן, נישט רעכענענדיק די סינטאַקסישע סופיקסן
--ער, --ע, --עסי -|)4

3, אדיעקטיוון, וואָס זענען געבּילדעט פון נישטאַדיעקטיװן
(אויך אייניקע געבּילדעטע פון אַדיעקטיון), זענען געגעבּן אין דער
דאָזיקער טאַבּעלע (ז. זייט 100).

4. אייניקע זעלטענע סופיקסן:

--נד, -ענד (פון װערבּאַלע טעמעס) פלעגט פריער אָפּט בּאַנוצט
װערן אין ליטעראַטור אנשמאָטן הײנטיקן -נדיק (גײענד, דער גײענדער);
הײנט װערט עס אױסנעמיטן; פאַרבּליבּן אָבּער אין עטלעכע װערטער
פּאַראַלעל מיט --נדיק, מיט סעמאַנטישער דיפערענצירונג ; ריצנדיק, רײצנר;
גלאַנצנדיק, גלענצנד.

--עדיק (פון װערבּן): טראָגעדיק=-װעלכע טראָגט, פּאָלגעדיק--װאָס
פאָלגט, נאָענט צו -נדיק און צו -עװדיק.

--עװאַטע (פון סלאַװישע סובּסמאַנטיװן, מיטן בּאמײיט פון -אַטע):
סוקעװאַטע, פּליכעװאַטע.

אי
.בויא

3

+

--יטסם =

--עז (פון אינטערנאַציאָנאַלע סובּסטאנטיװן): טענדענציעו -= מיט אַ
טענדענץ, -דרװעז (אויך נערװעיש)--מים נערװן, רעליגיעז--מיט רעליגיע.
צעפיל.

װעגן פּאַרטיציפּ-בּילדונג--8 8 אאא.

95 צווישן אַדיעקטיוון (אַדװערבּן), געבּילדעט פון אַדיעקטיון,
זענען די װיכֿטיקסטע די דאָזיקע: אָפּגעשװאַכטע, פאַרצויגענע, פאַר.

-גלײבֿיקע, איבּערשטייגיקע, קעגנזעצלעכֿע.

6. אָפּגעשוואכטע װערן געבּילדעט אַמאָפּטסטן מיטן סופיקס
--לעך, זעלטענער מיט --(ע)װאַטע; זי בּאַטײטן אַ קלענערע גראַד פון

דער איגנשאַפּט, װי סבּאַטייט דער נאָרמאַלער אַדיעקטיװאַדװערבּ:

שװאַרצלעך -- אַבּיסל שװאַרץ, נישט גאַנץ שװאַרץ; רויטלעך, לאַנג.

לעך, שטייפלעך, נאַרישעװאַטע, משוגענעװאַטע (אַהער -- תּמעװאַטע,
חולהװאַטע).

אָפּגעשװאַכטע מים -/ע)װאַטע האָבּן נאָך אַ בּײבּטטײט (,בײגעשמטק')

-פון פאַראַכטונג,

אָנשטאָט -לעך קומט צליבּ פאַנעטישע אורזאכן --בּלעך (געל.
בּלעך, העלבּלעך, גרינבּלעך, פױלבּלעך, קילבּלעך) אָדער -כלעך (פױל.

כלעך, קילכלעך). דאָ הערשט װײניקער סיסטעמאַטישקײם, װי אין דער
אַנטשפּרעכיקער דערשינונג בּײ סובּסטאַנטיװישע פאַרקלענערונגען (029.

7. פארצויגענע אדיעקטיוון בּילדן זיך מיט --ינק, אויך מיט
--יטשק, --טשינק א"א און בּאַטײיטן אָדער אַ צערטלעכֿע בּאַציוֹנג
-פונעם ריידער צום אָבּיעקט, וועגן וועלכן דער אדיעקטיוו איז געזאָגט,
אָדער -- אַז דער אַדיעקטיוו ציט זיך צו א פאַרקלענערנאָמען: וי
סינקער, יונגינקער, נידעריטשקער, נייַנקער, פיינטשינקער, קליינטשינ.
קער, קליינטשיקער, קלייניטשקער, קליינינקער, שיינטשינקער, שיינינ.
קער, איינינקער אַלײן.

: אין ;א שינע שטובּ - אַ שײנינקע שמיבּעלע" קען מען אײנוען אַ
מין מיטשמימונג.

8. פארגלייכיקש אַדיעקטיון (קאָמפּאראטיון) בילדן זױה
מיטן סופיקס --ער, אַמאָל נאָך דערצו מיט װאָקאַלישן איבּערבּײיט, און
בּאַטייטן אַ גרעסערע גראַד אייגנשאַפט װי בּיי אַן אַנדער אָבּיעקט: א
געלערנטערער, ווייסערער, יינגערער, לײכֿטערער, שכֿלדיקערער, קלע-
נערער, שענערער.

-- 100 -

סופיקס פון װאָס פאַר אַ טעמע אָפּטסטער בּאַטײט
--אַטע פון סלאַװישע סובּ. אַנטהאַלט
סטאַנטיון
-אֵל, -על פון אינטערנאַציאָנאַ. שײך צו, געהעריק צו

לע סובּסטאַנטיװן

-בּאי / פון װערג קען אויפנעמען אַ טונג

הריק פון סובּסטאַנמיו און איז--, שײיך צו-, ענלעך
פון אינװאַריאַנט, אויך | צו-- (ממילאדיק-=װעלכער איז
פון גאַנצע װערטער.: | ממילא, יום:טובדיק--װאָט איז
גרופּעס שיךך צו יום-טוב, אבלדיק--װי

4

= 101 --

אָנמערקונגען בּיײישפילן

יע
יי =

אַקצענטירט און די אַנדערע דאַמעת שרײםט און
שעלם, און עס װארפן זִיך דְִוְרךְ בּײ איר
מאָדנע װערטער: פּיסקאַטע, מאָרדאַטע, קאָר.
פּאַטע, האָרבּאַטע, פּאַרכאַטע. סמשרקאטע
וס אלה איה פך. אויע
זי בּאַזיצט גוםט די שפּראַך (ש"ע)

אַקצענטירט; אָפט אינדיװידועל. גובּערניעל,. פּעאַטראַל,
קומט פריער רער סו | מאַטעריעל, נאַציאָנאַל. סענטימענטאַל, פַּראָ.
פיקס אָנ (נאַציאָנאַל) פּאַרציאָנאַל (פּראָפּאָרציאָנעל), קאַטאַסטראָ.

פּאָל, קאָנװענציאָנעל, קולטורעל, ראַציאָ.
נאָל ‏ (ראַציאָנעל)

װערט אָפּט פאַרבּיטן בּאַזיגבּאַר. נאַנגבּאַר. דאַנקבּאַר, ‏ דענקי
אויף -לעף (דערנריים. בּאַר, דערגרײכבּאַר, קױפבּאַר.
לעך). (ז. שטיפס אַרטיקל
אין ,ײידישער שפּראַך"
נומם. 3, 1998.)

אײנער פון די לע. אנבדיק, אבלדיק, עברידיק,. עקשנות.
בּעדיקסטע סופּיקסן דיק, גאװהדיק, װאָלקנדיק, װאַסערדיק,
חלשותדיק, יחסנדיק, יום:טובדיק, לא.
! עליכמדיק, מאַמעדיק, מוראדיק, מתימדיק,
ממילאדיק, ששון-ושמחהדיק, שכלדיק, אפשר.
דיק, פּסחדיק;, פּשטלדיק, צפונדיק, . צװײ.
חדשימדיק, ציטערדיק, צנועהדיק, כּהנדיק,
פייערדיק, קײלעכדיק, רחבותדיק; זמריבּן.
סלואדיק (פר.); אַזעלכע בּרײטע, איך-װעל.
אייך-נישט-לאָזן-כאַפּן.-דעם-אָטעמריקע לידער
(נאַד.).

== 09וו. יי

סופיקס | פון װאָס פאַר אַ טעמע אָפטסטער בּאַטײיט

-ט פון צאָלנאָמען (פרגל' גומער
-סט)

-יק פון סובּסטאַנטיװן איז--, שײיך צו-, האָט-
װערבּן, אינװאַריאַנטן (איצטיק-=װעלכער וְאיז איצט,

גאַסיק--שײך צו דער גנאס, |
בּאַרגיק--מיט כבּערנ)

--יש פון סובּסטאַנטיװן און געהערט צו-, ענלעך צו-;
פון נישט זעלבּשטענריי אריעקטיװן מיט -יסטיש בֹּאַי.
קע טעמעסן פון טעמעס | ציען זיך צו סובּסטאַנטיװן מים
פון סעמיטישע מערצאָלן | -יסט און מיט -יזם (קאָמוי
(סוחרים--סוחריש) ניסטיש=-װאָס איז שייך צום קאָי

מוניזם אָדער צו אַ קאָמוניסט) .

--לעך פון סובּסטאַנטיװן און בּײ סובּסט. טעמע-ענלעך |

װערבּן צו-, האָט--(פאָטערלעך--װי אַ
פּאָטער, גליקלעך=-האָט גליק),
בּײי אַ װערבּאַלער טעמע-בּאַר

|

-- 103 --

ייקיעעיעעעראכ 23 נ עעע עעעיעטטעעפטעער::ועובטעט םיברקעו רענעט

אָנמערקונגען

בּײשפּילן

אײניקע מיט אינװײי
ניקסטער בּיינונג

אײינער פון די לעבּע.
דיקסטע סופיקסן ; אַמאָל
קומט פאָר איבּעראַקצענ.
טירונג (פּעריאָר--פּעריאָ.
דיש); אַמאָל קומט פאָר
אינװײנ. בּײגונג (הונט-

ימיל

נישט פּלאָנטערן מיט
-לעך בּײ אַדיעקטיוּ
8 1255 אמאָל קומט
פּאָר אינװײניקסטע בי'
גונג (שאָדן--שעדלעך)

יע אהא קהטעאקנטקאהאיאאקקאהקאקאקאאקיייייע,,

צװײטער, דריטער, צװאָנציק(ס)טער, הוני
דערם אײנטער-- הנדערט ערשטער.

איצטיק, בּײנאַכטיק, בּאַרגיק, בּלוטיק,
גאַסיק, הונגעריק, הינמיק, װאַלריק, זאַמ.
דיק, זוניק,. פוטװײיק,. לוסמיק,. ליכטיק,

מילכיק, נײטיק, נעכטיק, פּאָלגיק, פאַרבּיק,
פליישיק, ציטעריק, קאָנטיק, קרעפטיק,
בּיק, שנײיָק,

שמו.
שפּראך-געשיכטיק (װײנרייך).

אוּיעזדיש, אינטעליגענמיש, אמעריקאניש,
אפּיקורסיש, בּרייִש, גוטבּרודעריש, גביריש,
געאָג-אַפּיש, גערמאַניש, גראַמאַטיש, דאָרפיש,
הינטיש, היסטאָריש, װאָלאָסטיש, ײדיש, חסי.
דיש, לאָגיש, מלוביש, נעפּיש (פון נעפּ -
נײע עקאָנאָמישע פּאָליטיק), סאָװעטיש, סינ.
טאַקסיש, פּאָליטיש, פּעריאָריש, פּראָלעמא.
ריש, פּריציש, פרווש, ציניסטיש, קאָמו.
ניסטיש, קינדיש, שטאָטיש.

אויסשליסלעך, אינשליסלעך, בּריװלעך
(=-דורך בּריװ), גליקלעך, געפערלעך, דער.
גרײכלעך, מינדלעך, נוצלעך, פאָלקסטימלעך,
קליינבּירגערלעך, קריסטלעך, געטלעך.

= עטי י
סופיקס | פון װאָס פאַר א טעמע אָפּטסטער בּאַטײיט

עאטאעעע עעע ע עעעעעעאעט טע אע ערעייא ןא א יי
יי טאש טע בשע שעק עטאט עקעט ענעלעה עשטרע טאטשנא היהא א קמעטרטאעששרקײקעקעעשהא ר = קעב קע שי סהכה

-ן, -ען | פון סובּסטאַנמיװן געמאַכט פון-(שטאָלענער

פון שטאָל)
|
--ן (נישט פון סלאַװישע סובּי | האָט אַ שײכות צו - (גראַ.
טראַפּיקער) | סטאַנטיװן מעטנער--קען גראַמעטע)
--נדיק, פון װערבּן * וועלכע פירט אוים אַ
--ענדיק טוּונג (גײענדיק--װעלכער גײט)
ָ
-טט פון צאָלנעמען הע נומער (פרגל' -ם)
כער װי פן
--עװדיק פון װערבּ קאַפּאַבּל צו אַ טוּונג, האַלט

אין אײן טון (רירעװדיק-קען
זיך רירן, זאָרגעװדיק - האַלט
אין אײן זאָרגן)

דער נ איז טראפיק,
אַלזאָ װערט ער אָפט
(8 906) פאַרבּיטן אויף
=ען

פילט זיך אָפט פאַר
נישט ידישלעך א
װערם פאַרבּיטן אױף
-יש א"א

לאזם. -ױף..-בילרן
וו יעדן הערב;; די אר:
װערבּ.פאָרמע פון 8זאַ
װאָרם האָט אַ ספּעציעלן
נאָמען גערונהיום 1 :די
פאָרמע -נד אָנשטאָט
-נריק איז נישט ײדיש.
לעך (8 254)

דערם פאַרבּיטן דיאַ.
לעקטיש אױף -ט

תערט די
צײם פאַרשפּרײט

לעצטע

-- 108 --

ביײישפילן

בּלײענער,

אֿלפּאַגענער,
גאָלדענער, געװענטענער, דימענטענער, האָל.

בּרושטינענער,

צענער, װאָלענער, זײדענער, זילבערנערן,
חלבנער, לײוונטענער, פּאַפּירעגער, צינערנער,
קופּערנער, שטאָלענער,

אויעזדנע (בּעסער אויעזדיש), גראַמעטנע,
װאָלאָסטנע (בּעסער װאָלאָסטיש), זאַפּאַסנע,
נורנע, פּאַראַדנע (בּעסער צתיפזאַץ מיט
פּאַראַד), פאָספּאָרנע (האָפ.), קאַפּריונע (בּעי
סער קאַפּריז-פול), קוסטאַרנע (בּעסער קוס.
טאַריש), קװאַדראַטנע (בּעסער קװאַדראַטיש).

(און ,נישם װילנדיק"), זײענדיק, נאָרמירנדיק,

עקזיסטירנדיק, ;פאַרכאַפּנדיק, צוקומענדיק,
צעשטערנריק.
צװאָנציק(ס)טער, צװײ.און-צװאָנציק(ס)טער

(אָרער : צװאָנציק צװײטער), הונדערטסטער,

בּאַרײדעװדיק, בּײגעװדיק, בּרענעװדיק,
הערעװדיק, זאָרגעװדיק, פּאָרױס:קוקעװדיק,
רירעװדיק, שלאָגעװדיק, שעמעװדיק; חנעװי.
דיק (פול מיט חן).

אליבי-ג:גשיענ2סן

)60861 |

'006:28406646 | םוא 04
'061406406 '64462646 | 86406ם 666
246 861 480:606646 | א 'םוא ןאט שי
*066 '65=43646ט '446 | 640-- :א 6 !586 646 80 סטא)
8:6ט '66064-666ט8 ססוס 6=)- -- |0:אנסבשום :6 -
(6ש164344

6שטאס ‏ 24ם
א טאטש
0 סאסא | 46606) -/ש ס-אסט; |טס8סםשום /:6 {40-

408466641) '185666646
'/84146646ט '06566646ט
ןא טט ,טס ' )0 66שא

דד' 106 :==

(20:66) מאט 46:א
אש - 40644662) :וס
א סס 46 68664424
סאט '6:46א געט :86:8
יוןןף 8) 8 --ט)=- (ש0466 !6 4662

20:64066/7) '/662ט4)
יוש '864266614652ט

)6881 - 4664*

!1,),:.ס=ם 1 )סא 04 4600446א 4 א טאט סאו /6ם 0600

- 107 --

9, נישם אַלע אַדיעקטיװון קענען בּילדן אַ קאָמפּאַראַטיו. אין
דער אַלטער גראַמאַטיק פלענט מען דעריבּער מײלן אַדיעקטיװן אויף גרוי
פּעס - װאָס קענען און װאָס קענען נישט בּילדן קײן קאָמפּאראמיװ.
ס'איז אַבּסאָלוט איבּעריק, פונקט װי מיר מײלן זײ נישט לױיט דער פעי
קייט צו בּילרן אָפּגעשװאַכטע און פאַרצויגענע פאָרמעס. אגם: די צאָל
אַדיעקטיװן, װאָס זענען פעיק צו קאָמפּאראציע, װערט אַלץ גרעסער.
,עלעקטרע רינט פון דאָרטן װוּ ס'איז עלעקטרישער, װוּ דער פּאָטענ-
ציאֵַל איז העכער" (יאכינסאָן). דער קאָמפּאראטיו (אַדװערבּ) עלעקטרישער
איז א דרײסטע, אָבּער נאַטירלעכע נײבּילרונג.

0. בּיי אַ פּאַרטיציפּ אין די פעיקייט צו קאָמפּאַראַציע -- אַ
סימן און אַ פאַקטאָר פון זיין אָפּגעריסנקײט פון דער װערבּ-סיסטעם:
ער איז געלערנטער פון דיר--;געלערנטער" אַסאָצייָרט זיך שוין כּמעט
נישט מיט לערנען, לערנסט אאַז"ו.

1. אָט זענען אַדיעקטיון, װאָס האָבּן אין קאָמפּאַראַטיו אַן
אינװייניקסטע בּייגונג: אַלט--עלטער, אָפּט--עפטער, אָפּטער, געזונט--
, געזינטער, גרויס--גרעסער, געראָטן--גערעטענער, געראָטענער, גראָבּ--
גרעבּער, גראָבּער, הויך--העכֿער, זאַט--זעטער, זאַטער, חשוב--חשובער,
כֿעשעװוער, טונקל--טינקעלער, לאַנג--לענגער, נאַענט--נעענטער, פּראָסט--
פּרעסטער, פּראָסטער, פרום--פרימער, קאַלט--קעלטער, קאַלטער, קורץ--
קירצער, קלאָר--קלערער, קלאָרער, קלוג--קליגער, קליין--קלענער,
שיין --שענער, שמאָל--שמעלער.

אַנאַלאָניש אינװאַריאַנט: האָלט - העלטער. צונויפפלעכטונג פון טע'
מעס; נוט-בּעסער.

2. בי אַדיעקטיוון מיט --ע קומט אָנשטאָט --ער בּלױז --ר:
כיטרער, מאָדנער (803).

;ביל בער" איז אַ קאָמפּאראטיז אָן אַ גרונטפאָרמע.

בּיי אַדיעקטיוון מיט טראַפיקן ל, נ קומט אין קאָמפּאראטיוו אַ
;קאָמפּענסיר --ע": טינקעלער, געפאַלענער (908).

3. אַמאָל בּאַטייט דער קאָמפּאראטיוו נישט קיין פאַרגלייך, נאָר
אַן אָפּשװאַכֿונג: אַן עלטערער מענטש -- נישט ,עלטער פון דעם און
דעם", נאָר -- ;אַ היפּש אַלטער מענטש" (שװאַכֿער װי פּשוט ;אַן אֵל:
טער מענטש?.

4. דער קאָמפּאַראַטיוו פאָדערט בּיים נאָמען פון אָבּיעקט,
מיט װעלכֿן ס'ווערט פאַרגליכֿן) די פּרעפּאָזיציעס ,פאַר, פון", אָדער

- 108 --

די בּינדווערטער ,איידער, װי, ווידער" (ס'ווערט אויך בּאַנוצט ;אַלס"--
דאָס קלינגט דייטשמעריש): ער איז פלייסיקער פאַר איר, פון איר,
איידער זי וי זי װידער ?2 ;אלס "יי

8. איבּערשטײיגיקער אדיעקטיוו (סופּערלאַטיוו) בּילדעט
זיך בּכֿלל מיטן סופיקס --סט און בּאַטײיט די העכֿסטע גראַד פון
דער איגנשאַפּט: דער געלערנטסטער, דער וויסטער, דער ייג.
סטער (917, 919).

נישט אַלע אדיעקטיװן בּילדן אַ סופּערלאַטי. דער סופּערלאַטיה
מינדסטער האָט נישט צו זיך קיין גרונמטפאָרמע.

, אויבּערשטער, אונטערשטער, הינטערשטער, לעצטער, מיטלסטער,
ערשטער, פּאָדערשטער (פעדערשטער)" זענען געװועזענע סופּערלאַטיװן.

װאָקאַלישער איבערב"ם = וי בײ קאָמפּאראטיװ; אויך ;גוט -
בּעסטער".

6. אַמאָל בּאַטײיט דער סופּערלאַטיוו נישט קיין איבּערשטײ.
גונג, נאָר אַ פאַרשטאַרקונג: בּעסטער חבר--;נישט בּעסטער פון אַלע",
נאָר ,זייער גוטער"

7. אוב אין פראַזע זענען אָנגערופן יענע אָבּיעקטן, אַנט
קעגן װעלכֿע די אייגנשאַפט פונעם סופּערלאַטיוו האָט די העכסטע
גראַד, קומט בּיים נאָמען פון יענע אָבּיעקטו די פּרעפּאָזיציע ,פון" אָדער
,צװישן": פון יענע טעג איז ער דער טאָג דער שענסטער; דער שענ:
סטער פון אַלעמען; דער העכֿסטער צװישן אַלע בּערגי

8. די איבּערשטייגיקייט װערט פאַרשטאַרקט דורך ,דער סאַ
מע, אַל--, אַלער--?": דער סאַמע וייטסטער, דער אַלערהעפֿסטער,

,סאַמע" קען אַמאָל צוזאַמען מיט דער נאָרמאַלער פאָרמע פון
אַדיעקטיוו פאַרבּייטן דעם סופּערלאַטיוו: דער סאַמע וייטער -- דער
ווייטסטער.

9 מע פּאַראײניקט אָפּטמאָל די נאָרמאַלע פאָרמע, דעם קאָם.
פּאַראַטיװ און דעם סופּערלאַטיװ אין אײן סיסטעם: גרויסער-גרעסערער-
גרעסטער, מיטן נאָמען ,פאַרגלײך.מדרגות". ס'איז נישט נײטיק. מע װאָלט
אַזױ געקענט בּוױען אסך סיסטעמע, צ.בּ. שװאַרצער - שװאַרצלעכער-
שװאַרצינקער.

0. קעגנזעצלעכע אַדיעקטיוון װערן געבּילדעט, וי סובי
סטאַנטיוון, מיטן פּרעפיקס אומ--. ער טראָגט אױף זיך דעם אַקצענט,

-- 109 --

אַחוץ בּיי פּאַרטיציפּן : אומגליקלעך, אוממיטלבּאַר, אומריין ; אומגעגעסן.
אומגעװאַשן.

1. צונויפגעזעצטע אַדיעקטיון קען מען אינטיילן אויף דרי
סאָרטן :

) געבּילדעט לט די אַלגעמײײנע טיפּן, אָבּער פון אַ צונויפגע-
זעצטן װאָרט; אַנדערש גערעדט--פריער קומט פאָר די צונויפזעצונג,
דערנאָך די אַדיעקטיװ-בּילדונג. בּיישפּ.: גוטבּרודעריש, זמריבּן.-סלוא-
דיק, צװאָנציק-זיבּעטער, קליינבּירגערלעך. זיי װעלן מיר בּאַזונדער
נישט דערלערנען.

2) צונויפגעזעצט פון צוויי ווערטער, װאָס דער צוייטער פון
זי איז אַן אַדיעקטיוו; אַנדערש גערעדט--פריער די אַדיעקטיװ-בּילדונג,
דערנאָך די צונויפזעצונג,

3) די צונויפזעצונג און אַדיעקטיוירונג קומען פאָר איינצייטיק.

9. דעם צווייטן טיפּ קען מען איינטיילן: סובּסטאַנטיוו-ךאַד+
יעקטיוו, אַדװערבּ--אַדיעקטיוו, איגװאַריאַנט-ך-אַדיעקטיו.

3 סובּסטאַנטיוו-ן-אַדיעקטיוו. בּאַשטימטײל { הױפּטטײל, אַקצענט
אויפן ערשטן, זעלטן אויף בּיידע.

) צװישן אַדיעקטיוו און סובּסטאַנטיו -- אַ פאַרגלייך.בּאַציונג:
לולב-טרוקן--טרוקן װי אַ לולב, מויער-הויך, פּערל.ריין, פעלון-שטאַרק,
צוקער-זיס, שניי.ווייס.

2) אַנדערע בּאַציוונגען: האָריזאָנט-ליגנדיקע בּערג (נס.), ליבּנס-
װירדיק, לעבּנס-פעיק, פּראַכֿטפול.

אַ געװעזענער צונויפזאַץ איז ,ענדגילטיק" (גילטיק אס א װעל-
כער װערט אָבּער, דאַכט זיך, אָפּט אויפגענומען אַלס אנטגילטיק (אַ ראיה,
אַחוצן אױסשפּראַך פון ערשטן װאָקאַל--אױך דער אַקצענט אױפן צװײטן
טראף). :

4. אַדיעקטיוו (אַדװערבּ)--אַדיעקטיוו

) בּאַשטימטײל |-הױפּטטײל, אַקצענט אויפן ערשטן: העלגרין--העל
גרין (גרין, וועלכע איז העל), טונקלבּלוי--טונקל בּלוי.

2) הױפּטטײל-|-הױפּטטײל, אַקצענט אויפן צװייטן: גביריש.רב-
ניש-גביריש און רבּניש, שייך צו גבירים און רבּנים; סאַציאַליסטיש-
אוטאָפּיסטיש; פּאַליטיש-געזעלשאַפּטלעך ; שװאַרץ-חנעװודיק.

די געהויכט. און. געקרוינטע קולמור (בּעל-דמיון); די מער. אָדער-
װײניקערע פאַרדינסטן (,װעקער"),

= 110 --

5. אינװאַריאַנט-דאַדיעקטיוו

בּאצַשטימטײל |-הױפּטטײל. אַקצענט אויפן צװייטן: אַזױ-גערופן
(אַלטע ליטעראַרישע פאָרמע: זאָגענאַנט), אָט-דער, נישט.דערװאַרט,
ערב-דעפעקטיווע קינדער (רובִּין).

אויסערגעוויינלעך--אַקצענט אויף בּיידע טייל.

6 בּיישפּיל פונעם דריטן טיפּ: נישטרוסיששפּראַכיקער. קיין
װאָרט ,שפּראַכֿיקער" איז נישטאָ; קיין װאָרט ,נישטרוסיששפּראַך, פון
וועלכֿן דער אַדיעקטיוו ;נישטרוסיששפּראַכֿיקער? װאָלט זיך געקענט
בּילדן, איז אויך נישטאָ. װאָס דען? סאיז גענומען אַ בּאַהעפט: ;נישט
רוסישע שפּראַך", און די װערטער זענען איינצייטיק אי צונויפגעגאָסן
אין איין װאָרט, אי בּאַזאָרגט מיט אַן אַדיעקטיװוישן סופיקס: נישטרוי
סיששפּראַכיק.

פאַרשמײט זיך, אַז דער ,צונויפגוס אין אײן װאָרט' בּאַטײט נישט
קין אַרטאָגראַפּישן פאַקט (גענומען שרײבּן צװאַמען, נאָר אַ שפּראַכלעכן :
פאַרלוירן די בּאַװעגונג-פרייהיימ.

נאָך בּיישפּילן פון אַדיעקטיון, געבּילדעטע פון װערטער
בּאַהעפטן :

סופיקס --דיק: צווייחדשימדיקע קורסן, איינאיגנדיק (הירשקאַ.
בּעסער: איינאויגיק), פונזיכֿדיק (מאַרק, ,שול-גראַמאַטיק", הקדמה), פון
דעם נאָך-גלות-בּבלדיקן יידנטום (,צייטשריפט" )).

בּײ נאַדירן: אַזױ איךגיבּ-דיר-עס-איבּערדיק; פון דער ערנסטער,
בּיליקסטער, צװײפּאַראַקװאָדערדיקסטער גוטקײט; אַבּיסל צו שכלדיק,
אַבּיסל צו למה:זה.אנכידיק (למה זה אנכיב-צו װאָס דאַרף איך דאָס?); אַזױ
פון.-אַלצדינג-צו-בּיסלעכדיק װי מעגלעך...

סופיקס --יק: איינצייטיק, אָפנהערציק. גרויסאַרטיק (אויף א גרויסן
אַרט). די היינט-פאַרנאַכטיקע אַגאַפיע (הירשקאַן); אינפּערזאָניקע פאַר.
װאַלטונג (,עמעס") { אַנדערפאַרבּיקע טײיכֿלעך (טייטש); פיט אַפּאַרפ-
מענשמעקנדיקער .מיידלשער האַנט (בּערג.).

סופיקס -(י)ש: האָט געפונען איר אַרבּעטער.פּױערשן לעזער
(,קאָמפאָן'); אַ קלאַסןאַרמײ, אַן אַרבּעטער. און-פּויערישע (;קאָמפאָן") נ
נאָכֿמלחמהשער פּעריאָד (;עמעס?.

7. נישט-אייגנטלעכע אַדיעקטיוון (אדיעקטיווירונג) זענען
פיל זעלטענער, וי סובּסטאַנטיוירונגען. פאַר אַזעלכע קען מען בֹּאַ-
טראַכֿטן צ. בּ. אױטאָריטעט אַן אױטאָריטעטע מינונג, אויך

6ואר" אי

= 100 --

קאױיטאָריטעטפולע"), גאָר (די גאָרע װעלט), אמת (אַן אמתער, איך
,אמתדיקער"), פרי (פריע חתונות), פּלוצלינגע יאָרן (פעפער. איך
, פּלוצלינגדיקע").

צעװישענע רגעס (האָפ.). :

פאָרמאַל שליסט זיך אָן אַהער אױיך קאָרן (א קאָרענער), אָבּער
ס'איז קײן ספק נישט, אַז דער | (==ע) װערט ראָ אופגענומען אַנאַלאָ.
גיש מיטן סופיקס -ן{ דאָס זעלבּיקע -ראיאָנער. דעמיסעזאָנער (פינינבּערג).

אַהער געהער אױך די עיאָרנלאַנגע אַלמנה" (בּערג). נישט פון
מיאָרן |-לאַנגע" (ס'װאָלט געװען אַן אַבּסורד), נאָר פון יאָרנלאַנג"--אַריעק.
מיװישער מיטשטים-.סופיקס.

8. בּילדונג פון נישט דעקלינירלעכע אַדיעקטיװי,

סופיקס --ער (אַמאָל --אַנער), צוגעגעבּן צו אַ געאָגראַפשן נֹאָי
מען : אָדעסער, אַמעריקאַנער, אַפּריקאַנער, לאָנדאָנער, מינסקער, קיע-
װוער, רוסלענדער. נישט יעדער געאָגראַפישער נאָמען קען בּילדן אַ
נישט-דעקלינירלעכֿן אַדיעקטיוו: נישטאָ ;אַן אײראָפּער" אָדער ,אייראָ.
פּעער" מלוכֿה, נאָר דווקא אַן איראָפּעישע?" (דעקלינירלעכֿער אַד.

יעקטיוו).

סופיקס --ערליי בי צאָלנעמען: צווייערליי, דרייערליי... (אויך
אַדיעקטיון : צווייערליייק). אַהער אויך ,אַלערלײי, כּלערליי.

9, בילדונג פון צאָלנעמען: איינס, צוויי אאַז"וו--װאָרצלדיקע;
דרייצן, פערצן...-- פאַרגעסענע צונויפזאַצן; צװאָנציק, דרייסיק..--פאַר.
געסענע צונויפזאַצן { צװאָנציק איינס--איין און צװאָנציק...--צונויפגע-
זעצטע װערטער; אויך ,עטלעכֿע און צװאָנציק". צוייהונדערט, דרי.
הונדערט... צוועלפהונדערט--צונויפגעזעצטע וערטער.

בּאַזונדערהײטן: עטלעכע זעכציק (אָפּ)--עטלעכע און ועכציק; צװײ
מאָל הונדערט טויזנט--צװיהונדערט מויזנט.

העבּרעישע צונויפזאַצן ‏ ק"ן אלפים, שׂין אלף...

אַז ,דריי-און-צװאָנציק' אדגל' זענען טאַקע צתויפזאַצן, נישט קין
װערטער-בּאַהעפטן, קען מען איינזען, װען מען לײענט אַאַ פאָרמול
31-20=3 ; ,דרי און צװאָנציק איז דרײ.און-צװאָנציק'.

-- 112 --

8 בילדונג פון ווצהבן

0. וערבּן קען מען לויטן בּילדונג-אופן איינטיילן אַזױ!

) אײינפאַכֿע (דרייען), מיט װערבּאַלן צוגאָבּ (אָנדרייען), מיטן
צוגאָבּ זיך (זיך דרייען), פּעריפראַסטישע (אַ דריי טון).

די קלאַסיפיקאַציע איז דאָ פאַראײנפאַכט. אין דער אמתן ליגן
נישט די אנטערטיײלונגען אין אײן פלעך: ס'קענען זײן װערבּן מים
װערבּאַלן צװאָבּ און מים זיך, פּעריפראַסטישע מיט זיך אאַז"װ.

2) איינפאַכע טיילן זיך: אייגנטלעכֿע וװערבּן און װערבּאַליזי-
רונגען (נישט-װערבּן, װאָס בּאַקומען פּערזאָנפאָרמעס).

3) אייגנטלעכע טיילן זיך: װאָרצלדיקע, מיט אַפיקסן (סופיקסן
און פּרעפיקסן).

1. אינװײניקסטע בּײגונג אלס אַן אײנציקער סימן פון װערב איה
דאַכט זיך, שוין אַ טוױיטער פאָרמאַלער סימן. בּײשפּילן:

װערבּ פון װערבּ: ליג-לײגן, זיצן-זעצ, שטײן-שטעלן

װערבּ פון נישט:װערבּ; גרונטגרינדן, נאַס-נעצן, פול.אָנפילן,
קרום-קרימען.

2. סומפיקסן, װאָס דינען אויף צו בּילדן אַ װערבּ פון
נישט װערב:

--יק: ענדיקן, קרעפטיקן, רייניקן.

--יר; דאַטירן, מאַרשירן, נערווירן, פאַבּריקירן (פאַבּריצירן),
קאָמפּלעקטירן, רעגיסטרירן.

אָפּטמאָל --יזיר,--אַליזיר; קאָלאָניזירן, נאַציאָנאַליזירן.

פאַרעם-הארציזירן! צופּאַסן די עמי-הארצים (פון רײד),

--ל: רייטלען זיך.

--עווע (איינער פון די לעבּעדיקסטע): איינדריקעווען (;עמעס".
אַרומגעבּרעגעװעט ננאַד.), בּאַלעכּצטעװען, בּונטעװען, דאַטשעװען,
זכֿרונעװען (,עמעס"), טינקעווען. דער סופיקס האָט אַמאָל דעם ניואַנס
פון בּיטול,
פּאַראַלעלע פּאָרמעס: פּאַקױפּאַקעװען- רעטןראַטעװען, שוינען-
שאַנעװען. |

--ער: בּאַגײיסטערן, בּלעטערן, גלידערן.

--ק (בּאַטייט קלאַנג-נאָכֿמאַכונג): אויקען (שרייען אוי), בּאָמקען.
בּעקען, האַװקען, מעקען, נוקען, שאַקעףן

=- 113 --

װערבּ פון װערבּ בּילדעט זיך דורך די עמאָציאָנאַלע סופיקסן --ינק--,
--על--; שלאָפּינקען, װײנעלען (רעדנדיק צו קינדער)

3 אונטערן נאָמען פּרעפיקס פאַראײניקט - מען געװײנלעך צװײ"
פּאַרשידנערלײ דערשיינונגען :‏ ,שרײבּן--בּאַשרײבּן" און ,שרײבּן--אָפּטרײבּן".
,בּאַ' איז אַ פרעפיקס, ;אָפּ'--קען נישט (יעדנפאלס נישט שטענדיק) בּאַ.
מראַכט װערן אַלס פּרעפיקס: ,איך שרײבּ אָפּ'"-דאָ האָט זיך, זאָגט מען,
דער פרעפיקס אָפּגעטײלט און געשטעלט נאָכן װערבּ. ס'איז אן אבּסורד--
אַ װאָרט (;אָפּ'י איז אַ בּאַזונדער װאָרם, והראיה; ;איך ששרײבּ אים אָפּ')
װאָס שטײם נאָכן װערבּ, איז יעדנפאַלס נישט קײן פרעפיקס בּײ דעם
װערבּ. מע װאָלט געקענט אָגן, אַז אין אָפּשרײבּן אָפּגעשריבּן איז פאַראן
אַ פרעפיקס, און אין שרײבּ אָפּ-שרײבּ אים אָפּ איז דער פּרעפיקס
פּאַרבּיטן אויף אַ בּאַזונדער װאָרט, װעלכער קומם נאָכן װערב. אָבּעה
צוליבּ געװיסע טעמים (אַקצענט, לערע װעגן װערטער.סרר, אַזעלכע אױס.
בּילדונגען װי ,אָפּצושרײבּן", װוּ ,צו" איז אַ בּאַזינדער װאָרם) איז בּאַקװע.
מער אָנצונעמען אָפּ-(אדג"ל) בּכלל נישט פאַר קײן פּרעפיקס, נאָר פאַר
א בּאַזונדערע קאַטעגאָריע, װאָס איך רוף װ ערבּאַלער צוגאָב. אָפּ.
שרײבּן" דאַרף בּאַטראַכט װערן אַלס אַ בּאַזונדער מין צתויפואַץ. ,פרע.
פיקס" רוף איך נאָר די נישט-אַקצענטירטע: אַנט., בֹּאַי.. |

4. פּרעפיקסן דינען אויף צו בּילדן װערבּן סיי פון װערבּן,
סיי פון נישט-װערבּן. אָט זענען װערבּאַלע פּרעפיקסן :

אַנט--: אַנטלויפן, אַנטשולדיקן. ווערט אַמאַל בּאַנוצט אין נעאָלאָ-
גיזמען מיטן בּאַטייט פון קעגנזאַץ: אַנטװערטן (,עמעס".

בּאַד- : בּאַאױפּטראָגן, בּאַגליקן, בּאַגנבענען, בּאַװייזן, בּאַזינגען,
בּאַפרײינדן זיך, בּאַשטעקשיכֿט (נאַד.), בּאַשרײבּן. בּאַטײט אָפטמאָל
ועגן": בּאַזינגען עמעצן--זינגען װעגן עמעצן

דע(ז)--: דעזינפעקצירן, דעמאַסקירן, דענאַציאָנאַליזירן, דעקלאַ:
סירט ; בּאַטײט קעגנזאַץ; קומט בּלויז אין אינטערנאַציאָנאַלע וערטער.

(ד)ער--: (ד)ערװואַרטן, דערציילן, דערציען, (ד)ערשיינען,. דערי
שרעקן.

אין די אַלטגעזעסענע ײדישע װערטער איז דער-, אין אײניקע
נײערע: -ער; פאַראן אַ טענדענץ צו פאַרבּײטן ער-- אױף דער-
(דערשײנען, דערלױבּעניש, דערפאָלג) די טענדענץ איז א ריבטיקע,
אַ ספק קען זײן װעגן דער נײטיקײט צו פּאָרסירן אָם די פאַרײדי.
שונג. נישם בּאַגרינדם איז יערנפאלם די שמרעבּתג פון אײניקע צו

יירישע ג יאַמאַטיק (8)

-- 14 --

דיפערענצירן, אַשטײנער, ערציען (טזגזװחס80) און דערציען עז{װהז0ג),
ערװאַרטן (פזגגהאס) און זיך דערװאַרטן (1082420002). פון אַזאַ ‏ דיפע.
רענצירונג װײסטם די נאַטירלעכע שפּראַך נישם (אפשר איז עם פון
שטאַנדפּונקט פון שפּראַך-פולקומקײמט צו בּאַדױער): דערצײלן איז
אי 5/ג0200623, אי טזגזװױססת. אדג"ל.

פאַר--.; פאַרגיין, פאַרגרעסערן, פאַרווייסן, פאַרטיפן, פאֲַרקויפן,
פאַרשטאַרקן, פאַרשרייבּן, פאַרשרייען.

צע--: צעַבּרעכֿן, צעבּרענען זיך, צעגיין, צעזינגען זיך, צענע-
מען, צערייסן, צעשטעלן; בּאַטײט עפונאַנדער", בּאַװעגונג אין פּאַרשי-
דענע ריכֿטונגען, אַנטשפּרעכט מיטן רוסישן -- 180.

פאַלשע פאָרמע -צעשיסן (פון רוסיש) אָנשט. דערשיסן.

טוימער פּרעפיקס גע--: געװינען, געלינגען. דאָך איז עס אַ פּרע:
פיקס, נישט קײן טײל פון װאָרצל, אױף װיפל ס'האָט אַ געמײנזאַמע
אײננשאַפט מיט אנדערע פרעפיקסן - פאַרשפּאָרן דעם פּאַרטיציפּ-פּרע.
פיקס (359).

2 ס'װערט אמאָל אָנגעװענדט פאַר אַ מיט? פון װערבּ.בּילדונג-
אָפּװאַרפן דעם פּרעפיקס: אָנשט. בּאַשולדיקן-שולדיקן.

6. אָפט ווערט אַ נישט:װערבּ אַריבּערגעפירט אין קלאַס װערבּן
אָן קיין שום פאָרמאַלן סימן. גענוער הייסט עס--דורך דעם, װאָס
ער בּאַקומט די קאָניוגאַציע-סופיקסן : איך גרין, דו גרינסט, ער גרינט,
מיר גרינען.

נישט ריכטיק װאָלט געװען צו זאָג, אַז ,גרינען" בּילדעם זיך פון
;גרין" דורכן סופיקס -ען: דער סופיקס -ען () אייז אַ אינפיניטיװ:סו'
פיקס, ער קומט פּאָר בּײ יעדן אינפיניטיװ, אומאָפּהענגיק פון זײנע נישט.
סינטאַקסישע סימנים; ער קומט פאָר נאָר בּײים אינפיניטיװ (און בּײ דער
ערשטער--דריטער פּערזאָן-מערצאָל), נישט בי ' אַנדערע װערבּ-פאָרמעס.
אוב זאָגן, אַז ,גרינען" בּילדעם זיך דורכן סופיקס -- דאַרף פען זאָגן,
אַז דײניקן בּילדעט זיך דורכן סופיקס -יק---, פאַרװײסן-דורכן פּרעי
פיקס פאַר--און סופיקס -ן אאַז"װ. אַן איבּעריקע חומרה אין דער טער.
מינאָלאָגיע. מיר רעדן נישט װעגן בּילדונג פון אינפיניטיו (אַלס אין
װערבּ-פּאָרמע), נאָר װעגן בּילדונג פון װערבּ בְּכִלל, ד.ה. װענן בּילדונג
פון זין טעמע.

בּיישפּילן פון װערבּאַליזירונגען: דער פּונקט נומער 7 עדותט
זיר מיטן יידישן פּרעזידענט נחום סאָקאַלאָװ (;עמעל"); דאַרדאַנען

בי
ר 2 4

:

-- פ11 -

אַהער, דאַרדאַנעלן אַהין, -- מע דאַרדאַנעלט אַזױי לאַנג.. (ש"ע);
הכל הבל און געהבלט מז דאָך װערן; מע קען נישט װייניקערן
די צאָל שעהן (פון רייד); טישן אַ טיש (=גרייטן צום טיש. פון
רייד) ;: געלערערט (פון רייד); װאָס בּעקעט איר מיר, װאָס עטעט
איר מיר ? (אַבּר.).

7. װװערבּאַלטר צוגאָכּ רוף איך די ווערטער (8א)דורכֿועט),

:אַהין, אַװעק(עט), אויס(עס), אומ(עט), אונטער, אופ(עט), אַנטקעגן, איי

בּער, איינ(עט), אָננעט), אַנידער, אֶ(פּװעט), אַראָןפּ)עט), אַרױס(עט),
אַרומ(עט), אַרופ(עט), אַריבּער, אַרײן, בּיי, מיט, נאָך, פונאַנדער, פאָר,
צו, צוזאַמען, צונויף, צוריק (און אייניקע זעלטענערע), װאָס טרעטן
אַרױס, װי בּאַשטאַנדטײל פון אַ װערבּ און קומען בּיים אינפיניטיוו
אין פּאַרטיציפּ--אוממיטלבּאַר פאַר זיי, און בּיי אַנדערע פאָרמעס--נאָכן
װערבּ: אָנשרײבּן, אָנגעשריבּן, שרײבּסט-אָן, שרייבּ-אָן! (796, 748).
אָפּט בּאַטראַכֿט מען זי אַלס ,אַקצענטירטע פּרעפיקסן? אָדער
,אָפּטײילבּאַרע פּרעפיקסן"; אַזאַ אויפפּאַסונג איז נישט בּאַקװעם (283).
בּיישפּילן : (אַ)דורכֿגײן, אַהינטון, אַװעקפאָרן, אױסראַמען, אומ.
וואַרפן, אונטערלייגן, אויפגיין, אַנטקעגנקומען, איבּערשרײיבּן, איינווייקן,
אָנקומען, אַנידערלײגן, אֶנפּ)גיין, אַראָ(פּ)גײן, אַרױסקוקן, אַרומפֿאַפּן

אַרױפקריכֿן,. אַריבּערלויפן, אַרײנשטעלן, בּאַקומען, מיטנעמען, נאָכלױפן,
! פונאַנדערטיילן, פאָרקומען, צונעמען, צזאַמענקלײבּן, צונויפזאַמלען, צו-

ריקהאַלטן,

דער חכם שכלט זיך אפילו פון דער תּליה אַראָפּ (בּערנשטײן.

קינסטלעכע װערבּאַליזירונגען: יוננע ינננעלײט, װאָס יינגלען אוֹנ.
טער מיט פרײע פערזן (נאד.); דעם גאָר ערשמן שמיקל לעבּעדיקע
פּראָמאָפּלאַזמע, װאָס האָט זיך, מיר װײסן נישט װי, אַרױסגעפּיאָלאָנירם
אין דעם אַבּסאָלום טױטן ים (זשיטלאָװסקי.

8, דער מאַנגל אין אָרט לאָזט מיר זיך נישט אָפּשטעלן אויף
די בּאַטייטן פון די װערבּאַלע צוגאָבּן. װיכֿטיק איז אָנצומערקן דעם
קאַנקרעטן (אָרטעדיקן) כאַראַקטער, װאָס ס'גיט צו דער פּרעפיקס
אַר--: איבּערגיין--אַריבּערגײן, אונטערװאַרפן--אַרונטערװאַרפן, אויפנע.
מען--אַרויפנעמען, אָפּנעמען--אַראָפּנעמען, אינגיין--אַרײינגײן,. אויס-
שטעלן--אַרויסשטעלן.

9. װערבּאַלער צוגאָבּ שײדט זיך אונטער פון פּרעפיקס מיטן
אַקצענט. פאַרטן אָבּער פאַלן, װען א װערבּאַלער צוגאָבּ קומט שטענדיק

ר 118 --

סײ אין אינפינימיו, סײ אין געגנװאַרט אוממיטלבּאַר פאַרן פּערזאָנװאָרט?
אָנבּאַלאַנגען--איך אָנבּאַלאַנג, אָננד)ערקענען--איך אָננד)ערקען. דאָ איז דער
װערבּאלער צואָבּ אויפן גרענעץ פון פּרעפיקס. מעגלעך, אַז די װערטער
װעלן זיך אױסגלײכן מיט דער מערהײט װערבּן און געבּן: איך בּאַלאַנג
אָן, איך (ד)ערקען אָן. דערװײל קומען, דאַכט זיך, אַזעלכע פּאָרמעס
נישם פאָר, אין אײניקע אַנדערע פאַלן פון דער זעלבּיקער קאַטעגאָריע,
נעמלעך בּײ די װערבּאַלע צגאָבּן ,אונטער, איבּער', איז שוין די פאַר-
יידישונג פון קינסשלעכע דײיטשמערישע פאָרמעס אַװעק װײטער.

0. מע זאָגט אַמאָל איבּערזע'צן (אַקצענט אויפן װאָרצל), איך
איבּערזע'ץ, איך האָבּ איבּערזע'צט, ד.ה. איבּער דערשיינט דאָ אַלס
פּרעפיקס. יידישלעכער אָבּער אין: איבּערזעצן (אַקצענט אויפן װער- +
בּאַלן צוגאָבּ), איך זעץ איבּער, איבּערגעזעצט. די יידישלעכע פאָרמע
שטויסט שוין גאַנץ דערפאָלגרייך אַרױס די פרעמדע. אַהער געהערן:
אוינטערדריקן, אונטערוופֿן, אוינטערריכט (כֿ'ריכט אונטער, כֿ'האָבּ אונ-
טערגעריכט), אוינטערשיידן, איבּערזעצן, איבּערצייגן (כ'צייג איבּער,
כ'האָבּ איבּערגעצייגט), איבּערראַשן.

איבּערראַשן איז אַ ,פאָלקס-עטימאָלאָגיע"? (ד. ה. פאָלקסטימלעך
אוסגעטײטשט אַלס ;איבּער"-העבּר. ,-עש').

אהער אויך , אונ'טערנעמונג" (אַקצענט אויפן ערשטן טראף), ,אי-
בּערגעבּענער" (אַקצענט אויפן ערשטן טראַף, ,אי'בּערגעטריבּ" (אקצענמג
אויפן ערשטן מראַף), און אפשר אויך ,װי'רערשפּרעכן, כאָטש קײן װער"
בּאַלער צואָבּ ,װירער' קומט נישם פאָר,

1, ווען מיר פאַרגלײכן ;

צר װיל זיך אײינרעדן;

עס רעדט זיך אַזױ, --
בּאַמערקן מיר גרינג, אַז אין ערשטן פאַל איז /זיך" אַ בּאַטייטיקער
װאָרט, אַלזאָ אַ בּאַזונדער סינטאַגמע (װאָס ציט זיך צום װערבּ ,איינ-
רעדן") און אין צווייטן פּאַל איז ;זיך"--אַ בּאַהילפיקער װאָרט, װאָס
גיט צוזאַמען מיטן וװערבּ ,רעדט" אין בּאַטײט. דאָ, זאָגן מיר, אין
דער װערבּ נישט ;רעדט", נאָר ;רעדט זייך", סיטן װַוגאֲב עזיך "ר
נישט שטענדיק אין אַזױ גרינג צו בּאַשליסן, צי האָבּן מיר צו טון
מיט אַ בּאַטייטיקן װאָרט (פּראָנאָם) ,זיך" אָדער מיט אַ צוגאָבּ צום'
װערבּ; ס'קענען בּלײיבּן ספק.פאַלן; ס'איז נישט קיין אומגליק.

ס'איז גרינג צו דערװײן, אַז ,זיך' איז א בּאַזונדער װאָרט. צװישן
דעם עצם װערבּ און זיך"' קען מען שטעלן אַנדערע װערטער.

= 117/ =

פאַראַן װערבּן, װאָס קומען נישט פאָר אָן דעם צוגאָבּ ,זיך",
צ.בּ. זיך כּעסן.

2. סתזיך" גיט אָפּטמאָל צוזאַמען מיט אַ פּרעפיקס אָדער מיט
אַ װערבּאַלן צוגאָבּ אַ ספּעציפישן בּאַטײיט, צ.בּ. זיך צע--(זיך צערעדן),
זיך אָנ-- (זיך אָנרעדן).

3. +זיך" טרעט אַריס אֵלס װערבּאַליזיר-מיטל: זיך
בחורן, זיך חנדלען, זיך מוידן

4, װערבּן מיט ,זיך' קאָן מען רופן פּר אָנאָמינאַ לע (װײל זיךי
שטשמם פונם פּראָנאָם עזיך") אָדער הידערקערוסע ר עפלעק.
:ס יװ ע (װוײל אָפּט-נישט שטענדיק-בּאַטײטן זײ אַ טונג, װאָס קערט זיך
אום פונעם טוער צוריק אויפן טוער). מען קען זיך בּאגײן אױיך אָן אַ
;ספעציעלן טערמין,

9 פּעריפראַסטישע ווערבּן

5. אַזױי רוף איך אַזעלכע װערטער-גרופּירונגען (זוכֿה זיין,
חתונה מאַכן, אַ װאָרף טון אדג"ל), װאָס בּאַשטײען פון אַ בּאַהילפיקן
װוערבּ און אַ בּאַטייטיקן נישט:װערבּ, געבּ:דיק צוזאַמען איין בּאַטײט.

מע קען זיי איינטיילן אויף 6 קלאַסן:

6. 1 קלאַס: אינװאַריאַנט, זיין.

דער אינװאַריאַנט איזן דאָס רוב אַ העבּרעיזם. בּיישפּ,: גובר,
גורם, זוכה, חושד, יוצא, מטריח, מסכּים, מתרה, מודה, מוחל, מאריך,
:מחייב, מנצח, מקנה, נוטה, סותר, עובר זיין.

בּײ שלום-עליכמען קאָמיש: למנצח זײַן.

נישט סעמיטיזמען: אויסן זיין, געפעלן זיין, וויסן זיין (בּלויז
אימפּעראַטיוו און ,זאָל"-|-אינפיניטיוו), טוטוויי זיין (דיאַלעקטיש אָנשט.
ווייטון), ,פאַראַן זיין" (בּלויז געגנװאַרט, אין די איבּעריקע פאָרמעס--
;אָן , פאַראַן").

,געפעלן זײן? האָט אַלע פאָרמעס, ,געפעלן" האָט דאַכט זיך נישט
קײן פאַרגאַנגענהײט, אַלזאָ, געגנװאַרט: איך געפעל=בּין געפעלן פֹאַר.
:גאַנגענהײט: בִּין געפעלן געװען, צוקקנפט: װעל געפעל=-װעל געפעלן
זײן, אאַז"ה.

קײן אויסדריק ,פאַראַן זײף איז נישטאָ, אָבּער װײל ס'איז אָנגע-
עומען, אַז יעדן װערבּ פאַרמרעט זײן אינפיניטיװ, איז װען מיר װילן

- 118 --

רעדן װעגן װערבּ ,איך בּין פאַראַ', שאַפן מיר אַ פיקטיװן אינפינימית"
,פאַראן זיין".

7. פאראן װערבּן פון ערשטן קלאַס מיטן צװאָבּ זיך': זיך
פועה זײן, זיך מִטרִיה זײן, זיך פתעסק זײ, זיך מתהײב זײן זיך הב
זײן א"אַ. בּים אנװאַריאַנט קאָן קומען נאָך א װאָרט אָדער אפילו א

ווערמערגרופּע: עולה יפה זײן, עוקר מן השורש זײן, הוטא בּעגל זײן4

זיך מוסר נפש זײן, מאריך ימים (ושנים) זײן, מקבּל פּנים זײן פּורש'

בּשמו זײן אאַז"ו,

8 דער שאַבּלאָן פון דעם ערשטן קלאַס פּעריפראַסטישע װערבּןּ

װערם אַמאָל בּאַנוצטם צו פאַרבּינדן גאַנצע לאַנגע העבּרעישע װערטער.
גרופּעס צו אײן ײדישן װערבּ. +צ. בּ. זײ האָבּן מיר משלם רעה תחת
טובה געװען (אהרן איציקס ,זכרונות').

9, ,עולה יפה', אפילו ,משלם רעה תּחת טובה', איז אין נבול"

פון ײ"דישן שפּראַך-בּאַװוּסטײן -- אײן װאָרט. אָבּער בּײ יענע, װאָס בּאַ-
נוצן אַזעלכע אויסדריקן, זענען דאָס רוב פאַראַן אױױיך העבּרעישע 8סאָ.
ציאַציעס, װאָס צװינגען אָנצונעמען ,עולה יפה" פאַר צװײ װערטער, אדג"ל,

0. קיין בּאַזונדערקײיט אין בּאַטײט שטעלט דער ערשטער
קלאַס נישט פאָר: עובר זיין--זינדיקן, זיך מטריח זיין--זיך בּאַמיען,

מוצא-חן זיין--געפעלן װערן אאַזיוו. מע קאָן נאָר אָנמערקן, אַז די
װערבּן מיט אַ מער-װוערטערדיקן בּאַטײטיקן טייל אַנטשפּרעכֿן דאָס
רוב קעגן װערבּן מיט נאָך אַנדערע סינטאַגמעס, בּאַהעפט צו זי":
עוקר מן השורש זיין--אויסרייסן מיטן װאָרצל, חוטא בּעגל זיין--שטאַרק,

פאַרזיגדיקן,
1. זן קלאַס אינװאַריאַנט--, װערן".

דער אינװאַריאַנט איז אָפט אַ העבּרעיום: מוסכּם װוערן, מגולגל

ווערן, מקויים װערן, נמאס װערן, נפטר װערן, ניצול װער נעלם
ווערן א"אַ

נישט-סעמיטיזמען : איינגעזונקען װערן, ,אַנטלאָפן װערן? אַנטרו-

נען װערן, אַנשטומט װערן אַנשלאָפן װערן געװאָר (געװוֹירע) װערן

גענעזן װערן, געפעלן װערן, דערפרוירן ווערן, פאַרשװוּנדן װערן, צע-

גאַגנען ווערן א"אַ.
די פאָרמעס זענען נישט קײן פּאַסיװן (311), װאָרים נישטאָ +
ב'זינק-אײן (עמעצן) כ'אַנטלױף (עמעצן), כ'אַנשװײג אאַז"ו, נישטאָ כ'װער"

" יי

=- 119 --

אײנגעזונקען פון עמעצן בִּין אַנטלאָפן געװאָרן פון עמעצן (אין דעם
זינען: ,עמעצער האָט מיך אַנטלאָפ|") אאַז"ה.

9 די װערבּן פון צװײטן קלאַס בּאַטײטן אַ שטײעדיקע טוּנג,
אָפּטמאָל א פּאַסיװע (211): מוסכּם װערן=- אײנשטימען, מקוײם װערף-
פאַרװירקלעכט װערן, אַנטלאָפּן װערן=-אנטלויפן,

3. זזן קלאַס. -אַ"-דװערבּאַלער סובּסטאַנטיו-ד,טון .

דער סובּסטאַנטיוו בּילדעט זיך לויטן טיפּ פון 8 117 בּיישפּ. :
אַ גײ טון, אַ גענעץ טון, אַ געשריי טון, אַ דבּר טון, אַ הוסט
טון, אַ װאָרף טון, אַ זונג (זינג) טון, אַ זעץ טון, אַ טראַכֿט טוּן, אַ
טרייסל טון, אַ טרונק טוּן, אַ כאַפּ טון, אַ לױיף טו, אַ לייען טו, אַ
מאַך טון, אַ נעם טון, אן עס טון אַ פּאַטש טון, אַ פּלױדער טון
אַ פאַל טון, אַ פאָר טון, אַ פייף טון, א פלי טון, אַ צעעֶפן טו, אַ
קוק טון, אַ קוש טון, אַ קלאַפּ טון, אַ שאָס טון, אַ שיכּור טון, אַ שפּיל
טון, אַ שפּרונג טון, אַ שרייבּ טון.

מיט אינװײניקסטער דערנאַנצונג; אַ טרונק װאַסער טון אַמאָל אָן
אַ ,שהכּול" (אַבּר.), כיטן צונאָבּ ,זיך": זיך אַ דרײ טון, זיך א װאָרף טון

4 אָנשטאָט ,טון" קענען קומען אַנדערע הילפװערבּן: געבּן
אַקװש; דעם תּלמיד פלעגט עס געבּן אַ נעם, אַ שרעק אַבּר.); אַזױ

אַ קוקעלע מעג זי געבּן אויף אים פון דער זייט (קאַצ.); דערלאַנגען
אַ קלאַפּ; כֿאַפּן אַ קוק, מאַכֿן אַ שטאַרבּ.

9 פון װערבּן מיט װערבּאַלן צגאָבּ בּילדן זיך פּעריפראַסטישע
װערבּן פון זזן קלאס אַזױ: טון אַ זאָג-אױס, זיך אַ שטעלאַועק טו,
געבּן אַ לעבּ. אונטער.

6. די פּעריפראַסטישקײט פון זון קלאַס בּאַטיײט אײינמאַליקײיט,
קורצקייט, אָפּגעכאַפּטקײט (אַנטשפּרעפֿ'ק מיט די רוסישע פפאזגקאסװתס
שתסזגתז) : פרגלי ,אַ קוק טון" און ,קוקן;, קאַ טראַכֿט טון" און ,טראַכֿטן?,
;דערלאַנגען אַ קלאַפּײ און ,קלאַפּן". פרגלי אויך ,עטלעכֿע מאָל אַ טראַפֿט
געטון" (אָפּ.) און ,עטלעכֿע מאָל געטראַכֿט?

7. טע קלאַס. ,קומען צו"--אינפיניטיוו, , בּרענגען צו""+
אינפיניטיוו.

דער אינפיניטיוו בּאַטײט אַן אופן פון בּאַװועגונג. בּיישפּ.: קומען
צו גיין, צו לויפן, צו פאָרן, צו פליען, צו קרילן צו שוימען, צו
שפּרינגען; בּרענגען צו טראָגן, צו פירן, צו שלעפּן

דער אינפיניטיװ מיט , צו' שפּילט דאָ די ראָלע פון אַ גערונדיום
(,קומען גײענדיק, בּרענגען פירנדיק").

8 כ'טײיל נישמ אויס אין קײן בּאַזונדער קלאס די אויסביל.
דונגען ;האַלטן אין אַרבּעטן, אין גײן, אין רעדן, ,האַלמן אין איײן אַר.
בּעטן, אין אײן שרײען... גיכער, מײן איך, דאַרף מען זײ האַלטן פאַר
װערטער-גרופּירונגען. ׂ

9. ע קלאַס. ,טון"-דאינפיניטיוו.

װער עס טוט זיך ערלעך גענערן, יענעם טוט די גאַנצע װעלט
ערן (דיק).

אלף--אַן אָדלער טוט אונטערן הימל פליען, בּית--אַ בּאַרנבּױם
טוט אַלע זומער בּליען, גימל--אַ גלח טוט זיך צו דער עבודהזרה
קניען.

אַן אַרכֿאישער (פאַרעלטערטער) טיפּ. קיין בּאַזונדער בּאַטייט
האָט ער אין דער היינטיקער שפּראַך נישט (טון בּעטן--בּעטן). ער
האָט נאָר אַ ניאַנס פון אַרכאַישקײט, אַמאָל פאַרבּונדן מיט שפּאַסיקײט,
איראָניע.

0. זֵש קלאַס.

אַהער טואָג איך אָפּ פאַרשידענע טיפּן, װאָס געהערן נישט צו
קיין איינעם פון די פריערדיקע קלאַסן. בּיישפּ.:

גאַקוּמען, ליב בּאַקומען, פיינט בּאַקומען.

געבּן. אַכֿטונג געבּן (געהערט נישט צום זון קלאַס.

האָבּן, אַ קיום האָבּן, אין זינען האָבּן, האָבּן בּיד, חתונה האָבּן,
חרטה האָבּן, חשק האָבּן, ליבּ האָבּן, מורא האָבּן, פיינט האָבּן, רחמנות
האָבּן, שכֿל האָבּן.

האַלטן, מלחמה האַלטן, |

טון. װײ טון, אַ שידוך טון, תּפילה טון, תּשובה טון.

מאַכן, בּטל מאַכֿו, חרוב מאַכן, חתונה מאַכֿ, מבטל מאַכֿן, קאַ
ליע מאַכֿן.

קריגן, ליבּ קריגן, פיינט קריגן.

שטעלן, בּדלות שטעלן.
איאַ. דער בּאַטייטיקער טייל איז אַ סובּסטאַנטיוו (דאָס רוב אָן אַר-
טיקל) אָדער אַן אינװאַריאַנט (;ליבּ"--אַדװערבּ),

1. דער פּאַרטיציפּ קומט אָפּט מיטן בּאַהילפיקן װערבּ זיין"
אָדער עװערן', געבּנדיק צװאַמען אַ ספּעציפישן בּאַטיײיט פון

וע =

פּאַסיװוקײט, ד.ה. פון אונטערפאַלן אונטער עמעצנס אַ טװנג: דער
בּריוו װוערט געשריבּן (עמעצער שריײבּט אים).

אַמאָל בּאַנוצט מען, אין געגנזאַץ צו ;פּאַסיװ', דעם טערמין א ק.
טיװ: ,שרײבּן"-טן אַקטיװער װערבּ, געשריבּן װערן-א פּאַסיװער.

2. פּאַסיװ שטײט נאָענט צו פּעריפּראַסטישע װערבּן. אױיף װיפל
אָבּער ס'עקזיסטירן פּאַראַלעל;

דער בּריװ װערט געשריבּן -

דער בּריװ איז געשריבּן -

דער בּריװ איז אַ געשריבּענער.--קען מען דאָ בּאַטראַכטן ,איז, װערטי
אַלס בּינדונגען. ס'איז אײגנטלעך נאָר אַ פראַגע פון טערמין און פון קורס.
פּלאַנירונג (642).

3. געוויסע װערבּן בּילדן נישט קיין פּאַסיװ:

) די שטייעדיקע און נישט.אייגנטלעך איבּערגײיעדיקע (458)
+.3. גיין, קוקן, שלאָפן (נישטאָ: געגאַנגען זיין, געקוקט זיין, געשלאָפן
זיין). אויסנאַמטן: העלפן (געהאָלפן װערן) אאאַ.

2) װערבּן מיט ,זיך" (אפילו ווען זיי זענען איגנטלעך איבּער.
גײיעדיקע): זיך דערמאָנען אַ זאַך, נישטאָ: די זאַך װערט זיך דער.
מאָנט.

3) פּעריפראַסטישע: גובר זיין, אַ װאָרף טון אדג"ל.

ס'מערקן זיך פּרוון צו שאפן א פּאַסי צו' די פּעריפּראַסטישע
װערבּן ן קלאס: ,עס מוז לסוף גובר װערן דער קינסטלערישער אַסקע.
מיזם (גורשמין), ד.ה. מע מז אים גובר זײן; ;עס זאָלן װאָס גיכער
מבמל װערן די בּאַזונדערע רעכט פאר די איסלענדער" (,עמעס'), ד.ה.
מע זאָל זײ מבטל זײף

4) אײניקע אַנדערע: ,איך האָבּ אַ בּוך'. נישטאָ: אַ בּוך איז גע.
האַט פון מיר,

0 מאָדוטן און צייטן

4 אָט איז אַ צעטל פון צצנויפגעזעצטע פאָרמעס פון אין
װערבּ (פון יעדער צונויפגעזעצטער פאָרמע -- נאָר די ערשטע פּערזאָן
אינצאָל) :

האָבּ גענומען
װעל נעמען

פלעג נעמען

האָבּ געהאַט גענומען
װעל האָבּן גענומען
װאָלט נעמען

װאָלט גענומען
װאָלט געווען נעמען
װאָלט געװען גענומען
זאָל נעמען

זאָל געווען נעמען
זאָל האָבּן גענומען
האָבּ געזאָלט נעמען
לאָמיך נעמען

שפּעטער--נאָך אַנדערע פאָרמעס.

די פאָרמעס קען מען פאָרמאַל (לויטן הילפווערבּ) קלאַסיפיצירן אַזו+

) פאָרמעס מיט װאַלט

2) פאָרמעס מיט זאָל (אָדער געזאָלט)

3) פאָרמעס מיט ,לאָם"

4) אַנדערע פאָרמעס.

אָט די גרופּעס רופט מען מאָדוסן: !) מאָדוס מיט װאָלט
אָדער השערה-מאָדוּס, 2) מאָדוס מיט זאָל אָדער געמישטער
מאָדוס, 3) בּאפעל-מאָדוס און 4) דירעקטער אָדער פאקטי-
שער מאָדוס, יעדער מאָדוס אַנטהאַלט, װי מיר זעען, עטלעכֿע רי-
ען פאָרמעס.

9. צום דירעקטן מאָדוס רעכנט מען צו אויך די נישט צונויפ.
געזעצטע פאָרמע (איך) נעם. צום בּאַפעל.מאָדוס -- די פאָרמע: נעם!
אין דירעקטן מאָדוס שיידט מען נאָך אונטער צייטן אָדער צייט-
פאָרמעס: געגנװאַרט, פאַרגאַנגענהײט, צוקונפט א'אַ. בּיי אַנדערע
מאָדוסן איז נישט בּאַקװעם צו רופן די פאַרשידענע פאָרמעס מיטן
נאָמען , צייט.פּאָרמעס".

6. ;,געגנװאַרט?" הייסט די װערבּאַלפאָרמע מאַך, מאַכֿסט, מאַכֿט,
מאַכֿן, װעלכֿע האָט נישט קיין שום מאָדוס. און צייט-.סימן (נול-סימן),
און בּאַטייט אַ פאַקטישע טוּונג, װאָס איזן איינצייטיק מיט דער מיט-
טיילונג.

געװײנלעך זאָגט מען, די געגנװאַרט בּאַטײים, אַז די טוונג קומט

ר

126 =

פּאָר ,איצט". אָכבּער װאָס הײסט ,איצט"? װען מאָטל פּײיסי דעם חנש
זאָגט: , איך נײ מים אײך אין געװעט'-װען גײט ער אין געװעט ריכ.
טיקער : איז גרײם גײן אין געװעם)? נישט ,איצט", װען איך שרײבּ עס,
ציטירנדיק שלום:עליכמען, און נישט איצט, װען דער לײענער פון דער
גראַמאַטיק לײענט עס, נאָר דעמאָלט, װען מאָטל האָט עם געואָגט. ,איצט"
מײנט מען-בּעת דער מיטטײלונג. איז בּעסער, צוליבּ פּינקטלעכקײט, צו
זאָגן; די געגנװאַרם בּאַטײם 8 טוּנג, װאָס איז אײנצײטיק מיט רער מיט+
מײלונג װעגן איר,

די געגנװאַרט קען האָבּן די בּאַטייטן פון פאַרגאַנגענהײט און
פון צוקונפט.

7. ,פאַרגאַנגענהײט כּון דירעקטן מאָדוס" הייסט אַ צונויפגע.
זעצטע װערבּ-פאָרמע (האָבּ געמאַכט, האָסט געמאַכט, האָט געמאַכט,
האָבּן געמאַכֿט), װאָס האָט דעם הילפװערבּ ההאָבּ" (זעלטן ,בּין") און
בּאַטײיט אַ פאַקטישע טוּונג, װעלכֿע קומט פאָר פריער וי די מיטטיילונג.

דער בּאַטײטיקער טײל פון דער פּאַרנאַנגענהײט הײסט פּאַרמטי.
צ יפּ, דאָס קען דינען פאַר אַ דעפיניציע פון פּאַרטיציפּ, אױבּ אָבּער
מע זאָל אָננעמען, אַז פּאַרטיציפּ איז דעפינירםט װי נישטם איז אנדערש,
אומאָפּהענגיק פון דער פאַרגאַנגענהײט.פאָרמע, קען מען די פאַרגאַנגענהײם
דעפינירן אַזױ;

די פאַרגאַנגענהײט שטעלט זיך אױף פונעם הילפװערבּ האָבּ
און דעם פּארטיציפּ פון דעם אַנטשפּרעכֿיקן װערבּ.

8. אייניקע װערבּן בּילדן די פאַרגאַנגענהײט נישט מיט ;האָבּ",
נאָר מיט אבּין": איך בּין געבּליבּן, דו בּיסט געבּליבּן, ער אין גע.
בּליבּן, מיר--זיי זענען געבּליבּן, איר זענט געבּליבּן. אַהער געהערן:
בּלייבּן, גיין, געלינגען, געראָטן, געשען (אײנפּערזאָניק), הענגען, װאַקסן.
װערן, זיין, זינקען, זיצן, טרעטן, לויפן, ליגן, ערשיינען, פאַלן, פאָרן,
פּאַרשװינדן, פליסןן?), פליען, פרירן, קומען, קריכֿן, רייטןן?), רינען
שווימען, שטאַרבּן, שטייגן, שטיין, שלאָפן, שפּרינגען.

די זעלבּיקע װערבּן מיט אַ פרעפיקס גײען אַמאָל מיט ;האָבּ';
כ'האָבּ פאַרשלאָפן די לעקציע.

ס'זענען פאַראַן : האָבּ בּײנעקומען און בּין בּײגעקומען, האָבּ גע'
האָנגען (איבּערגײעדיק) און בּין געהאָנגען (שטײעדיק), האָט געלנגען און
איז געלוגגען, האָבּ ערשײנט און בּין ערשינען, פון מיר איז אים געקױ
מען געלט און האָט געקומט (מײנער אַ פּראָװינציאַליזם: איך קום אים

- 124 --

געלט, איך האָבּ אים געקומט געלט), האָבּ געשטײגט און בּין געשטיגן.

9. פּעריפראַסטישע װערבּן פון ערשטן קלאַס בּילדן אָפּטמאָל
די פאַרגאַנגענהײט מיט ,האָבּ": כֿ'הצָבּ זוכה געװען (הגם סאיז נישטאָ
כֿ'האָבּ געװוען, נאָר 5בּין געװען); דער זיװוּג האָט עולה יפה געװען
(אַבּר.) ; אױבּ איך האָבּ נהנה געווען אפילו אַ שטיקל רעטעך (ש"ע)

ס'בּאַמערקט זיך אַ װאַקלנג, זי איז פאַרשטאַנדיק בּײ דער זעלטנ.
קים פון דאָס רוב פּעריפּראַסטישע װערבּן פון ערשטן קלאס.

0. אין דיאַלעקטן פּלאַנטערט מען שטאַרק און פאַרשידן דעם
בּאַנוץ פון ,האָבּ, בּין" א"אַ הילפװוערבּן. די טענדענץ אַריבּערצוגיין אין
אַלע װערבּן צו האָבּ (,האָבּ געבּליבּן" אדג"ל) *) אין בֹּלתּי ספק אַ
פּראָגרעסיווע. אָבּער דער שפּראַך-חוש בּיי יענע, װאָס דיפערענצירן
;האָבּ" און ,בּין", פּראָטעסטירט צו שטאַרק קעגן אַזאַ פּלאָנטער, און
בּיי היינטיקן טאָג היט נאָך די שול אין דעם פּרט די אָנגענומענע
ליטעראַרישע גראַמאַטיק. |

1 שאַפן ספּעציעלע כּללים װועגן דעם, וועלכע וערבּן בּילדן
די פאַרגאַנגענהײט מיט -בִּין"' (;װערבּן, װאָס בּאַטייטן בּאַװעגונג"
אדג"ל), איז צוליבּ דריי צענדליק װערבּן נישט כּדאי. איינפאַכער איז
פּשוט אויסלערנען זיי.

2. די געגנװאַרט האָט אַמאָל דעם בּאַטײט פון פאַרגאַנגענהײט
(ד.ה. פריערדיקייט): קומט צו גיין איינמאָל דער טאַטע פון שול אַהײים
און מאַכט צו מיר און צו מיין בּרודער אליי--איז געקומען צו גײן
אײינמאָל...

מע זאָגט געװײנלעך, אַז אַזאַ בּאַנוץ פון געגנװאַרט קומטיפאָר,
כּ די צו שילדערן לעבּעדיקער די ,פאַרגאנגענע" געשעעניש, פּונקט װי
זי װאָלט , איצט" פאָרגעקומען ; גענויער װאָלם נעװען, אדרבּא, צו זאָגן
אַז דער בּאַנוץ קומט.פאָר, װײ"ל דעם דערצײלער שילדערן זיך די
,פּאַרגאַנגענע" געשעענישן לעבּעדיק, פּונקט װי זײ װאָלטן ,איצט" פאָרגע.
קומעןזּ ממילא װערט שוין אויך בּים צוהערער דערנרײכט דער זעלבּי
קער רעזולטאַט.

3. די פאַרגאַנגענהייט האָט אַמאָל דעם בּאַטײיט פון דער
צוקונפט-פאָרמע. א

4 ,צוקונפט פון דירעקטן מאָדוס" הײסט אַ צונויפגעזעצטע
/=) אפיל בײ שלום-עליכמען (, פֿון יאַריד') קומט פֿאָר: און מיט אים האָט דאָס

ישלום-נחום װעװיקס געװאָרן אינגיכֿן חבר.

= 'טען -=

װערבּ-פאָרמע (איך װעל מאַכֿ, דו װעסט מאַכן, ער װעט מאַכן, מיף
װעלן מאַכן), װאָס בּאַשטײט פונעם הילפװוערבּ ,װעל" און דעם אינ.
פיניטיוו, און בּאַטיײט אַ פאַקטישע טוּונג, װאָס קומט פאָר שפּעטער
װי די מיטטיילונג,

85. דער בּאַטײט פון צוקונפט, מיט אונטערגעשטראָכֿענער זי
כערקייט, קען האָבּן די געגנװאַרט און די פאַרגאַנגענהײט: מאָטל, עס
װעט דיר נישט העלפן, מאָטל! בּאָריס פאָרט מאָרגן אַװעק! (ש"ע--
בּאָריס װעט מאָרגן אויף געװיס אַװעקפאָרן; האָסטו פאַרלירן גאַנץ
פּױלן און ליטע (פּר.)-=װועסטו געוויס פאַרלירן.

6 די איינצייטיקייט, פריערדיקייט און שפּעטערדיקײט פון
דער טוונג, װאָס װערט אויסגעדריקט דורך געגנװאַרט, פאַרגאַנגענהײט,
צוקונפט, קען זיך בּאַציען צו איינצלנע מאָמענטן אין צייט אָדער צו
גאַנצע עפּאָכֿעס. אַזױ בּאַקומען זיך צווייערליי בּאַטײטן פון די דרי
צייט-פאָרמעס--אייגנטלעכֿער און פארבּרייטערטער בּאַטײט. בּיישפּ :

אײיננטלעכער בּאַמטײט פּאַרברייטערטער באטײט

אַמאָל איז אַ סוחר געפאָרן אַמאָל ‏ אין מען געפאָרן

נאָך סחורה, ט'ער אָנגע. אויף פערד, היינט פאָרט מען
טראָפן אַ גזלן, מיטן בּאַן.

מאָרגן װעט ער גיין אויף אין אַ חודש אַרום װעט שין
דער אַרבּעט. דאָס קינד גיין,

7. בּאַזונדערס אָפּט קומט פאָר די פארבּרייטערטע געגן-
װואָרט, װאָס בּאַטיײט נישט איינצייטיקייט פון דער טונג מיט
דער אַרױסזאָגונג, נאָר שטענדיקייט פון דער טונג *) צבּ. די ערד
דרייט זיך אַרום דער זון (פרגל' דעם אײגנטלעכֿן געגנװאַרט: דער
סוחר דרייט זיך ערגעץ אין מאַרק), די זון גייט אויף אין מזרח (ד.ה.
שטענדיק, ווען זי איז אויפגעגאַנגען און װעט אויפגיין, איז אין מזרח{
פרגל': זע, װי שיין די זון גייט אויף, ד.ה. ,איצט?).

זייער אָפּט ווערט בּאַנוצט די פאַרבּרייטערטע געגנװאַרט אין
סענטענצן און ויסנשאַפּטלעכֿע טעזיסן : ניו-יאָרק געפינט זיך אין אַמע-
ריקע (נישט דווקא ,איצט"); װאַסער בּאַשטײט פון װאַסערשטאָף און

*) װיבּאַלד די טוונג קומט פֿאָר שטענדיק, איז שוין די אַרױסזאָגונג בּמילא אינ-
צײַטיק מיט איר,

-' סען =

זויערשטלָף; דער יידישער װערבּ האָט פּאָרמעס פון פּערזאָן, צאָל, מאָ.
דוס, צייט; גאָט זיצט אױבּן און מיר מוטשען זיך אונטן.

8. רוסיש פאַרמאָגט אָפּט בּאַזוגדערע פאָרמעס פאַרן אייגנטלעכן
און פאַרבּרײטערטן בּאַטײם זחזסת גואז-ז80ז20 גװאזח); "דיש איז אין דעם
פּרט אָרעמער.

9. ,פילמאָליקע פאַרגאַנגענהייט" הייסט די צונויפגעזעצטע
װוערבּ-פאָרְמע , פלעג" (פלעגסט, פלעגט, פלעגן)|-אינפיניטיוו. זי בּאַטייט
אַ טוונג, װאָס קומט פאָר אַ לאַנגע צייט פאַר דער מיטטיילונג און
חזרט זיך איבּער מערערע מאָל. ,ער פלעגט קומען" הייסט: ער איז
מיט אַ צייט צוריק מערערע מאָל געקומען. מע קען נישט זאָגן-נישט:
,ער פלעגט פאַר 100 יאָר שטאַרבּן" (ער אין נאָר איינמאָל געשטאָרבּן)
נישט: ,ער פלעגט נעכֿטן קומען" (,נעכטן" איז נישט לאַנג).

0 דיאַלעקטיש פאַרבּייט מען ,פלעג" איף ,װעל" אָדער
,װאָלט", דאָס דאַרף בּאַקעמפט װוערן, װאָרים ס'פירט צו אַ פּלאָנטער
פון פאָרמעס (אי מוועל", אי ,װאָלט" האָבּן אַנדערע פונקציעס אין דעם
ווערבּ-סיסטעם).

1 דעם בּאַטײט פון דער פילמאָליקער פאַרגאַנגענהײט האָט
אַמאָל די איינפאַכֿע פאַרגאַנגענהײט: ;יעדן חנוכּה זענען זי זיך צו
נויפגעפאָרן צום עלטסטן" (אָפּ.)==-פלעגן זיי זיך צונויפּפּאָרן.

92. די פילמאָליקע פאַרגאַנגענהײט האָט אָפט דעם בּאַטײט
פון פאַרבּרייטערטער פאַרגאַנגענהײט: ;אַמאָל פלעגט מען פאָרן אויף
פערד, היינט פאָרט מען מיטן בּאַן"

3 ס'יקומט פאָר אין ליטעראַטור (נישט אין אַלע דיאַלעקטן
בּאַקאַנט) אַ פאָרמע: ,האָבּ געהאַט געמאַכט", ד.ה. האָבּ געמאַכט פריער װי
אַן אַנדער טוונג, וועלכע איז פריער װי די מיטטיילונג ; אויך ,װעל האָבּן גע-
מאַכֿט?, ד. ה. װועל מאַכֿן פריער װי אַן אַנדער טווּנג, װעלכֿע איז שפּעטער
וי די מיטטיילונג. די דאָזיקע פּאָרמעס (;האָבּ געהאַט" -פּאַרטיציפּ, ,װעל
האָבּן"-|-פּאַרטיציפּ) װעלן מיר רופן פּערפעקטיווע (אָדער לאַנגאָניקע)
פארגאנגענהייט און פּערפעקטיווע (אָדער צווייטע) צוקונפט, די בּיז
איצט דערלערנטע צייט-פאָרמעס הייסן, אין געגנזאַץ צו די פּערפעקטיווע,
איינפאכע. בּיישפּ : בּיז איך װעל קומען מיט אים צוריק, װעט איר שוין
האָבּן זיך אַבּיסל דורפֿגעשלאָפן (ש"ע); די הונגערנדע פאַרצווייפלטע אַר-
3טסלאָזע װעלן זיך פאַר קיין שום זאַך נישט אָפּשטעלן בּיז זיי װעלן
װאָבּן אויסגעקעמפט זײיערע גערעכטע פאָדערונגען (;עמעס?.

יענע װערבן, װאָס בּילדן די פאַרגאַנגענהײם מים הבּין" (518).

צילדן די פּערפּעקטיװע פאַרגאַנגענהײט מיט ,בּין געהאַט" (אָרער +בין
געװען), אָבּער אױיך מים ;האָבּ געהאַט': בּין געהאַט געשלאָפן, בין
געװען געשלאָפ, האָבּ געהאַט געשלאָפן.

4 דיאלעקטיש (צ.בּ. אין מײן דיאַלעקט) װערן די אינפאכע
צײמפאָרמעס בּאַנוצט מימן בּאַטײט פון פּערפעקטיוע (אַמאָל מיטן צונאָבּ
,שוין" אָדער מים אַ צגאָבּ ;אָפּ' א"אַ). צ.בּ. בּיז איך װעל קומען מים
אים צוֹדיק, װעט איר זיך שון אַבּיסל דורכשלאָפן

5 ס'קומט פאָר אויך (זעלטן) אַ ,פּערפעקטיװע געגנװאַרט', װעל.
בע מע קען רופן פּערפעקט. ער איז אױסערלעך ענלעך צו דער
אײנפאַכער פאַרגאַנגענהײט, האָט אָבּער אן אַנדער בּאַטײט. בּישפּיל:
ער האָט געטראַכט, אַז אױבּ זי זאָל זיך נאָר מױגן, קען זי װעדן די
,מאַטקע" פון אַלע גנבים, און דעמאָלט האָט ער אָפּגעזאָרגט (אָפּ.)--און
דעמאָלט איז ער אַזא, װאָס האָט אָפּגעזאָרגט. אַהער געהער אפשר אױיך
,האָסטו פאַרלוירן גאַנץ פּױלן און ליטע' 325). אַן אױסגעשפּראָכענער
פּערפעקט קומט פאָר אין געמישטן מאָדוס און אין פּאַסיר (326),

6. +צװישן די צװײ פּאַסיװן-מיט ,װער" און מיט זײן" (311)--
עקזיסטירט אַ שיכות װי צװישן אינפאַכע און פּערפעקטיװע צײמפֿאָרמעס;

אקטיחװ פּאַסיװ
פּערפּ. פּאַרג. | ער האָט געהאַט געמאַכט אַ טיש ; דער טיש איז געמאַכט געװען
פאַרגאַנגעג. |ער האָט געמאַכט אַ טיש |דער טיש איז געמאַכט געװאָרן

פּערפּעקט ער האָט געמאַכט 8 מיש דער טיש איוז גנעמאכם
געננװאַרט ער מאכט א טיש דער טיש װערט געמאכם
פּערפּ. צוק. | ער װעם האָבּן געמאַכט אַ טיש דער טיש װעט געמאַכט זײַן
צוקונפט ער װעם מאַכן אַ טיש קאר טיש װעט געמאַכט װערן

7, אין מײן דיאַלעקט איז פאַראן אַ פאָרמע ;האָבּ געװעסט,
האָבּ געװען"--פּאַרטיציפ; זי בּאַטײט אַ פאַרגאַנגענע טונג, װאָס אין נישם
פּאַרענדיקט געװאָרן, אָדער ס'איז נישט דערג-ײכט געװאָרן דער געציל.
טער רעזולמאַט, אָדער דער דערגרײכטער רעװלטאַט איז צעשטערט נעי
װאָרן. בַּיישׂפּ.; ;,איך האָבּ פּאַרלױרן פון אויג די אָפּראַכלאָזע ‏ עטלעכבע
קינדער, נאָךְ װעלכע איך האָבּ זיך געװען געלאָזט גײן" (לײװ.). די
פּאָרמע אַנטשפּרעכט דער רוסישער פאַרגאַנגענהײם מיט סתם). דאַכט זיך,
אַז אין, אַנדערע דיאַלעקטן װערט זי פאַרבּיטן אױף (אָדער װערט בּאַנוצט
פּאַראַלעל מים) פּערפעקטיװער פּאַרגאַנגענהײט.

126 ד=

8. דער גרונטבּאַטײט פון דירעקטן, אָדער פּאַקטישן, מאָדוס
איז--אַז די טווּנג קומט פאַקטיש פאָר (אין דעם אָדער יענעם מאָמענט,
װאָס װערט אָנגעװויזן דורך דער ציט-פאָרמע).

דאָס איז אײגנטלעך אַ ;נול-בּאַטײט", װאָס בּאַקומט אַ זינען נאָר
בּיים פאַרגלײך מים אַנדערע מאָדוסן. |

אַחוץ דעם האָט דער דירעקטער מאָדוס איניקע גנ |
ד.ה, בּאַטײיטן פון אַנדערע מאָדוסן.

9. השערה-מאָדוס הייסן צונויפגעזעצטע װערבּפאָרמעס, װאָס
אַנטהאַלטן דעם הילפװוערבּ ,װאָלט (װאָלסט, װאָלט, װאָלטן)". אַזעלכע
פאָרמעס זענען עטלעכע:

װאָלט מאַכן

װאָלט געמאַכט

װאָלט געווען מאַכן
װאָלט געװען געמאַכֿט
װאָלט געהאַט געמאַכט.

0. דער גרונטבּאַטײט פון השערה-מאָדוס איז אַ טוונג, װאָס
קומט נישט פאָר, װוייל ס'פעלט אַ נייטיקער בּאַדינג, צ.בּ. ‏ קאַץ זאָל
האָבּן פליגלען, װאָלט זי אַלע פייגעלעך אין דער לופט אויסגע-
װאָרגן -- פאַקטיש װאַרגט זי נישט אויס, ווייל זי האָט קיין פליגל
נישט; ,דער עולם װאָלט דעם שנידערוק צעריסן" (פּר.)--פאַקטיש
האָט ער אים נישט צעריסן (דער אױטאָר וייזט אין דער פראַזע נישט
אָן, פאַרװאָס); איאָ, מע האָט אים געװיס דערשאָסן אַנדערש װאָגט
ער געקומען" (אָפּ)--פאַקטיש איז ער נישט געקומען, וייל סאיז
נישט געװוען ;אַנדערש", די.ה. וייל מע האָט אים ,געויס דערשאָסן?

1 אין בּאַדינגזאַץ בּאַטײט דער השערה:טאָרוס איך יענעם ב אַ*
דינג, װאָס פּעלט צו דער פאַקטישקײם פון דער טונג, צ.בּ. װען אַלע
מענטשן װ אָ לט ן ציען אויף אײן זײט, װאָלט זיך די װעלט איבּערגע-
קערט-פּאַקטיש ציען זײ נישם פאַרװאָס, װערט דאָ נישט אָנגעחיזןף
אדרבּא, דאָ װערט אָנגעױיזן דער רעװלטאַָט דערפון-די װעלם קערט
זיך נישט איבּער), דעריבּער רופט מען דעם השערה.מאָדוס אױיך באַ*
דינג.מאָדוס.

װײטערדיקע בּאַטײטן פון השערה-מאָדוס: העפלעכע װענדונג, עצה,
חונטש.

2. פון די 8 פאָרמעס פון השערה.מאָדוס האָט ,כ'װאָלט מאַכֿן,,

= 129 --

דאַכֿט זיך, נאָר דעם בּאַטײט פון געגנװאַרט, צוקונפט, ,;כ'װואָלט גע=
מאַכֿט"--דעם יבּאַטײס פון פאַרגאַנגענהייס, געגנװאַרט, צוקונפּט, די איבּ.
ריקע פאָרמעס--דעם בּאַטײט פון פּערפעקטיווער פאַרגאַנגענהייט,

3. צום הילפװערבּ ,װאָלט' קען קומען אַ הילפּװאָרט ;כִײ, נע:
כײ, כײבּי, נעכײבּי', װעלכער גיט צו דעם װערבּ דעם בּאַטײם פון בּאַ.
דויערונג. אָנשט. ,כײ װאָלט' קומט איך אײן װאָרט ;כאָלט (כבײלם,
האָלט)"--װעלכע מע דאַרף אָננעמען פאַר א בּאַזונדער הילפװערב. הי
װערבּפּאָרטעס מים ,כאָלט (כײלט, האָלט" בּילדן אַ בּאַזונדער מאָדוס,
בּאַדױער-מאָדום.

בּײשפּ.: כאָלט איך האָבּן געלט! (פון מײן דיאַלעקט); כאָלט איר
עס בּעטער געטון אַנדערש! (פון מײן דיאַלעקט); נעכײבּי װאָלט דאָס
שױן געװען, אן עק לאָז דאָס האָבּן (ש"ע); נעכײבּי װאָלט זיך, זאָגט.
ער, אים געשמעלט פּאָפּערעק דאָס ערשטע גלעול בּראָנפן (ש"'ע); האָלט
איך כאָטש אײן הגדה פאַרקויפן (,װעקער".

דאָ זענען שײך די זעלבּיקע 8 פאָרמעס, װאָס אין השערה-מאָדוס.
בּאַדױער-מאָדוס בּאַטײט בּאַדױערונג, חרטה, אױך העפלעכע עצה.

4 די פאָרמעס:

לאָמיך מאַכֿ לאָמיר (נאָמיר) מאַכֿ
2 + ך ן די זי 1
לאָז (ער) מאַכן לאָזן (זיי) מאַכֿן

קען מען פאַראייניקן אין איין סיסטעם מיטן אימפּעראַטיו מאַך, מאַכֿט
אַלס פּערזאָנפאָרמעס פון בּאַנעל-מאָדוס,

5. אייניקע װערבּן זענען דעפעקטיוו לגבּי דער צוייטער
פּערזאָן בּאַפּעל-מאָדוס, ד.ה. דעם אימפּעראַטיוו: דאַרפן, װעלן, מון,
מעגן, קענעןן?) (פאַראַן ;לאָמיך דאַרפן, לאָז ער דאַרפן", נישטאָ:
;דאַרף! דאַרפט!*). אָנשטאָטן אימפּעראַטיוו קומט בּיי זיי דער געמיש.
טער מאָדוס,

זעלטן ווערט בּאַנוצט ,ווייס, ווייסט", אָפטער--,זײַ וויסן, זאַלסט
וויסן זײַן"

6. אומרעגלמאָסיק: ,זײַ* (צוֹם פּערזאַנװאָרט ,בּין")

7. דער גרונט-בּאַטײיט פון בּאַפעל-מאָדוס איז--געװװוונטשענע
טווּנג. דער װוּנטש קען האָבּן פאַרשידענע מאָדיפיקאַציעס: תפילה,
בּקשה, פאָרשלאָג, פאַדערונג, איינרעדונג, ‏ התראה, עצה, ערלױבּעניש,
אויפמונטערונג, בּאַשלוס, בּדעההאָבּן אאַז"ו.

בּיישפּ.: לאָמיר אַלע אינאיינעם מאַרשירן!; לאָמיך זיך אָקאָרשט

יידישע גראַמאַטיק (69

-- 30 --

צו אים נעמען; גיבּ אַהער דעם בּוך!; זיצט, דערצילט עפּעס נייס;
שלאָף אין פרידן; פון מיינעטװועגן לאָז ער פאָרן

8. דער בּאַפעל-מאָדוס קען אויסדריקן אַ װוּנטש וועגן א
טוּונג, װאָס איז נישט אין יענעמס רשות, צו װועמען דער װוּנטש איז
געװוענדט (בֹּרכֹֿה קללה, שבועה): לאָמיך אַזױ וויסן בּייז!; דערלעבּט
איבּעראַיאָר!; גיי אין דער ערד!

9. צו װעמען װערט געװענדט דער װונטש פונעם בּאַפעל.מאָרוס?
נאָרמאַל--צום סובּיעקט פון זאַץ (װעלכער קען זײן סײ דער אדרעסאַט
פון רײד, סײ דער רעדער אַלײן, סײ עמעצער אַנדערש. ס'קען אָבּער
פּאָרקוטען, אַז דער װוּנטש זאָל געװענדט זײן צום אדרעסאַט פון רײר,
אפילו װען דער סובּיעקט איז נישט די צװײטע פּערזאָן; לאָמיך פון דיר
נחת האָבּן (כ'װענד דעם װוּנטש נישׂם צו ,מיר', נאָר צו ;דיר'); לאָז
װערן שטיל! (קײן סובּיעקט איז נישמאָ, אָבּער דער װונטש איז געװענרםט
צו אַ קאָנקרעטער פּערזאָן אָדער פּערזאָנען.

0. בּייבּאַטייט--פיקטיווער פאַרלאַנג: נו, אַדרבּא, גייט קוקט
אַזעלכֿעס אָן און האָט עס פיינט! (ש"ע) בּיים בּאַפעל-מאָדוס קומען
אַמאָל בּאַהילפיקע וװוערטער /נאָר, אָקאָרשט" א"אַ: קקום נאָר אַהער".
זיי ניואַנסירן דעם בּאַפעל-בּאַטײט.

1 די פאָרמעס מיט ,זאָל" האָבּן בּאַטיײיטן פון פאַרשידענע
מאָדוסן, דעריבּער רוף איך זיי ,געמישטער מאָדוס.

92, ,זאָל"--אינפיניטיוו.

גרונטבּאַטײטן: |) נאָענט צום בּאַטײט פון בּאַפעל-מאָדוס (צייט-
בּאַטייט--געגנװאַרט און צוקונפט). 7

2) בּאַטיײט פון געגנװאַרט אָדער צוקונפט דירעקטן מאָדוס,
מיטן ניואַנס פון איבּערגעבּן עמעצנס מיינונג, אין וועלכער מע איז
נישט זיכער: ,פּילפּודסקי זאָל צוריק וװוערן בּיים רודער" (,וועקער")==
מע זאָגט, אַז פּילסודסקי װערט (אָדער אװעט װערן") צוריק
בּיים רודער.

בּייבּאַטײט -- בּאַװוּנדערונג: א קינד זאָל האַלטן אין איין
וויינען? (776).

אין אַ בּייזאַץ האָט דער געמישמער מאָדוס נאָך אַנדערע בּאַטײמן (774).

| 383. ,זאָל געװען" |-אינפינימיװ קוּמם פאָר נאָר אין א פײזאַץ.

4 /זאָל האָבּן"-|-פּאַרטיציפּ. די פאָרמע האָט צװיי בּאַטײטן;

בּאַטייט פון פאַרגאַנגענהײט פון דירעקטן מאָדוס מיטן נײאֿנס

= 131 יי

פון איבּערגעבּן אַ פרעמדע מיינונג, אין וועלכֿער מע איז נישט זיכער:
אַן עפּל, אַראָפּגעפאַלן פון אַ בּוים, זאָל האָבּן געעפנט ניטאָנען די
אויגן אויף דעם צוציונג-געזעץ (שטיפס איבּערזעצונג פון גידעמאַנס
,קולטור-געשיכטע")-=-מע זאָגט, כ'ווייס נישט צי סאיז אמת, אַז אַן
צַפּל אַראָפּגעפאַלן פון אַ בּוים האָט געעפנט..

2) בּאַטייט פון בּאַפעל-מאָדוס מיטן ניואַנס פון פּערפעקטיווקייט,
,פּאַרגאַנגענהײיט?: זאָלסט דיר האָבּן פיל גוטס אױיסגעבּעטן (פּר.)--הלוואי
זאָל זיין דער פאַקְט, אַז דוּ האָסט זיך פיל גוטס אױסגעבּעטן

דאָס איז אַ פּערפעקט.

58 ההאָבּ געזאָלט"--אינפיניטיוו. די פאָרמע האָט צוויי בּאַטײטן:

) בּאַטייט פון דירעקטן מאָדוס מיטן ניװאַנס פון ,צוקונפט אין
פּאַרגאַנגענהײט": כהאָבּ געזאָלט פאָרן קיין קיעװו--מיר אין פאָרגע.
שטאַנען, כֿהאָבּ זיך געקליבּן פאָרן, ס'אין געװען א צייס, וען אין
צוקונפט איז געווען מיין פאָרן קיין קיעו.

9) בּאַטייט פון בּאַפעל-מאָדוס אויף פאַרגאַנגענהײט: האָסט גע-
זאָלט אָנשרײבּן--דו האָסט געדאַרפט אָנשרײבּן--איך האָבּ געװאָלט דו
זאָלסט אָנשרייבּן.

6. אַלגעמײנע דעפיניציע פון צײם און מאָדוס.

צײם אז אַזאַ פאָרמע, װאָס װערט געבּילדעט דורך א הילפװערבּ
(אָדער דורך אַ נול-סימן-אָפּװעזנהײט פון אַ הילפװערבּ) און בּאַצײכנם די
צײמלעכע בּאַציונג צװישן דעם מאָמענט פון דער טוּנג און דעם מאָמענט
-פון דער אַרױסזאָגונג.

מאָדוס איז אזא פּאָרמע, װאָס װערט געבּילדעט דורך אַ הילם.
װערבּ שאָדער דורך אַ נול.סימן--אָפּװעז;הײט פון אַ ספּעציעלן הילפװערב)
און בּאַטײט די פאַקטישקײט אָדער נישט.פאַקטישקײט (מעגלעכקײט, גע.
װוּנטשנקיײיט) פון דער טוּנג.

7. אײגנטלעך דאַרף מען האַלטן פאַר מאָדוסן (יעדנפאַלס, פאַר
צונויפגעזעצטע װערבּ-פּאָרמעס) אויך אזעלכע גרופּירונגען, װי ?ער האָט ג ע.
מוזט עפּעס זינדיקן קעגן גאָטי (פר.)+=ער האָט אװדאי געינדיקט;
,חײם-משה ק ען געװיס װ ע לן צוגײן צו עטל קאדיס אַהײם נאָכן שליסל"
(בּערג.)--װיל מסתּם. כ'שליס זײ נישט אײן אין דער סכעמע, כּדי נישם
צו קאָמפּליצירן,

1 פּאַרטיציפּ, אינפיניטיוןף

8, דער פּאַרטיציפּ כֿאַראַקטעריזירט זיך מיט דריי סימנים, פוך
װעלכֿע איינער אָדער צוויי פעלן אָפטמאָל: פּרעפיקס גע--, סופיקס --ט
אָדער --ן, --ען אינװייניקסטע בּײיגונג. בּיישפּ.: געזאָגט, געזען, גענו-
מען, טעלעגראַפירט, דערזען.

9. פּרעפיקס גע--.

דער פּרעפיקס קומט אַלע מאָל, אַחוץ די פאַלן;

4וען דער װערבּ האָט אַ פּרעפיקס: אַנ(ט)--, בּאַ-, גע-+
דער--, ער--, פאַר--, צע--, צ.בּ.: אַנטלאָפן (נישט געאַנטלאָפן), בּאַ-
נומען, געװוּנען, דערציילט, ערשינען, פאַרכֿאַפּט, צעטראָגן

צװײדײטיקײמן: געדענקט (צו דענקען און צו געדענקען), געהערט
(הערן--געהערן), גענאָסן (ניסן--געניסן), געראָטן (ראָטן--געראָטן).

צעעסן--צעגעסן.

2) אָפּטמאָל בּיי װערבּן מיטן סופיקס --יר (בּאַזונדערס בּיי לענ-
גערע און וייניקער פאַריידישטע): אַבּסטראַהירט, אוטיליזירט, אוטרירט,
אָטּערירט, בּאַזירט, דיקטירט, דעבּאַטירט, האַרמאָנירט, מאַגנעטיזירט, נאָ-
טירט, נאַציאָנאַליזירט, סטראַכֿירט, עקזיסטירט, עקספּלאָאַטירט, פּאַסירט,
קאָנקורירט, קאָנקרעטיזירט, רעדאַקטירט, רעמאָנטירט אאַז"ו.

כ'האָבּ געטראָפן: געגאַסטירט, געדעקלאַמירט, געהאַרמאָנירט, גע=
טעלעגראפירט, געטעלעפאָנירט, געפּראָקלאַמירט, געפאַנטאַזירט, געפּאָרמירט,
געקאַװירט, געקורירט, געראַזירט, גערעקאָמענדירט, געשפּאַצירם אדנ"ל.

אָפּטמאָל בּײ נישט פּאַרייִדישטע אָדער װײניק פאַרײִָדישטע סלאַ-
װיזמען;: איספּאָרטשעם, גוליאַיעט, װרוטשאַיעט, פּאָליבּעט, ראַסזשדאַיעמג
דאָך קומט פּאָר-געהאַלובּעט, געסמײעט, געקאַטאַיעט זיך.

0. ווען דער אינפיניטיוו האָט אַ װערבּאַלן צוגאָבּ, קומט' דער
פּאַרטיציפּ מיטן פּרעפיקס גע--. װעלכער שטעלט זיך נאָכֿן װערבּאַלן
צוגאָבּ; אָנזאַמלען--אָנגעזאַמלט.

דעריבּער איז: צענעמען--צענומען, אָבּער צונעמען--צוגענומע.
אין שוֹל איז עס איינער פון די סימנים צום אונטערשיידן צע-- אוך
צו-=;

1 אַ װערבּ מיט אַ װערבּאַלן צוגאָבּ בּאַקומט אָפּטמאָל אין פּאַר-
טיציפּ דעם פּרעפיקס גע--, אפילו ווען אָן דעם װערבּאַלן צוגאָבּ װאָלט

עג

= 133 +-

זער, לוט 8 399, דעם פּרעפיקס גע-- נישט בּאַקומען, צ.בּ. דערציילט,
נישט געדערציילט, אָבּער אָנגעדערציילט, נישט אָנדערציילטן סטראַ:
יכירט, אָבּער אָפּגעסטראַכירט,

גוליאַיעט, אָבּער זיך אָנגעגוליאַיעט,

אויסנאַמען : אָנבּאַלאַנגט, אָנ(נד)ערקענט, אױסדערװײלט אאאַ.

ס'טרעפט זיך אָבּער אויך : אָנדערצײלט, אױסבּאַהאַלטן.

9 סופיקסן --ט, --ן, --ען.

דער גרעסטער טייל װערבּן בּילדן דעם פּאַרטיציפּ מיט ט,

אַהער געהערן:

) אַלע װערבּן מיטן סופיקס ע;

2) אַלע װערבּן מיטן סופיקס יר (שפּאַצירט);

6 אַלע װערבּן מיט טראַפיקע ל, נ (געהאַנדלט, גערעכנט) איא.

64 נײבּילדונגען (װערבּאַליזירונגען). .

מיטן -ן, -ען בּילדן דעם פּאַרטיציפּ נאָר װערבּןגערמאַנימען;
דער אײנציקער נישט גערמאַנישער װערבּ אין שעכטן-געשאָבמן

װערבּן, װאָס בּילדן די פאַרגאַנגענהײט מיט בּיןף, בּילדן דעם
פּאַרטיציפּ מיט -ן, --ען. װעגן דער פאַרטײלותג פון | און ען-- 8 9006.

שפּאַס: וי אַזױ איז דער אינפיניטיו פון ,צעזייט און צע'
שפּרייט"--,צעזייען און צעשפּרײען" אָדער ,צעזייטן און צעשפּײײטן"?

3. פאַראַן װערבּן, װאָס האָבּן צוויי פּאַרטיציפּן: מיט --ט און
מיט -ן, -ען (איניקע פון זיי מיטן אונטערשיד אין בּאַטייט):
בּאַקן, בּאָרגן, בּילן, בּלאָזן, בּעטן, גלייכן, וװעג, זאַלצן, לאָזן,
לײכֿטן, לעזן, מאָלן, מעלדן, מעלקן, פייפן, קװעלן, קנעטן, קריגן, שאַפֿן,
שטייגן, שטרייכן, שיטן, שיינען (געשיינט--ערשינען), שענקען, שפּײ-
ען אאאַ.

בּינדן--געבּונדן, אָבּער ,פאַרבּינדעטער'; דינגען-געדונגען, אָבּער
(אומ)בּאַדינגט".

4. אינווייניקסטע בּייגונג.

די אינװייניקסטע בּייגונג קומט פאָר בּיי ‏ דעם גרעסטן טײל
פּאַרטיציפּן מיט --ן, --ען און כּמעט בּיי קיין איינעם נישט מיט --ט.
זי איז כּמעט שטענדיק שייך צום װאָקאַל נישט צום קאָנסאָנאַנט. די
פּאַרטיציפּן מיט --ן, --ען לאָזן זיך איינטיילן אויףף עטלעכֿע קלאַכן,
לויטן טיפּ פון דער װאָקאַלישער אינװייניקסטער בּייגונג,

= 124 -

די טײלונג פאַלט נישט צװאַמען מיט דער מײלנג פון די ,שמאַר-
קע' װערבּן אין דייטשישער גראַמאַטיק.
5. ערשטער קלאַס אָן אינװײניקסטע בייגונג. 8) בּאַקך

(אויך געבּאַקט), האַלטן, װאַקסן (אויך געװאָקסן), װאַשן, זאַלצן (איך

געזאַלצט), לאַדן (אויך געלאַדט), פאַלן פאַנגען, דאַנקען (אויך גע-

דאַנקט), ראַטן (אויך געראַט), שאַפן (איך געשאַפט), שפּאַלטן (אויך

געשפּאַלטן).

?) בּאָדן, בּאָטן, בּלאָזן (אויך געבּלאָזט), בּראָטן, געבּאָרן, געראָטן,

גראָבּן, טאָן, טראָגן, לאָדן לאָזן (אויך געלאָזט), מְאָלן (אויך געמאָלט),
פאַרבּאָרגן, פאָרן, צװאָגן, ראָטן, שאָבּן, שלאָגן, שלאָפן.

ס) בּויגן (אויך געבּויגט), געבּוירן, זױגן (אויך געזויגט), זויפן
(אויך געזויפט), יוירן (אויך געיוירט), קלױבּן, שטויסן =

4 בּעטן געבּן געפעלן, געשען, זעגן .(ליטעראַריש געזענָּע)
טרעטן (אויך געטראָטן), לעזן (אויך געלעזט), נעמען (ליטעראַרישיגע-
נומען), עסן, פאַרגעסן, פרעסן, קנעטן (אויך געקנאָטן)

6) הייסן, שווענקען (אויך געשװענקט).

64 ליגן (אויך געלעגן), קריגן (אויך געקראָגן), היטן (ליטער.

געהים), טונקען (אויך געטונקט), קומען, רופן, שרומפּן

6. צ װײטער קלאַס. פּאַרטיציפּ מִיט -אַ:

8) בּערשטן, בּרעכן, געלטן, דערװערבּן (אויך דערװערבּט), העפטן,
װעטן זיך, װערבּן (?, ווערגן, וערן, טרעטן (אויך געטרעטן), טרעפן.
יעטן (אויך געיעט), לעשן (אויך געלעשט), מעלדן (אויך געמעלדעט)
מעלקן (אויך געמעלקט), מעסטן, פלעכֿטן, קװעלן (אויך געקוועלט),
קנעטן (אויך געקנעט), שװעלן, שװערן (אויך געשווֹירן), שטעכן,
שמעלצן, שעכטן, שעלטן, שערן (אויך געשוֹירן), שפּרעכן, שרעקףן

2) גילטן, ניסן, געניסן, זידן, ניסן, פאַרדריסן. פארלירהן (*י =
פּאַרלוירן), פליסן, פרירן (אויך געפרוירן), קריכן, שיטן (אויך געשיט),
שילטן, שליסן.

0) דאַרפן (ליטער. געדאַרפט), װאַקסן (אויך געװאָקסן), װאַרגן=
װאַרפן, פאַרדאַרבּן, שטאַרבּן, שפּאַלטן.

64 ליפן.

6 שענקען (אויך געשענקט).

- ) (אונטער)שטרײכֿן (אויך אונטערגעשטרײכֿט).

9) טון--געטאָן.

== פכן =

7, דריטער קלאַס פּאַרטיציפּ מיט וּ.

) בּילן (אויך געבּילט), בּינדן, געװינען, געלינגען, געפינען
דינגען, דערפינדן, דרינגען, הינקען, װינקען, וינטשן, זינגען, זינקען
(אויך געזינקט), טרינקען, לינקען, פאַרגינען, פאַרשװינדן, צוינגען
צינדן, קלינגען, יי ומע , טי קען. שינדן, שלינגען, שפינען
(אויך געשפּינט), שפּרינגען.

0) נעמען.

8. פערט ער קלאַס. פּאַרטיציפּ מיט --י.

8) בייטן, בייסן, . בּלייבּן, גלייכןן (אויך געגלײכט), גרייפֿן, ווייזן,
טרייבּן, לידן, לייען, מיידן (אויך געמיידט), ערשיינען, פייפן (איך
געפייפט), קלייבּן, קנייפּן (אויך געקנייפּט), רייבּן, רייטן, רייסן, שווייגן,
שטייגן (אויך געשטייגט), שטרייטן, שטרײיכֿן (אויך געשטרײכֿט), שמייסן
שניידן, שפּײיען (אויך געשפּײט), שרייבּן, שרייען

2) שלייפן.

303 פיַנפטער קלאס. פארטיציפ מיט -עַ" .

8) בּאַװעגן (אויך בּאַװעגט)) בּאַפעלן, ועגן, שװערן (אויך געי
שװאָרן), שערן (אויך געשאָרן).

2) פאַרלירן (אויך פאַרלאָרן), פליען, פרירן (אויך געפראָרן), ציעף

0( בּייגן, הייבּן +), זייגן.

64 לייכטן (אויך געלײכֿט).

0. זעקסטער קלאַס - פּאַרשידענע.

גיבּ-געגעבּן, גיי-געגאַ(נגע)ן, הענגעןגעהאַנגען, זיי-געויען(ז)ן!
(אַדיעקטיוו: געוועזענער), זיצןגעזעסן, ליגןגעלעגן, שטיי-געשטאַנעןף

1, קאָנסאָנאַנטישע בּייגונג אין די פּאַרטיציפּן מיט -ן, --ען:

) ליידן-געליטן, מיידן-געמיטן, שניידן-געשניטן, זידן-געזאָטן (אויך
געזאָדן).

2) זיצן-געזעסן.

3) לייען-געליגן (אויך געליען), שפּײיען-געשפּיגן, שרייען -געשריגן
(אויך געשריען), פליען-געפלויגן.

4) גיין-געגאַנגען (אויך געגאַן).

8) עסן-געגעסן.

6) בּין-זיין-געװועזן האָבּן דריי פאַרשידענע װאָרצלען.

ר"

*) מע שרײבּט אויך הױבּן, גצהױיבּן, לויטן ערשטן קלאַס.

- 136 --

. אינװייניקסטע בּייגונג בּיי פּאַרטיציפּ מיט --ט:

בּרענגען-געבּראַכֿט (פּויל. דיאַל. : געבּרענגט), האָבּן-געהאַט, װיסן-
געװוּסט, װעלן-געװאָלט (אויך געװועלט).

4 פיר האָבן געוען, 8ַז פון די הבי. (סשימנים פון פּאַרטיציפּ
קענען צװײי (פרעפיקס נע- און אינװײניקסטע בּײגונג) פעלן; דער דריי
טער סימן אָבער (סופיקם) איז נישט שטענדיק גענוב אויף אונטערצושײדן

דעם פּאַרטיציפּ פון אַנדערע פאָרמעס, דעריבּער קומען אַרױיס אַועלבע.

צװײדײטיקײטן װי: בּאַטראַכט - ז26נעװעה?ם אין סוגװ{091, בּאַקומען--טזװצהסף
סאסנעװסה, 4887עהסה.

מירן בּאַקומען--מיר האָבּן בּאַקומען און מיר װעלן בּאַקומען.

4 פּאַרטיציפּ דינט, װי מיר וייסן שוין, אויף צו בּילדן גע.
וויסע מאָדוס. און צייט-פאָרמעס. אַחוץ דעם, קען ער האָבּן דעם בּאַטײט
פון בּאַפּעל-מאָדוס: ,, שוין אַװעקגעזעצט זיך! נישט געװיינט!" און פון
פאַרגאַנגענהײט דירעקטן מאָדוס: ,געקומען אַ גאַסט? :

8 ווייטער קען ער אָפטמאָל בּאַקומען אַדיעקטיװוישע פאָר.
מעס--דעמאָלט איז ער (אָן אָט די פאָרמעס) אַן אַדװערבּ. בּיישפּ :

דערשראָקן האָט ער געעפנט די טיר--דאָ איז /דערשראָקן" אַן אַדװערבּ,.

! ווייל עס אַסאָצײַרט זיך מיט דערשראַקענער, דערשראַקענעם, אאַז"ו.
;געקאָסט* איז קיינמאָל נישט קיין אַדװערבּ, װייל נישטאָ געקאָסי
טצרא אדג"ל,

6 אַ פּאַרטיציפּ צו אַן איבּערגייענדיקן װערבּ (498) האָט אַ
פּאַסיוון בּאַטײט; בּאַקומענער--וועלכן מע האָט בּאַקומען; אַ פּאַרטי
ציפּ צו אַ שטייעדיקן װערב האָט אַן אַקטיוון בּאַטײט; געקומענער--
װעלכֿער איז געקומען, אַנטלאָפענער, געװועזענער, געשטאַרבּענער, פאַר.
גאַנגענער (דאָס האָט אַ שייכות צו דער בּילדונג פון פאַרגאַנגענהײט מיט
שהאָבּ" און מיט ,בּין") (318).

אין בּיידע פאַלן בּאַטײיטן זיי פאַרגאַנגענהײט

7 אָפּנײגן :

) אַקטיווער פּאַרטיציפּ צו איבּערגייעדיקן װערבּ: אויסגעדינט
(אַזא, װעלכֿער האָט אויסגעדינט), אָפּגעגעסן, געליטן, געענדיקט, געי
שטודירט,

2) װידערקעריקער בּאַטייט : אָנגעבּרוגזט (און אָנגעבּרונזטער--אַזאַ,
װעלכֿער האָט זיך אָנגעבּרוגוט), פאַרזעסן, אַן אָנגעדאַװנטער, אַן אָני
געזאָגטער" (קאַסעל).

א
פיט אט יש -

שוג לי

;

=- 127 --

3) פּאַזיװער בּאַטײט אָדער בּאַטײט פון אַ צושטאַנד, מיט געגג.
זואַרטיקײט: געזוכֿטע קרובים--װעלכֿע װערן געזוכֿט, אַן אױסגערעכנ.
טער, אַ געלערנטער, אַ פאַרליבּטער (הייסט נישט אַזאַ, װאָס האָט זיך
געלערנט אָדער פאַרליבּט, נאָר ס'כאַראַקטעריזירט זיין ,איצטיקן? צו.
שטאנד).

פלב. די װערבּן מים -ינק-- בּילדן, דאַכט זיך, נישטט קין פֿאַר.
מיציפּ,. ממילא האָבּן זײ נישם יענע צנױיפגעזעצטע פּאָרמעס, װוּ ס'קומט
פאָר דער פּאַרמיציפּ.

9. פאַראַן פּאַרטיציפּן, װאָס האָבּן נישט צו זיך קיין װערבּן:
בּאַװוּסט, בּאַטעמט, בּאַיערטע סאָסנעס (אָפּ.), פאַרטאַרעראַמט, פּאַריתומט,
פאַרחלומט, פאַרחושט, פאַרשטאָרבּן. זייער פּאַרטיציפּישע נאַטור וייזט
זִיך אַרױס אין דער פאָרמע, טילװיין אין בּאַטײט; אָפט האָבּן זיי צו
זיך קרובהשע װערבּן (אױיבּ נישטאָ ,פאַרחלומען', איז דאָ ,חלומען'?.
דאָס איז אַ פּראָדוקטיווער בּילדונגס-טיפּ פון אַדיעקטיון.

0. אינפיניטיוו בּאַשטײיט פון װערבּאַלער טעמע--סופיקס --ן,
-ען (907). נאָך נישט אַקצענטירטן --ע קומט --ן (קאַנסאַנאַנטישער):
האָרעװען. אַזעלכע װערבּן קען מען רופן װערבּן מיט ע". בּיישפּ.:
איך בּויטע, בּורטשע, בּלאָנדזשע, בּעבּע, גריזע, דורע, הוליע, װאָרטשע,
טוליע זיך, טענע, כֿראָפּע, סודע, פּאָטױפּע זיך, קאָװע, קװאַפּע זיך
איאַ +); (מיט --עוו) (289) איך בּאַלעװע, האָדעװע, האָרעװע, טינ.
קעװע, לצעװוע, ראַטעװע, שאַנעװע א'אַ; (מיט --ק) איך אויקע,

- בּאָמקע איאַ. דאָס זענען אַלץ סעמיטישע, סלאַװישע א'אַ, אָבּער

נישט קיין גערמאַנישע װערבּן (אַחוץ העצע--העצען)
1. אייניקע װערבּן מיט --ע קענען בּאַקימען אין אינפיניטיוו

אַ ,פאַרטאָפּלטן סופיקס": דאַגען--דאַגענען; אַהער: גנבע, דאַגע, חכֿמע

זיך, חנפע, חתמע, ירשע, עצע, קנסע, קאָרמע, שרפע, קוילע (קוילע.

| נען-קוילען) א"אַ; גזל-גזלענען.

די פּאָרמעס דאַגען און דאַגענען דאַרף מען האַלטן פאַר אַלצאײנס
בֿעזעצלעבע. :

*) אויך אַ גאַנצע ריי אין ליטעראַטור נישט אָנגענומענע, אָבֹּעֹ אין רײד בּאַנוצ-
לעכֿע: אָבּראַשטשאַיע, אוספּײע, איזװיניאַיע זיך, איספּאָרטיע {איספּאָרטשע), גוליאיע,
נוזשדאַיע זיך, סטרויש, פּאָספּײיע, פסטרעטשאַיע א 8.

9. אין די אַלע פאַלן איז דער אינפיניטיוו פאָנעטיש ענלעך
מיט דער ערשטער-:דריטער פּערזאָן מערצאָל. אױיסנאַמען :
{) גין (מיר גיען), זען (מיר זעען), טון (מיר טוען), שטיין
(מיר שטייען); ס'קומט פאָר אויך ,גייען, זעען?
2) געבּן (מיר גיבּן), װויסן (מיר ווייסן), װעלן (מיר וילן), זיין
(מיר זענען.
3. סכעמע פון דער יידישער קאַניוּגאַציע
װערבּ: מאַכֿן
אינפיניטיוו: מאַכֿן פּאַרטיציפּ: געמאַכט
דירעקטער מאָדוס
געגנװאַרט: איך מאַך
פאַרגאַנגענהײט: האָבּ געמאַכט לאַנגאָניקע פאַרג.: האָבּ געהאַט געמאַכֿט
פילמאָליקע פאַרג. : פלעג מאַכן
צוקונפט: װעל מאַכן צווייטע צוקונפט: װעל האָבּן געמאַכֿט
הש ערה-מאָ דוס
אײינפאַכֿער מיטן אינפיניטיוו: װאָלט פּערפעקטיווער מיטן אינפיניטיוו:

מאַכֿן װאָלט געווען מאַכן
איינפאַכֿער מיטן פּאַרטיציפּ: װאָלט פּערפעקטיװער מיטן פּאַרטיציפּ:
געמאַכט װאָלט געװען געמאַכֿט, װאָלט

געהאַט געמאַכֿט
בּאַדויער-מאָדוס
איינפאַכֿער מיטן אינפיניטיוו: האָלט פּערפעקטיווער מיטן אינפיניטיווג
(כֿאַלט) מאַכן ואָ'ט (כאָלט) געווען מאַכן
איינפאַכֿער מיטן פּאַרטיציפּ: האָלט פּערפעקטיווער מיטן פּאַרטיציפּ;
(כֿאָלט) געמאַכֿט האָלט (כאָלט) געװען געמאַכֿט
געמישטער מאָדוס |
איינפאַכֿער: זאָל מאַכן פּערפעקטיווער: זאָל געווען מאַכֿן
פּאַרגאַנגענהײט: האָבּ געזאָלט מאַכן פּערפעקט: זאל האָבּן געמאַכֿט
בּ אַ פ ע ל-מאָדוס

לאָמיך מאַכן, מאַך...
4 די פאָרמעס ;האָבּן געמאַכט' און ;געהאַט געמאַכט' קען
מען בּאַטראַכטן אַלס פּערפעקטיװן אינפיניטיװ און פּ ערפּע קײ
טיװן פַּ אַרטיציפּ, דעמאָלט קאָן מען פּאָרמולירן די בילדונג פון

-- 159 --

פּערפעקטיװע צײט.פאָרמעס אַי: זײ בילרן זיך װי די אַנטשפּרעכּיקע
אײנפאַכע צײט.פּאָרמע, נאָר אָנשטאָטן אינפאַכן פּאַרטיציפ אָדער
אינפיניטיוו קומט דער פּערפעקטיװער.

8 אין פּעריפראַסטישע װערבּן װערט קאָניוגירט נאָר דער
הילפװערבּ : איך בּין זוכֿה, װעל זוכֿה זיין, ווער נפטר, בּין נפטר
געװאָרן, טו אַ װאָרף, װאָלט אַ װאָרף געטון, האָבּ חרטה, זאָל
חרטה האָבּן (781).

6. אין װערבּן מיט װערבּאַלן צוגאָבּ בּלייבּט אַמאָל דער
װערבּאַלער צוגאָבּ אַליין און דער װערבּ װערט פאַרשפּאָרט: ער דרייט
דאָס שיפל אויס רעכֿטס און װיל צו צום קערפּער (פּר.).= וויל
צופאָרן; ער איז זיך עטלעכֿע מאָל דורך די שטובּ (אָפּ); אַ יידענע
האָט שוין נישט געקאַנט צוהערן, איז זי צו און זיי גענומען
זידלען (אָפּ.).

צו בּאַמערקן די אינטאַנאַציע; דעד װערבּאַלער צונאָבּ בלײבּט מים
זײן כאַראַקטעריסטישן אַקצענט, און דאָס איז אַמאָל דער אינציקער
מיטל אונטערצושײדן אים פון אַ פּרעפּאָױציע.

2. בּילדונג פון אינװאַריאַנטן

7 די קקלאַסיפיקאַציע איז דאָ אַנאַלאָגיש מיט דער קלאַסיפּײ
קאַציע פון סובּסטאַנטיוון און אַדיעקטיון: אײגנטלעכֿע--נישט-אייגנט.
לעכע, אינפאַכֿע--צונויפגעזעצטע, װאָרצלדיקע--מיט אַפיקסן.

8. סופיקסן, װאָס דינען צו אינװאַריאַנט-בּילדונג:

--אויס, --איין : װאַלד-אױיס, װאַלד-איין, יאָר-אויס, יאָר-איין.

--אויף, --אָפּ: בּאַרג-אויף, בּאַרג-אָפּ (פּר.).

--ווייז (אָפּט מיט אַ מערצאָל פון אַ סובּסטאַנטיו): איינציקװייז,
בּיסלעכווייז, משוגענערווייז (צוויי אַקצענטן), פּאָרװײז, פונטנוייז,
קינדװוייז, שעהנווייז.

ס'קומט פּאָר ;בּאַזונדערע שטיקערװײיז" אדנ"ל. צי אִיז ;עס אײן
צונויפּנעזעצטער װאָרט ? אָדער אפשר פילט ר גאָר ,דײז" ‏ פאַר (ו
בּאַזונדער הילפװאָרט ?

--טנס: צווייטנס, דריטנס...

--ערהייט: געזונטערהייט, קליינערהייט, שטילערהייט (צװיי
אַקצענטן).

-- 140 --

9. פּרעפיקסן, װאָס דינען צו אינװאַריאַנט-בּילדונג:

אַ--: אַהײם, אַפּנים, אַקיצור.

אומ-- : אומיום-טוב, אומשבּת.

אָט--: אָטדאָ, אָטאיצט.

אַמ--: אַמבּעסטן, אַמשענסטן.

בּ--. (הױפּטואַכלעך ‏ בי סעמיטיזמען) :. בּתּנאי; ‏ בפרט,
כּאופן, בּוו?, בּטבע, בּכּוח, בּלשון, בּאמת, בּערך; אַזעלכֿע װאָס עקויס.
טירן נישט אָן דעם פּרעפיקס: בּזה-הלשון, בּחפּוון. דער פרעפיקס דינט
פאַר נייבּילדונגען מיט נישט.סעמיטיזמען: בּאַדאַרף זיין נישט קין
שלעכֿטע בּנאַטור (ש"ע); אַלע פּונקטן, פּונקט בּפּונקט (פון רייד).

זאַלבּע--מיטן סופיקס ט: זאַלבּעצװײט,

ל-- (בּיי סעמיטיזמען): לדורות, לסובה, לסוף; עקזיסטירן נישט
אָן דעם פּרעפיקס: להבּא, לכל.הפּחות.

0. צונויפגעזעצטע אינװאַריאַנטן.

ס'איז בּאַקװעם צו רופן מים דעם נאָמען נישט בּלױו אַזעלכע
אינװאַריאַנטן, װאָס אַנטהאַלמן מער װי אײן װאָרצל, נאָר בּכלל אַזעלבע,
װאָס זענען צונויפגעזעצט פון מער װי אײן װאָרט. אין , אינאָװנט, דער. -
מיט, צוּװאָם" איז נאָר אײן װאָרצל (;אין, מיט, צו" האָבּן קײן װאָרצלען
נישט), אָבּער ס'איז נישט בּאַקװעם צו גרופּירן זײ צװיסן פּרעפיקסירטע
אָדער סופיקסירטע.

פּרעפּאַזיציע | (אַרטיקל |-)סובּסטאַנטיװו; אויסערדעם, איבּעראַנײס,
אינאָוונט, אינדערהיים, אינדערלופטן, אינדעראמתן, אינדערפּרי, אַחוֹצ-
דעם, אָנאַשיעור, אויפאַנאמת, אויפדערפריי, אויפסניי, בּײיטאָג,
בּיינאַכֿט, מיטאַמאָל, מיטאַנאמת, נאָכֿדעם, פאַרװאָס, פאַרנאַכט, פאַר-
שבּת, פונמיינעטוועגן, צוּװאָס, צוקאָפּנס.

פּרעפּאַזיציע |-אינװאַריאַנט: איבּערמאָרגן, אויפאויסנװײיניק-.

אָבּער ,אָפּלײגן אויף טאָרגן" איז אַנאַלאָגיש מיט קזאָרגן װעגן
מאָרגן?, װוּ מיר האָבּן צו טון מיט אַ פּרעפּאָזיציע (נישט מיטם א צו-
נויפזאץ).

,דער" |-פּרעפּאָזיציע: דעריבּער, דערמיט, דעננאָך, דערפאַר,
דערצו.

פּרעפּאָזיציע |- ,דער" -- פּרעפּאָזיציע: בּײידערבּיי, מיטדערמיט,
פֿאַרדערפּאַר, צודערצו.

דיאלעקטיש: פונדערײַן, װעגן דערויף אדג"ל.

-- 14 --

;סא (סאַראַ)*--סובּסטאַנטיוו מיטן סופיקס--קייט: סאַ גוטקייט,
סאַראַ גוטקייט, סאַ װאַרעמקייט... ?

װאָרצל-פּאַרטאָפּלונג: קוים-קוים, שיר-שיר.

פּאַרשידענע: (העבּרעיזמען:) בּעת-מעשה, בּלי-גוזמה, חצי.אלול,
חוץ לדרך הטבע, מזל.טוב, (נישט-העבּרעיזמען:) אַזױיװי, אַזויפיל, אייב.
מאָל, אינצווייען, אַלדאָסדינג, אַלעמאָל, אַלצדינג, אַלצאײנס, אַנישט,
װאָסי, וויפל, זומערלעבּן.

1. נישט-אינװאַריאַנטן בּאַנוצט אַלס אינװאַריאַנטן:

אַ בּיסל, אַ מחיה, אַ סך, אַ קאַפּ. אַ רחמנות, אַ שאָד...

בּעסער (גיי דוי בּעסער--װוערט נישט אויפגענומען אַלס אַדװערבּ).
שפּעטער (כֿװועל קומען שפּעטער--װערט נישט אויפגענומען
אַלס אַדװערבּ),

זע! (טראָגט שוין נישט קיין װערבּ-כאַראַקטער), דאַכֿט זיך,
ווייזט-אויס (זענען שוין נישט קֵיין װערבּן אַסאָצייָרן זיך נישט מיט
איך דוך זיך, דו ווייזט-אויס" אאַז"ר).

ג}. פאַרטרעט:ווערטער

2. אַחוצן דירעקטן אָנרוף פון אַ זאַך, טוונג, סימן, קומב?
נאָך פאָר א פאַרטרעטונג (רעפּרעזענטירונג), ד. ה. אַ בּאַנוץ פון
אַזאַ װאָרט,. װאָס וייזט נאָר, אַז ס'רעדט זיך ועגן אַ זאַך, אָדער
טוּונג, אָדער סימן. ס'ווייזט אויך, צי ס'רעדט זיך וװעגן אַ בּאַשטימטער
זאַך, אומבּאַװוּסטער זאַך, אָנגעװיזענער זאַך אאַז"וו, אָבּער בּאַשטימט
נישט קאָנקרעט די זאַך, טוּונג, סימן. די װערטער, װאָס דינען צו
פאַרטרעטונג, הייסן געויינלעך פּראָנאָמען. מע קען זיי רופן גע*
נויער פאַרטרעט-ווערטער (רעפּרעזענטיר-ווערטער).

דאָס אין גענויער, װײל ,פּראָנאָם" הײסט ;אָנשטאָט אַ נאָמע" (אָנ:
שטאָט אַ סובּסשטאנטיװ, אָדיעקטיו), אָבּער פאַראַן אױיך פאַרטרעטערס
פון װערבּן, פון אינװאַריאנטן און פון גאַנצע פּראַזעס.

3. פאַרטרעט-װוערטער דאַרפן קלאַסיפיצירט ווערן אין צוויי
ריכטונגען : לוט דעם, װאָס פאַר אַ װערטערקלאַס זיי פאַרטרעטן, און
לויט דעם, װאָס פאַר אַן אייגענעם בּאַטײט זיי טראָגן אַרין (אָנװייזי-
קייט, פרעגיקייט אדג"ל). סבּאַקומט זיך אַזאַ טאַבּעלע (נישט קיין
אױסשעפּיקע) (זייט 144 א"ו). (847).

2 א =

394. פּרענפּאַרטרעט:וערטער דינען אויך צו סובּאָרדינירן אַ בּײזאַץ נ
דעמאָלט הײיסן זײ רעלאַטיױע פאַרטרעט.װערטער אָדער קאָניונקטיװן.;

פרעגפאַרטרעט-װוערטער דינען אויך פאַר אויסרופיקע װערטער:
װאָס פאַו אַ שיינקייט!; וויפל טיפע געדאַנקען!

5 נאָענטע אָנווייזיקע עער, זי, עס, זיי. דאָס, זיין, איר,
זייער, דערבּיי" אאַז"ו, ,דער, אַזאַ, אַזויפיל, אַזױ, דערפאַר, צוליבּ
דעם" אאַז"וו, און די וייטע אָנװייזיקע ,דעמאָלט, דאָרטן" אאַז"װ
דינען אויך פאַר אַנאַפאָרישע, ד. ה. צו פאַרבּייטן אַ װאָרט, װאָס
איז שוין דערמאַנט געװאָרן פריער אין רייד,

דערבּיי דינט ‏ דאָס" פאַר א פאַרטרעטער פון אַ גאַנצן זאַץ: ער
איז סוףכּל-סוף געקומען--דאָס פרייט מיך; ער זאָל אַלײן עפּעס
צוקלערן -- דאָס נישט (ש"ע) ; זי דאַרף ויסן, צי האָבּן מיר אַ
מילכיקע סעודה. אַנטקעגן װאָס פרעגט איר דאָס?--פרעגט בּיי איר
די מומע (ש"ע). : |

6. די װערטער /ער, זי, עס, זיינער, אירער" שטימען אין ּׂ
מין מיטן סובּסטאַנטיוו, װעלכֿן זיי פאַרטרעטן (240). אָפּנײגן קומעןף
פאָר בּיי נעמען פון דריטן מין, װאָס בּאַטײיטן אַ וועזן פון מאַנלעכן
אָדער װייבּלעכֿן געשלעכט: דאָס מיידל--װוּ איז זי?

7. װײל די אַנאפּאָרישע פּראָנאָמען ,ער, זי, דאָס, זײנער" אאַז"ה
קענען פאַרטרעטן גאַנץ פּאַרשידנאַרטיקע װערטער, קומט אַמאָל אַרױס
אַ פּלאָנטער, אַ צװײדײטיקײט. מע דאַרף עס אױיסמײדן אס א שפּאס איז
אַטאָל אַזאַ . צװײדײטיקײט דװקא דער צװעק)

בּײשפּ. פון שלעכטן פּראַזעבּוי:

אין זײנע (מינסטערס) פיל װערק װענן העבּרעיש זעט זיך כּמעט
אין ערגעץ נישם אריס, אַז דאָס רעדט ער װעגן דער שפּראַך פון אַ
לעבּעדיקן פּאָלק, װאָס לעבּם אין זײן לאַנד (װײנר"יך).-װײסט מען נישט,
װעמענס לאַנד - מינסטערס צי דעם פּאָלקס ?

אין זײן אַרטיקל, װעלכן ראָזאַנאָו בּרענגט אין ,פּראַװדאַ', שטעלם
זיך מאַרקס גענוי אִפּ אויף דער עקאָנאָמישער לאַגע פון דער דאַמאָלס.
דיקער כינע (;װעקער').-װעמעס אַרטיקל: ראָזאַנאָוס צי מאַרקס'?

האָט דער מלך געלאָוט מכריז זײן, אַז װער ס'װעט כאַפּן דעם
חזיר, אָדער װער סװעט אים טױטן, װעט בּאַקומען זײן אײנציקע טאָכ.
מער פאַר אַ װײבּ (אַן איבּערזעצונג פון נָרימס מעשיות). װעמעס טאָכטער!

רצ בי -

-- 143 --

8. אַחוץ נאָענטע אָנווייזיקע, זענען פאַראַן נעענטער-אָנװײיזיקע,
מיטן פּרעפיקס אָט. (אָט-ער, אָט-זי, אָט-דער, אָט.דאָ..).

די פאָרמעס , אויפדעריף, פּײדערבּײ' אדג"ל זענען פּונקם אַזױ
געזעצלעך, װי ,דערויף, דערבּײ'. צי זענען זײ ,שײ"-דאָס איז אַ סוי
בּיעקטיװע זאך.

9. אויסשעפיקע גענעראַליזיריקע שפּילן די ראָליע פון אַ מער.
צאָל צו אױסשעפּיקע אינדיװידואַליזיריקע (יעדערער: אלע--מענטש:
מענטשן).

0. פאראן נאָך אַנדערע אינדיװידואַליזיריקע פּאַרטרעט.װערטער:
װוּ ערגעץ אַ צרה (==יעדע צרה), װאָס עפעס עס טרעפט (--יעדע זאך,
װאָס ס'טרעפט) :

1. פאַראַן נאָך אנדערע גענעראַליזיריקע פּאַרטרעט.װוערטער:
פווער ס'זאָל נישט, װאָס ס'זאָל נישט" אדג"ל.

2. די קאָנסטרוקציעס: ,כֿיהאָבּ קיינעם נישט געזען, פֿבּין
ערגעץ נישט געװען" אד'גל אַנטהאַלטן ,נישט?" אַלס נױטװענדיקן
טייל: מע זאָגט נישט ,כֿהאָבּ קיינעם געזען" און ,כֿבּין ערגעץ גע-
ווען" האָט אַן אַנדער בּאַטײט. בּלויז בּיי , גאָרנישט?" קען צוקומען
נאָך אַ פאַרניינונג: ,כֿהאָבּ גאָרנישט נישט געהאַט?

3. דער פּראָנאָם ,דאָס', אַלס אומבּאַשטימיקער, קומט אַמאָל
מים אַן אַרטיקל; דערבּײ האָט דער אַרטיקל די מיפּאָרמע לױט יענעם
סובּסטאַנמיז, װאָס װערט פאַרבּיטן אױפן פּראָנאָם. ,װיפל פּאַרשידענע
געדאַנקען קען מען למשל אוױיסדריקן מיט די װערטער: אָג דער דאָס,
זי זאָל אױיסדאָסּן די דאָס!' דאָס קען הײסן: ,זאָג דע שטובּטײדל, זי
זאָל אויסקערן די שטובּ!, אָדער /זאָג דער גוײע, זי זאָל איסמעלקן
די בּהמה', אָדער װאָג דער מחותּנתטע, זי זאָל אױסשנײצן די נאָז"
(זשיטלאָװסקי).

4. פאַראַן נאָך סאָרטן אומבּאַשטימיקע פאַרטרעט-װוערטער, װאָס
כ'האָבּ נישט איינגעשלאָסן אין טאַבּעלע, כּדי זי נישט קאָמפּליצירן:
דער און דער, דאָס און דאָס..; װאָס נישט אי..; ווער-נישטווער,
ווען-נישט.ווען...

5 די סובּסטאַנטיווישע פּראָנאָמען פאַרשפּאָרן בּיי זיך אַן
אַרטיקל (;ער",. נישט ;דער ער", ;עמעצער", נישט אאַן עמעצער")
אַסך אַדיעקטיוישע פּראָנאָמען פאַרשפּאָרן אַן אַרטיקל בּיי יענעם

-- 144 --

פאַרטרעט :ווערטער.

װאָס
א ם ו' בס 8 א ןע יה אַדיעקטיוו
פֿאַרטרעטן
זִיל ,עטן ‏ 7
נאָמען
דאַטיװ | אייגן-נאָמען
נאָמען פֿון אֵן פֿון אַ ֶ נומער.
װאָס פּאָסע- | מיט אַ אָדער אַן אַנ.! 7
לעבּעדיקן | נישט. אַדיעק-
פֿאַר אַ סיוו פּרעפּאָ- | דער בּאַשטי- װ '
װעזן לעבּעדי- ו טיוו
ניואַנס זיציע | מיקער אָנרוף
קער זאַך
טראָגן זי אַרײן |
י ער = תש =--ש--שצון! הן ( 6
וָ וּ
פרעגיקע | ווער װאָס װקמעס | איף װעלכער, ||אַ װעל- | װױפֿלף |.
װאָס, װאָסער || כער, אַ | (ס)טער
מיט װאָסע- :
װאָס, רער,
פֿון װאָס, װאָס
אאַז?װו פֿאַר אַ :
נאָענטע | ער, זי, עס, דאָס, עס, | זיין, איר, | (בּי*) | דער, אער || אַזאַ, :
6 זע דך סע זײער, | דערבּײ, | דאָזיקער || אַזעל-
= דעמס | (אױפֿי) כֿער, :
דערויף, אַזױנער :
+ דערוּג- וו |
3 טער, דע:
= ריבּער, 6
י | (פאַרי) וִ
6 דערפֿאַר :
װײטע יענער יענץ | יענעמס | (צו') יענער
דערצו, ו
א"אַ
אונטערשײ: דער זעלבּי. 0 ּׂ :
דיקע 2 טן אנ ר
דער, פֿאָלגנ- ְ
א דיקענה) | :

6
-- 145 -- 8

,פּראָנאָמען")

אַדװ., אינװאַריאַנט, סובּסט. מיט אַ פּרעפּאָזיציע

:7 מי
2 5
5 =+
אי
| פאָלװאָרט הס 6
2

- ר
אוכן צײט אָרט אורזאַך | צװעק 2 22
" ==
!4 { =
: | י ==
שי = זײ
| 8 שַ
5 ++ }-
ט װ

װיפֿל | וי װען, פון | װוּ, װוּהין, | פאַרװאָס, | צו װאָס, װאָס
| (אַזױ), | װען (-אָן), פונװאַנען, | איבּער צוליבּ

ׂ װי אַרום בּיז װ/אַנ)ען, | בּזװאַנען װאָס װאָס,
4 װי לאַנג נאָך
װאָס

ו

| |

אַזויפיל | אַזױ ערשט, דאָ, הי } דערפאַר, | צו(ליבּ)
ָ (אַרום) | איצט(ער), | אַהער(צ), / פֿאַרדעם, | דעם,
פון ערשט פֿונדאַנען, | איבּער- |'דערצו

(דאָן), בּיז | בּיזדאַנען, ‏ דעם, דע.

ערשט ציז אַהער | ריבּער,

על.כּן,
לכן

|

| |

אַנדערש | דעמאָלט, | דאָרטן,
| דענסטמאָל, | אַהינ(צו),

יעמאָלט,

פֿון דאָרטן, }
2 פֿון דעמאָלט | בּיז דאָרטן
: אָן, בּיז

2 דעמאַלט

ה א

װ

:

'
|
:
2 א יידישע גראַמאַטיק (10)

:7552 ...יי

=

װאָס

פֿאַר אַ

-- 146 --

װאָס
פֿאַרטרעטן

זי
נאָמען
נאָמען פֿון אַן פֿון אַ
לעבּעדיקן | נישט.
וועזן לעבּעדי-
קער זאַך

ניואַנס

טראָגן זי אַרײן

:

6

ש 4 2 0

6

אַ דאָס

אינדיװידואַ- || יעדערער, | יעדע
ו
ליזיריקע יעטװוידער, ! זאַך, יעט.
איטלעכער, | װידע
יעדער אײנ-| זאַך
ציקער
גענעראַלי. אַלע אַלץ
זיריקע (דינג)
פֿאַרנײניקע קיינער | גאָרנישט
(נישט)
אומבּאַשטי. עמעצער, עפּעס
מיקע איינער,
1 סאָרט מע(ן), יענער,
אירע
אומבּאַשטי- 4 דער (די,
מיקע דאָס),
1 סאָרט דאָס,

דאַטיװו | אייגן-נאָמען
פּאָסע- מיט אַ | אָדער אַן אַנ=
סיוו כּרעפּאָך | דער בּאַשטי-

נומער"
אדיעק- |
טיוו

זיציע | מיקער אָנרוף

|

יעדערנס יעדער איט?
לעכער, אַ
ליאַדער, דער

----י6,

ערשטער
בּעסטער

אַלע- אַלדאָס, דער||אַלערלײ, | דער
מענס גאָרער, גאָר || כּלערלײ | לעצטער

דער

קיינעמס | פֿאַר קיי|ן קיין (שום)

נישט : פאַל
נישט
עמעצנס, עפּעס אַ, אַזאַ,
איינעמס, איינער אַ, || אַזעל=
יענעמס אַ געוויסער כֿער,
אַזױנער
דעמס, דאָסיק
אימס"

-- 147 --

/,פּראָנאָמען")

דאָסיק דאָסן דאָס

ךר יוט אמ:2גענקואעמעצעם.
אַדװו., אינװאַריאַנט, סובּסט, מיט אַ פּרעפּאָזיציע
- יי א
-‏
צײַ **
צאָלװאָרט װערבּ | צַ 5
246
אופן צײט || אָרט אורזאַך | צװעק ט 3
הלט
5 2
אי | | - םעט ןעט שאט טי
אינגאַנצן, אַלע שטענדיק אומעטום 6
בּיידע
קין איינער קײנמאָל ערגעץ פאַר
נישט (נישט) (נישט) גאָר. (
ו
נישט,
פאַר קיין
יל עטלע- אַמאָל (אין) ערגעץ, | זאַך
ע, מערערע, פון ערגעץ נישט

0 װײַניק
|
ֶ
|

ייא
ארי וי שעק ריט ןטארייה זייהיאמעתפאק ==

=

בי ש
א

וו ר אע

סובּסטאַנטיוו, צו װעלכֿן זיי בּאַהעפטן זיך: ;אַזאַ מענטש" (פאַרשפּאָרטי
אומבּאַשטימיקער אַרטיקל), איענער בּוים" (פאַרשפּאָרט בּאַשטימיקער
אַרטיקל).

6. פאַראַן גרענעץ. און איבּערגאַנג:דערשיינונגען צװישן פּראָי
נאָמען און פולבּאַטייטיקע װערטער. אַ געוויסער" איז פּראָנאָמיזירט
געװאָרן פון אַ פולבּאַטייטיקן אַדיעקטיוו, דאָס אייגנס , פאָלגנדיקע" (בֹּאַי
זונדערס, װען ס'וערט נאָך פאַרשפּאָרט דער בּאַשטימיקער אַרטיקל).
,דעפּראָנאָמיזירונג? (פון אַ פּראָנאָםס װערט אַ פולבּאַטייטיקס װאָרט):
,זיין איך" (--זיין פּערזענלעכֿקײט), אַן ער, אַ זי" (--אַ זכר, אַ נקבה).

;אין גאָלדינגען װיצלט מען זיך, אַז אין גראָבּין זענען פאַראַן צװײ
גאס? די גאָס און יענע גאַס' (װײנרײך, ,שטאַפּלע". גאָלדינגען און גראָ-
בּין--שטעטלעך אין קורלאַנד), דער װיץ איז געגרינדט, גראַמאַטיש רע-
דנדיק, דערויף, װאָס פּראָנאָמען (סובּיעקטיװע װערטער) װערן בּאַנוצט אין
דער פּונקציע פון פּלבּאַטײטיקע (אָבּיעקטיװע) אדיעקטיװן. די זעלבּיקע
דערשײנונג האָבּן מיר אין די אױסדריקן ,די װעלמ' און גיענע װעלט",
אָבּער קײן קאָמיזם פילט זיך דאָ נישט, װײל אַלע, װאָס רעדן, זענען
אויף ;,דער' װעלט,

ג+ סינסצנמל
; פּערזאָנוואָרט
7. אין ,קינדער שפּילן" איז ,שפּילן? אַ פּערזאָנװאָרט, אַ בּאַ.

טייטיקער, אין ,קינדער האָבּן געשפּילט" איז דער פּערזאָנװאָרט ,האָבּן"
אַ בּאַהילפיקער ; צוזאַמען מיט. ,געשפּילט?" גיט עס אין בּאַטײט און

בּילדעט אַ צונויפגעזעצטע װערבּפאָרמע. אָפּט איז בּאַקװעם צו פאַראי.

ניקן אַזעלכע פאָרמעס, וי ,שפּילן" און ;האָבּן געשפּילט? אין אין
קלאַס, מיט איין נאָמען. מע רופט זיי פּרעדיקאַט.

פּרעדיקאַט איז אַלזאָ אָדער אַ בּאַטייטיקער פּערזאָנװאָרט, אָדער
אַ צונויפגעזעצטע װערבּפאָרמע, װוּ ס'קומט אַריין אַ (בּאַהילפיקער)
פּערזאָנװאָרט. קלאָר, אַז דער פּרעדיקאַט האָט שטענדיק אַ פּערזאָג.
פאָרמע.

8 די סינטאַגמע, פון װעלכֿער ס'איז אָפּהענגיק די פּערזאָג.
פאָרמע פון פּרעדיקאַט, הייסט סוּבּיעקט. אין אקינדער שפּילן" איז
דער סובּיעקט ,קינדער".

9. דער פּרעדיקאַט בּאַטיײיט די קאָנסטאַטירונג פון עמעצנס
אַ טוונג, דער סובּיעקט בּאַטײט דעם טוער פון דער דאָזיקער קאָני
סטאַטירטער טוּונג.

0. װי בּכלל אין דער שפּראַך, אַזױ קומט אױך דאָ פאָר, אַז
דער אמתער (הינטיקער) בּאַטײט פּאַלט נישט צװאַמען מיטן ,אײגנטלעכ,
לכתּחילהדיקן. סײ די טוּונג, סײ די קאָנסטאַטירונג קען אָפּנעשװאַכט
װערן און אפילו װערן פיקשיװ, דהײנו: דער װאַלד גרינט, די זון װאַ:
רימט, דאָס הױז װערט געבּױם. דער װאַלד ,טום' אײגנטלעך גאָרנישט-
ער איז נאָר גרין; די זון טוט נאָרנישט-זי איז בּלוז די סיבּה דער.
פון, װאָס אתז איז װאַרים; דאָס הױז שום גאָרנישט-עס נעמט אױף
עמעצנס טוּנג אויף זיך. גראַמאַטיש אָבּער ,טום דער װאַלד גרינען, די

זון ,שוט װאַרימען", ,שיקט' אונז װאַרימקײט-שטראַלן, אױ דאָם הױו ,בֹּאַ-
קוטט" ,פון" עמעצן (פון בּױיער) זײן בּווּנג.

1 צװישן װערבּן, װאָס בּאַטײטן אַ פיקטיװע טוּנג, געפינט זיך
אַ גרופּע װערטער, אויפן גרענעץ פון בּאַטײטיקע און בּאַהילפיקע, אַז. ג.
װערבּן מיט ניטשטט פולער אַרויסואַָנוננ: װער, קענשן, שון
דאַרפן אאַז"ח. אין ,ער װערם געזנט' בּאַטײט ;װערט' אַ מוּנג, אָבּער
זײער אַן אָפּגעבּלאַסטע, קוים צו דערקענען, אַזױ צו זאָגן, עפּעם קאָנ-
קרעטס (ער אנדערשט זך איבּער צו געזונט, ער פֿאַרװאַנדלט זִיךְ אין

אַ געזונטן), די סאַמע ;פיקטיווסטע" טוונג איז יענע, װאָס װערט באטײיט
פונעם װערבּ זיין" (בּין, בּיסט, איז, זענען, זײט, בּין געװען... דאָ איד

געבּליבּן נאָר די פּאָרמע פון פּערזאָנװאָרט (אָדער אינפינימיה, פּאַרטי
ציפּ), אָן אַ שום אינהאַלט. די פעיקײט ,אויסצולײדיקן" געװיסע װערמער

פון זײער אינהאַלט, לאָזנדיק זײ נאָר בּײ דער פֿאָרמע, איז אינער פון

די װיכטיקע שטריכן פון דער שפּראַך-אַנטװיקלונג, װאָס ניטם אונז די
מעגלעכקײט צו דערהײבּן אונזער דענקען צו העכערע שטופעס פון אַב.

סטראַהירונג. אָן אַזעלכע װערטער הי קזײן" (פוסטער װערב), ,דער"

פּוסטער אַדיעקטמיו), , אויף" (פוסטער אינװאַריאַנם) אד"גל װאָלט אום:
מעגלעך געװען א גרויסער מייפ פון אונזער גײסטיקער קולטור.

2 בּיים פּרעדיקאַט קען קומען דאָס בּאַהילפיק װאָרט ,ני(ש)ט"

געגאַציע), דעמאָלט בּאַטיט דער פּרעדיקאַט אַ קאַנסטאַטירונג פון
אָפּװעזנהײט פון עמעצנס אַ טוּונג.

3. דער סובּיעקט קען זיין אַ סובּסטאַנטיוו, אינפיניטיו, אַד-
װערבּ, אַ סובּסטאַנטיווירט װאָרט. בּיײישפּילן:.

) איך גײ מיט אייך אין געװעט. פּערזאָנװאָרט (פּרעדיקאַט)--

גיי, סובּיעקט--איך. דערווייזן, אַז דער סובּיעקט איז / איך", קען מען

עקספּערימענטאַל: אויבּ מע װעט פאַרבּיײיטן איך" אויף ;ער, מיר"י

אאַז"וו, װעט זיך ;גיי" ענדערן, אױיבּ אָבּער מע װעט פאַרבּייטן ,מיט

אייך" אָדער ,אין געװעט" אױיף אַנדערע װערטער, װעט זיך ;גיל"
נישט ענדערן. דערװייזן, אַז ;איך" איז אַ סובּסטאַנטיו, קען מען.

פּרוּװונדיק צוגעבּן צו אים אַן אַדיעקטיװ: איך דער יונגער, איך דער
פרײילעכֿער אד"גל. :
2) אָט אַזױ האָט אַרױסגעװיזן זיין צופרידנקייט מיטן ערשטן

פרילינגס-טאָג פּייסי דעם חזנס יינגל, פּערזאָנװאָרט ;האָט", פּרעדיקאַפ .

,האָט אַרױסגעװיזן", סובּיעקט יינגל", אַ סובּסטאַנטיו.

יי ,א אע א

הי יוט1 יי

3) שרעקן הייסט װעקן (נס). פּערזאָנװאָרט (פּרעדיקאַט) ,הייסט",
סובּיעקט ,שרעקן"--אַן אינפיניטיוו.

4) רוט בּלענדט די אויגן (לייו.), קרום איז נישט גלייך.
פּערזאַנװערטער ,בּלענדט, איז", סובּיעקטן ,רויט, קרום"--אַדװערבּן.

8) איטלעכֿער מאָרגן בּרענגט זיינע זאָרגן. פּרעדיקאַט ,בּרענגט",
סובּיעקט ,מאָרגן"--סובּסטאַנטיװױירטער אינװאַריאַנט.

6) שוין נישטאָ װאָס צו פאַרקויפן, סיידן די ליידיקע שאַפע?
(ש"ע). דאָ איז קין פּערזאָנװאָרט נישטאָ, ממילא איז אויך קיין
סובּיעקט נישטאָ.

4 א סבּיעקט איז נישט דװקא אַ סובּסטאַנטיװירם װאָרם: אין
: ,רוט בּלענדט' איז נישמאָ קײן גרונם צו האַלטן ,רומ" פאַר סובּסטאַנ.
טיװירט (מע קען נישט צגעבּן צו ,רויט' קײן אדיעקטיװ); אין ;לאַכן
איז געזונם' קען אויך געמאָלט זײן, ,לאַכן" זאָל נישט זײן סובּסטאַנטי
װירם (דהײנו, אױבּ מע זאָגט ;לאכן הױך איז געזנט', נישםט ,הױיכער
לאַכן איז געזונט'), אַן אינװאַריאַגט אָבּער קען דינען פּאַר אַ סובּיעקט,
דאַכט זיך, נאָר סובּסטאַנטיװירטערהײט.

פאַרשטײט זיך, אַז ;לאַכן, רויט, מאָרגן" זענען נישט קײן אמתע
,טוערס" פון די טוּונגען-סּ'זענען פיקטיװע טוערטּ.

5. דעם סובּיעקט דערקאָנט מען אַמאָל לױיט דער פראַגע
מווער" (זעלטענער װאָס"), װאָס װערט צוגעגעבּן צום פּרעדיקאַט:

װער גייט אין געװעט;--איך. װאָס איז געזונט?--לאַכן
6. אָפּט זאָגט מען, אַז דער סובּיעקט וייזט, וועגן װעמען
אָדער װעגן װאָס ס'רעדט זיך אין דער פראַזע. דאָס איז נישט ריכֿ.
טיק. יעדער סובּסטאַנטיו, אפילו בּכלל יעדעס בּאַטײיטיק װאָרט, ווייזט,
װעגן װעמען אָדער ועגן װאָס ס'רעדט זיך. אין קאָט אַזױ האָט
אַרױסבּאַװיזן זיין צופרידנקייט מיטן ערשטן פרילינגס-טאָג פּייסי דעם
חזנס יינגל" רעדט זיך נישט נאָר וועגן יינגל, נאָר אויך ועגן זיין
צופּרידנקייט, וועגן דעם, וי ער האָט זי אַרױסגעװיזן (;אָט אַז?).
װעגן ערשטן פרילינגס.טאָג, אפּילו װעגן פּייסי דעם חזנס רעדט זיך
(אַז זיין יינגל האָט אָט אַזױ אַרױסגעװיזן זיין צופרידנקייט). ס'איז
קיין װוּנדער נישט, װאָס די שולקינדער, װאָס בּאַקומען אַזאַ דעפיי
ניציע פּון סובּיעקט, קענען אים אָפּטמאָל נישט געפינען. בּאַקװעמער
איז אַ פאָרמאַלע דעפיניציע: די סינטאַגמע, פון װעלכֿער סאיז אָפּ.
הענגיק דער פּערזאָנװאָרט.

= 102 יד

פּאַראאן פאַל, װען ס'איז פּשוםט אוטבּאַקװעם צו זאָג, אַז דער
סובּיעקט װײזם, װעגן װעמען ס'רעדם זך, צ. בּ. ,מע גײם'.

7. אין ;דאָס איז דער פרודער"' קען פען נישם אָנװײזן ‏ מים
זיכערקײט, פון װעלכן װאָרט ס'הענגט אָפּ דער פּערזאָנװאָרט. עקספּע.
רימענטן װײזן פון אײן זײם (,דאָס בּין איך, דאָס זענען די בּרידער),
אַזו דער סובּיעקט איז ,דער בּרודער" און פון דער אַנדערער זײםט (,איך
בּין דער בּרודער')-אַז דער סובּיעקט איז ,דאָס'. מע דאַרף נישט זוכן
מיט װעלכע סאיז שפּיצלעך צופּאסן דאָס צום געװײנלעכן שאַבלאָן
;סובּיעקט, פּרעדיקאַט', נאָר קאָנסטאַטירן די עקזיסטענץ פון א זאַץ-טיפּ
,דאָס איז" סוב סטאַנטיװ, װעלכער האָט פארשידענערלײ אַסאָציאציעס.

8 די בילדונג פון פּערזאָנפאָרמעס, אַנדערש גערעדט -- די
קאָניוגאַציע לויט פּערְזאָן (צום אונטערשייד פון קאַניוגאַציע לויט
מאָדוס און צייט) קומט-פאָר אין אַלּע מאָדוס. און צייט-פאָרמעס, אַחוצן
בּאַפעל-מאָדוס, לויט אַזאַ אַלגעמײנער סכֿעמע:

ערשטע פּערזאָן אײינצאָל. . . . . . נול:סופיקס

צווייטע שיש ע ןע 222 סט (0ום)

הרוטעט.ו .)טע טע 2 2ם (טר)

ערשטע-דריטע פּערזאָן מערצאָל. . . ין (טראַפיקער) (907)

צווייטש יפ 0 יע ר אט 2 , .ט (914)
די ערשטע-דריטע פּערזאָן מערצאָל איז פאָנעטיש ענלעך צום
אינפיניטיוו.

9. אין דער דריטער פּערזאָן איינצאָל האָבּן עטלעכֿע װערבּן
אַ נול-פאָרמע: ער בּרויך (אויך בּרוכֿט), געהער (אויך געהערט), דאַרף,
ווייס (אויך ווייסט), ויל (אָבּער: סװוילט זיך), זאָל, טאָר, טויג, מאָג,
מעג, פלעג (אויך פלעגט) קאָן, קע קער זיך אָן. די זעלבּיקע װערבּן
מיט אַ פּרעפיקס ווערן קאָניוגירט נאָרמאַל: ער פאַרבּרויכט, דערוויסט
זיך, פּאַרמאָגט, דערקענט.

0. אייגיקע װערבּן קען מען אָנרופן אומרעגלמאָסיקע:

68 איך גיבּ, דו גיסט, ער גיט, מיר גיבּן; האָבּ, האָסט, האָט,
האָבּן ו װועל, װעסט, װועט, װועלן.

ק) איך רעד, דו רעדסט, ער רעדט, מיר רעדן; פאַראַן אויך א
רעגלמאָסיקע סיסטעם: רעד, רעדסט, רעדט, רעדן

6) איך בִּין

דו בּיונ)סט

יי

= כטן =

ער איז
מיר, זיי זיינען, זענען
איר זיי(נ)ט, זענט
דאָ האָבּן מיר אַ צונויפפלעכטונג פון טעמעס: |) איך בין, דו
בִּי'נ)סט בּאַציט זיך וי מאַך, מאַכסט אָדער װי גיבּ, גיסטן 2) מיר
דייע. איר זײננ)ט. װי מיר גייען. איר גייטן 3) איז--שטייט איאָ.
לירט, אין פּאַרטיציפּ ,געװעןתז)ן? האָבּן מיר נאָך אַ פערטע טעמע:
ועז. די פאָלקסטימלעכע פאָרמע ,בּינסט" איז רעגלמאָסיקער, וי די
ליטעראַרישע בּיסט; מע דאַרף זי נישט האַלטן פאַר אומגעזעצלעך
אין ליטעראַרישן בּאַנוץ.
צװײדײטיקײט; פונװאַנען זײַט איר?--פון פלעשל אין גלעעל.
1, אין צונויפגעזעצטע פאָרמעס און אין פּעריפראַסטישע וערבּן
ענדערט זיך לויט פּערזאָנען נאָר דער הילפווערבּ:
איך האָבּ. דו האָסט (דוסט), ער האָט (ערט), איר האָט (אירט),
מיר האָבּן (מירן), זיי האָבּן געמאַכֿט.
איך בּין, דו בּיסט (דוסט), ער איז, מיר--זיי זענען. איר זענט

געקומען.

איך װעל (איכל), דו װעסט (דוסט), ער--איר װועט (ערט, אירט),
מיר װעלן (מירן), זיי װעלן (זיי עלן) מאַכֿן

איך פלעג, דו פלעגסט, ער פלעג(ט)), מיר--זיי פלעגן, איר פלעגט
מאַכֿן.

איך װאָלט, דו װאָלסט, ער--איר װאָלט, מיר--זיי װאָלטן מאַכֿן
געמאַכֿט, געווען מאַכֿן, געוװוען געמאַכֿט.

כײיװאָלט, כאָלט, האָלט איך, כֿייװאָלסטו, כאָלסטו אאַז"ו.

איך זאָל, דו זאָלסט, ער זאָל, מיר--זיי זאָלן, איר זאָלט אאַז"ו.

2 וועגן בּאַפעל.מאָדוס זע 8 344. דיאַלעקטיש קומט אָנשט.
מאַכֿט--מאַכֿץ (מע שרייבּט מאַכֿטס) און אויך אַנדערע מאָדיפיצירונגען

3 די וװערבּן מיט מזיך" קאָניוגירן זיך אַזױ; איך פויל זיך.
פויל מיך, דו פוילסט זיך-פוילסט דיך, ער פוילט זיך, מיר--זיי פוילן
זיך, איר פוילט זיך-פוילט אייך, איך האָבּ זיך געפוילט, איך װעל זיך
:פוילן...

4. די ערשטע פּערזאָן פון פּערזאַנװאָרט קומט נאָר בּיי די
סובּיעקטן יאיך, מיר" און וייזט, אַז די טוּונג װערט אויסגעפירט
פונעם מיטטיילער (ריידער, שרייבּער); די צוייטע פּערזאָן קומט נאָר

-- 1854 --

בּיי ,דו, איר" און ווייזט, אַז די טווּנג װוערט אויסגעפירט פונעם אד"
רעסאַט פון מיטטיילונג (צוהערער, לייענער); די דריטע פּערזאָן קומט
נישט בּיי די סובּיעקטן ,איך, מיר, דו, איר"; זי וייזט, אַז די טוונב
ווערט אויסגעפירט נישט פונעם מיטטיילער, נישט פונעם אַדרעסאַט.
די דאָזיקע דערשיינונג הייסט מיטשטימונג אין פּערזאָן.

5. נישט ריכטיק איז די בּאַשטימונג פון דער דריטער פער.
זאָן! יענער, װעגן װעמען מע רעדם.'. ,װען איך זאָג ,איך גײ', רעד
איך װעגן ;מיר", ,דו גײסט'-רעד איך װענן ,דיר'; נישט דװקא די
רריטע פּעראָן, נאָר יעדעס בּאַטײמיק װאָרט אין פראַזע װײזט, װעגן
װעמען אָדער װעגן װאָס מע רעדט.

6. די צאָלפאָרמע פונעם פּרעדיקאַט שטימט מיט דער שאַל
פונעם סובּיעקט, דאָס רופט זיך מיטשטימונג אין צאָל; איך גײ--
מיר גײיען; זי שרייבּט--זיי שרייבּן.

7. אין דער דריטער פּערזאָן װערט אַמאָל די מיטשטימונג
אין צאָל פאַרשטערט : מערצאָל בּיי אײינצאָליקן סובּיעקט און פאַרקערט.

8. מערצאָל אָנשט. איינצאָל קומט פאָר דאָס רוב בּיי אַ סוב-
יעקט, װאָס אַלײן אין ער אַן אינצאָל, נאָר ער בּאַטײט אַ גרופּע.
בּיישפֿ, :

2) חברה האָבּן געקוקט (ש"ע); זיין חברה ליגן אויפן גראָז
(אָפּ); זענען שוין פון שטיבּל אַרױסגעפּלױגן אַ כֿאַליאַסטרע (רייז.) 3
און אַ טייל אַזױ גאָר זאָגן (נ.); שטייען דאָס פּאָרפאָלק בּיים פייער-
טאָפּ (;וועקער".

ס) סגײען אַ פּאָר מענטשן; אַ גרופּע קינדער לויפן אַרױסן זענעןך
אַרײן אַ געװיסער פּראַצענט פרויען (,עמעס').

דער אונטערשיד פון די בּײשכּילן 8 בּיוז ס איז, װאָס אין 2 איך
נישׂטאָ קײן אַנדער װאָרט, װאָס זאָל פּרעטענדירן איף דער ראָלע פון
סובּיעקט. ס'איז קלאָר, אַז ;האָבּן געקוקט" איז בּאַהעפט (כאָטש אפילו
אומנאָרמאַל, מיט נישם פולער מיטשטימונג) צו ,חברה'. אין די בּײשפּילן
װאָלט מען געקענט פאָרמאַל האָבּן, אַז דער סובּיעקט איז ;טמענטשן,
קינדער, פרויען", װײל מים זײ שטימט דער פּרעדיקאט. װען ס'אָלן
נישט עקזיסטירן אַזעלכע פאָרמעס װי אין ג, װאָלט מען עס טאַקע גע-
מוזט אָננעמען. אָבּער די עקזיסטענץ פון ;חברה האָבּן געקוקט' דער-
לױבּט אָנצונעמען אַז אין ,אַ גרופּע קינדער לויפן אַרױס', אי דער
סובּיעקט ,א גרופע".

בא אט

אָפּט לאָזט זיך אין אַזעלכע פאַלן בּאַנוצן דעם פּרעדיקאם איך
אײנצאָל, לויט פּאָרמאַלער מימשטימונג: איז פון שטובּ אַרױסגעלאָפן א
כאַליאַסטרע, איז אַרײן אַ געװיסער פּראָצענט פרויעף

װײמער קומט אַמאָל פּאָר מערצאָל אָנשטאָט אײנצאָל, װען ס'איד
אַ העפּלעכקײט-מערצאָל: דער בּאַלעבּאָס. ער ליבּער, זענען נישמאָ
אינדערהיים (בּערג...

9. אײנצאָל אָנשט. מערצאָל קומט פּאָר אין פאַרשירענע פאַלן,
װאָס כ'האָבּ נאָך דערװײל נישט קלאַסיפיצירט. בּײשפּילן;: מיר געפעלט
כּעסער די װערטער ;ער האַקט אַ משיניק' (ש"ע); ס'איז געװען צײמן
(ש"ע); דאַכט זיךך שלמהלען גילנולים (אַבֹּר.); לערער פעלט אתז (,פעד.
בּיול."); פון דאָרטן האָט זיך מער װי אומעטום געלאָזש הערן װײ.
געשרײען (,עמעס'); דרײ קאָפּיקעס איז װײניקער װי פינף; דרײ איז
אַ העלפט פון זעקס.

0. אין בּאַפעל-מאָדוס קומט אַמאָל פאָר פאַרשטערטע מיטשט-
מונג--צווייטע פּערזאָן אַנשטאָט דריטער: גיבּ גאָט (--לאָז גאָט געבּן.

די אינטאָגאַציע לאָזט אונטערשײדן גיבּ גאָט (,נאָמ' אַ סובּיעקם)
און גיבּ, נאָם 0גאָט' אַ װענדונג, און ;נבּ' אַ פּערזאָנװאָרם אָן אַ סובּ.

יעקט) (674).

1. ס'קומען פאָר זאַצן אָן סובּיעקטן, ,סובּיעקטלאָזיקע". מיר
בּאַגעגענען צוויי מינים סובּיעקטלאָזיקע זאַצן: אַזעלכע, װוּ דער טוער
פון טווּנג איז נישט אָנגערופן, אָבּער ער עקזיסטירט, און אַזעלכֿע,
װוּ קיין טוער פון דער טוּנג אין כּלל נישטאָ.

2. אין ערשטן מין (זאַצן מיט פאַרשפּאָרטן סובּיעקט) קען
מען אָנמערקן די דאָזיקע גרופּעס:

1 ס'איז פאַרשפּאָרט דער סובּיעקט ,דו, איר": ליגסט בּיי מיר
אין בּושה דאָ (נס.); הנפֿעסט, יעגער (נס.); זעסט?

9. פאַרשפּאָרט דעם סובּיעקט ;איך. דאָס קומט בּכֿלל זעלטן
פאר, און דאָכט זיך נאָר בּיי די װערבּן בּין, האָבּ. װע? אדג"ל: בּיך,
דאַכֿט זיך, אַ ייד װי אַלע (ש"ע), דעָם צװייטן מאָל האָבּ זיך מיטן

ייעגער אַזױ געטראָפן (נס.).

3 פאראן פאַלן, װען דער סובּיעקט איז פאַרשפּאָרט אין זאַץ, נאָר
ער איז אָנגערופן אין אַן אַנדער זאַץ.

4 דער אימפּעראַמיו קומט נאָרמאַל אָן אַ סובּיעקט.

3. אין צווייטן מין (אייגנטלעך ,סובּיעקטלאָזיקע" קומט דער

הי סטוי חי

יפּרעדיקאַט, פאַרשטייט זיך (428), שטענדיק אין דער דריטער פּעראָן,
און שטענדיק אין איינצאָל. דאָ קאָן מען אָנמערקן די דאָזיקע גרופּעס:

) דער פּרעדיקאַט קען קומען אויך מיט אַ סובּיעקט (אָפּטמאָל
מיט אַן אַנדער בּאַטייט): מיר שטעכֿט אין זייט, עס טרייסלט מיך,
עס טוט מיר ויי, עס חלומט זיך, מיך הונגערט, עס גייט מיר גוט
{פרגל' איך שטעך, דער קאָפּ טוט יי אאַז"ו).

2) דער פּרעדיקאַט בּאַשטײט פון אַ צוגאָבּ ,זיך" מיט אַזאַ װוערבּ,
װאָס אָן דעם צוגאָבּ ,זיך" קען ער האָבּן אַ סובּיעקט, צ.בּ. מיר וילט
זיך (פרגלי איך וויל), מיר שלאָפט זיך נישט (פרגל' איך שלאָף נישט),

3) דער פּרעדיקאַט איז אַ װערבּ, װאָס קומט קיינמאָל נישט מיט
קיין סובּיעקט און האָט בּלויז איין פּערזאָן. און צאָל-פאָרמע -- דריטע
פּערזאָן איינצאָל: עס רעגנט, עס האָט גערעגנט, עס װאָלט גערעגנט,
עס אַרט מיך נישט. ׂ

אַזעלכֿע װערבּן רוף איך אײינפּערזאַניקע*) זי זענען דעפעק.
טיוו לגבּי אַלע פּערזאָן. און צאָל.פאָרמעס, אַחוץ איינער, אָבּער זיי פּאַר.
:מאָגן אַלע מאָדוס. און צייט-פּאָרמעס.

4 די פובּיעקטלאָזיקע זאצן קענען דינען פּאַר אַ בּאַװײז, אַז
,דריטע פּערזאָן" הײסט נישם דער, װעגן װעמען עס רעדם זך, נאָר
פּשוט ,נישט ערשמע און נישט צװײטע פּערזאָן": אין ,עס רעגנט' רעדט
זיך װעגן קײנעם נישט. פאַרװאָסיזשע קומט דאָ די דריטע פּערזאָן? טאַ.
קע װײל עס הײסם נישט ;איך רעגן" (דער רעדער) און נישט (דו
רעננסט" (דער אדרעסאַט פון ריד). :

85. מע דאַרף נישט האַלטן פאַר אַ סובּיעקטלאָזיקן זאַץ (װי
:ס'טוען אײניקע, בּאַװירקטע פון רוסישער גראַמאַטיק) אַזאַ װי ,מע גײמ'ג
דאָ איז פאַראן אַ סובּיעקט ,מע', דריטע פּערזאָן, אײנצאָל (װי ס'איז צו
זען פון דער מיטשטימנג).

6. דאָס װאָרט ,עס (סע, ס)" קען דינען פאַר אַ סובּיעקט,
אָבּער זעלטן, צ.בּ. דאָס קינד שרייט, עס (סע, ס) יל עסן, װוּ ,עס"
אַנטשפּרעכֿט מיטן רוסישן שאּם. בּכלל אָבּער, אין אַזעלכע פאַלן, וי
געס רעגנט, עס איז גוט, עס גייט אַ חבר", איז ,עס" נישט קײן
סובּיעקט (730).

7. פאַראַן נאָך אַ דריטער ין סובּיעקטלאָזיקע זאַצן: אַ טוער

*) ס'איז גענויער װי , אומפּערזענלעכע".

חי ; זטוי==

פון דער מונג עקזיממירט, אָבּער ער איז נישט אָנגערופן און קען נישם!
אָנגערופן װערן אין אַ בּאַזונדער װאָרם, װײל ער איז בּאַצײכנם אין אַ
פּראָנאָם, צונויפגעגאָסן מיטן פּערזאָנװאָרט. אַהער געהערן די פּאָרמעס:
,מאַכסטו, זעסמו, פאָרסטו, װעסטו" אדג"ל, און װײטער די פּאָרמעםס
,ב'מאַך, כ'גײ, כ'פּאָר, כ'האָבּ, ר'איז" אדנ"ל. פון אײן זײם איז ,מאַכסמה
כ'מאַך' אדג"ל--אײן װאָרט, איז, הײסט עס, נישטאָ קײן בּאַזונדער אָנרוף
פון מוער; פון דער אנדערער זײט לאָזט זיך דאָ נישם צועבּן קין
סובּיעקט: מען קען נישט זאָגן ,דו מאַכסטו, איך כ'מאַך'. מיר האָבּן דאָ,
װײזם אױס, פאַר זיך די אַנטװיקלונג פון אַ אינטערעסאַנטן שפּראַכלעכן
פּראָצעם: די פאַרװאַנדלונג פון אַ בּאַטײשיקן װאָרם אין א בּאַהילפיקער
מאָרפעמע. ,מאַכסטו" איז אַ פאָרמע מיט אַ נײעם סופיקס -סטו, װעלכן
מען קען כאַראַקטעריירן אַלס אַ סופיקס פון ,אומאָפּהענגיקער צװײטער
פּערזאָן" (ד.ה. אומאָפּהענגיק פון א סובּיעקט), ;כ'בּין" איז אַ פאָרמע מים
אַ פּערזאָן-פרעפיקס (נאָר אַ נײע דערשינונג אין ײדיש)-פרעפיקס פון ,אום.
אָפּהענגיקער ערשטער פּערואָן". (אין ;בּין דאַכט זיך א ײד' איו איך
,בִּין" אַן אומאָפּהענגיקע ערשטע פּערזאָןן אָבּער מים אַ נול-פאָרמע.) דאָג
האָבּן מיר אַ געגנגעזעצטע מענדענץ צום איבּערגאַנג צו אַנאַליטישע
פּאָרמעס--דאָ שאפן זיך נײע סינטעטישע פאָרמעס.

פּונװאַנען װײסן מיר, אַז ;מאַכסטו" איז אײן װאָרט? אױבּ מיר
האַלטן ,מאַכט ער" פאַר צװײ װערטער, װײל די עלעמענטן קען מען
איבּערשטעלן (,ער מאַכט), קען מען דאָך איך אין ,מאַכסט דו' איבּער.
שמעלן די עלעמענטן (דו מאַכסט). זיך סומך זײן איף דער שריפם:
קען מען נישם, דער אױסלײג איז קאָנװענציאָנעל און דינם נישם פאַר
קײן קריטערי װעגן שפּראַך-דערשײנונגען. דאָס, װאָס דער ד' אין ,מאַכסמדו"
װערם נישט אַרױסגערעדט, איז אױיך קײן ראיה נישט, אַז ס'איז אײן
װאָרט: פ'איז אִן אַסימילאַציע, װאָס קומט פאָר צװישן װערטער אױך
618. דער אײנציקער גרונט צו האַלטן ,מאַכסט" פאַר אײן װאָרט (און
הײסט עס, פאַר אַ סובּיעקטלאָזיקן זאַץ) איז די אױיסשפּראַך (דיאַלעקטישע)
,מאַכסטע': דער פאַרבּײט פון װאָקאל וּ אָדער אַן אַנדערן) אױף עי
קומט פאָר, װי בּאַװוּסט, אין לעצטן טראַף פונעם װאָרט, װען דער
טראַף איז נישט אַקצענטירט.

אין מײן דיאלעקט קוטּט פאָר נישט נאָר ,מאַכסטע', נאָר אפילר
פאַכסטע" (אקצענטירט דער ע), +צ.בּ. (פאָנעטיש געשריבּן): ,װאָס-
מאַיכסטע !-נאָצודײנקען, אונװאָס מאַבסטע'?זי

-- 1568 --

שריפטלעך קומט פאָר, אַחיץ ,מאַכסטוײ, אױך (זעלטענער)
שמאַכסט רויי,

2 בּאַהערשטער בּויגפאַל

8 מירן געזען, אַז אַ סובּסטאַנטיו (ד.ה. אַ װאָרט, װאָס קען
בּאַהעפטן צו זיך אַן אַדיעקטיו) פאָדערט פונעם אַדיעקטיוו די אָדער
יענע בּויגפאַל-פאָרמע, און לויט דעם װערט אַ סובּסטאַנטיו פאַררעכֿנט
פאַר אַ נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו אָדער דאַטיוו (זעלטן האָט דער סוב
-סטאַנטיוו ספּעציעלע בּויגפאַל-סימנים).

די בּילדונג פון בּויגפאַלן (בּיי יענע װייניקע סובּסטאַנטיון, װאָס
:האָבּן סימנים פון בּויגפאַלן) הייסט דעקלינאַציע,

9. נאָמינאַטיון האָט קיין פאָרמאַלן סימן נישט (נול-סימן).

אַ פּאָרמאַלן סימן פון נאָמינאַטיוו קען מען אינזען אין ;זײרע'
װאַקוזאַטי-דאַטיװ ;,זײידן') א'אַ, און דיאַלעקטיש אין ,שרה' (אַקזאטיו-
דאַטיװו ,שרהן") אדג"ל,

0. דער גרעסטער טייל סובּסטאַנטיון האָט נישט קיין פאָר.
מאַלן סימן פאַר אַקוזאַטיוו און דאַטיו: ,ס'שטייט אַ טיש, כֿזע א טיש,
כ'רעד װעגן אַ טיש". אמת, אין ,ס'שטייט דער טיש, כיזע דעם טיש"
קען אויסווייזן, אַז ס'איז פאַראַן אַ סימן פון בּויגפאַל -- ,דער, דעם";
אָבּער דער סימן געהערט נישט צום סובּסטאַנטיו, נאָר צום אַדיעקטיו
(הילף-אַדיעקטיוו, אַרטיקל) ;דער", וועלכער האָט, װי אַנדערע אַדיעק.
יטיוון, א בּויגפאַל-פאָרמע.
אַזעלכע סובּסטאַנטיוון, װי ,טיש", קען מען רופן נישט.דעקל-
נירלעכֿע. ו'

1, דעקלינירלעך (ד.ה. מיט ספּעציעלע סימנים פאַר אַקװאַטיו
:און דאַטיוו) זענען די דאָזיקע גרופּעס סובּסטאַנטיון:

4 פּערזאָן-נעמען. זי בּאַקומען אין אַקװאַטיוו און דאַטיַו
(בּיידע בּױיגפאַלן זענען ענלעך) --ן, ועלכער וװערט פאַרבּיטן אויף
--ען לויט אַן אַלגעמײנעם כּלל (907). בּיישפּילן: איציקן, אברהמען
אברהמלען, שטיינבּערגן, גאַלדמאַנען, רחלען, מאַשען. '

װען מע דעקלינירט אַ כּלל-נאָמען (נישט קין פּערואָן-נאָמען),
גיט מען אים דערמיט צו דעם כֿאַראַקטער פון אַ פּערזאָןנאַמען. סאיז
אַ סט ליסטישער מיטל צו פּערזאָניפיצירונג, װאָס װערט אָפט אָנגע:
ווענדט אין קינדער-מעשיות: ,פאַרטרייבּן פרוי מויזיפֿען" (רעזניק).

-ווכשן .=

ווען פאַרן פּערזאָן-נאָמען שטייט ,חבר, דאָקטאָר, מיסטער, גענע.
ראַל" אדג"ל, װערט דער פּערזאָןנאָמען אָפּט נישט דעקלינירט: כזע
חבר בּרעגמאַן (--ען), כֿגײ צו מיסטער שװאַרץ (--ן) (568).

2) די װערטער: דער זיידע, דער טאַטע, דער ייד, דער
מענטש, דער רבּי, בּאַקומען --ן אָפּװאַרפנדיק אין ;זיידע, טאַטאָ?

דעם --ע). זײי קומען אָבּער פאָר אויך אַלס נישט דעקלינירלע.

כֿע: ;זי רופן אין ציון דעם ייד" (אַנ--סקי, ,קום היינט בּינאַכֿט

צו גיין מיטן טאַטע? אָפּ.).

;די בּאָבּע (בּאַבּע), די מאַמע, די מומע" בּאַקומען אין דאַטיו

--ן, ‏ אין אַקואַטיוו--אָן אַ סופיקס.

ס'קומען פּאָר דעקלינירלעכע סובּסטאַנטיװן אין אײניקע אױסדריקן:

;אין האַרצן (אָבּער ,מיט האַרץ), בּײ לײמן.

3. 3) איניקע סובּסטאַנטיװן-פּראָנאָמען װערן דעקלינירט:

נאָמ. אוך ) יד ער זי |. עס מיר | איר
אַקח. | מיך | דיך | אים(עם)| זי עס אונז | אייך
דאַט. } מיר | דיר |אים(עם) | איר | אים(עם)| אונז | איך
באָמ. ווער אַלץ אַלע | בּיידע| עמעצער | קיינער | דאָס

אֵק. | װעמען | אַלץ | אַלע |בּיידע| עמעצן | קינעם | דאָס
(-מען) (בּיידן)
דאַט. | װעמען | אַלץ | אַלעמען ‏ בּיידע| עמעצן | קיינעם | דאָס

(אַלעם) (בּיידן) (דעם)

;אַבּיווער, אַבּיװאָס?,--װוי ,װוער, װאָס?

כ'רעד װעגן דאָס (=-װעגן דעם); כ'רעד װעגן דאָס אַלץ (אָפּטער,
דאַכט זיך, װי ,װעגן דעם אלעמען אָדער ,װעגן דעם אַלץ); גײ איך
אַרױס אין שטאַל צום פערר, דאָס געבּן עסן (ש"ע. :

4. דעפעקטיווע פּראָנאָמען (האָבּן נישט אַלע בּויגפאַלן): מע--
בּלויז נאָמינאַטיוו, זיך--בּלויז אַקוזאַטיוו און דאַטיו.

,זין* אַלס אַקוזאַטיוו אָדער דאַטיוו שיידט זיך אונטער פון עזיך"
אַלס צוגאָבּ צו אַ װערבּ דערמיט, װאָס ס'ווערט אַרױסגערעדט /זיך"
(דיאַלעקטיש זעך) און אַקצענטירט, בַּעת /יך" אַלס צוגאָבּ צו אַ
װוערבּ װוערט אַרױסגערעדט ,זעך" אָדער ;זאַך" און נישט אַקצענטירט,

8 אײניקע פּראָנאָמען װערן נישט דעקלינירם, פּתקט װי

-- 160 --

געװײנלעכע סובּסטאַנטיװן: װאָס, יענץ, גאָרנישט, עפּעס, אירע (3 אירע=-3
פּאַרשױן). ,איך, ער, זי', אַלס נישט.פּראָנאָמען, װערן נישט דעקלינירמ
(בּײם ;ער"--בּיים זכר).

6 אַ סובּסטאַנטיווירטער אַדיעקטיו פון דריטן מין מיטן בֹּאַ-
שטימיקן אַרטיקל (דאָס גוטע) װערט נישט דעקלינירט, +צבּ.: פירט
ער אונטער דעם סךהכּל פון דאָס אָפּגעטונענע (;פּעד. בּיול."); איינס
אַקעגן דאָס אַנדערע (אַבֹּר.); אױסנאַמען--אייניקע אַלטגעזעסענע אויס-
דריקן: ,צום גוטן, צום בּייזן". אָבּער אָן אַרטיקל װערן זי אָפּט דעק.
לינירט: אויף װײכֿן, אויף אַלעם גרייטן, די גריקע האָט געבּליט אין
ווייסן (אָפּ.) (499).

7. מיר זעען, אַז די איינציקע סובּסטאַנטיוון, װאָס שיידן אונ-
טער דעם נאָמינאַטיוו, דאַטיוו און אַקאַטיוו, זענען ,איך, דו". זענען

זי די איינציקע קריטעריען, אונטערצושיידן לוט אַנאַלאָגיע די .

בּויגפאַלן פון אַ סובּסטאַנטיוו (468), ד.ה. מע קען דערקענען, װאָס
פאַר אַ בּויגפאַל האָט אַ סובּסטאַנטיוו אין אַ געגעבּענעם טעקסט, וען
מע פּרוּװוט אים פאַרבּייטן אויפן געהעריקן בּויגפאַל פון ,איך" אָדער
,דו". בּיישפּ. : , איך זע אַ טיש", װאָס פאַר אַ בּויגפאַל איו ,טיש"!--
,איך זע דיך", נישט ,דו" אָדער ,דיר", אַלואָ--אַקוזאַטיו.

8 אין געוויסע ליטווישע רעדענישן איז נישטאָ קיין אונטער-
שייד צװוישן דאַטיוו און אַקוזאַטיוו. דאָרטן איז פאַראַן נאָר איין אָבּיעקט.
בּויגפאַל. אויבּ אין שול זענען ליטווישע קינדער, מוזן מען זיי דעם
אונטערשייד פון דאַטיוו און אַקזאַטיוו לערנען דאָגמאַטיש (אָדער דורך
נאָכמערקונג, אָבּער נישט איבּער זייער אייגענער שפּראַך. נאָר איבּער
דער שפּראַך פון בּוך, װאָס ס'איז שוין כּמעט דאָס אייגנס, װאָס דאָג-
מאַטיש). מע מוז זיי אָנווייזן, אַז אין געװויסע פאַלן, װוּ זיי זאָגן
,מיר, דיר, איר, דער שװעסטער, דער וייסער װאַנט" אאַז"וו, זאָגט
מען ליטעראַריש ,מיך, דיך, זי, די שװעסטער, די וייסע װאַנט?
אאַזיוו, און אויסלערנען זיי דערקענען אָט די פאַלן

9 אפשר זאָל מען אינזען אין דער פּאַרשװינדונג פון אַקװאַטיר
אַ פּראָגרעסיװע מענדענץ און מיטהעלפן איר? איך מײן אַז נײן. נישם
יערע פאַרשװינדונג פון פאָרמעס איז פּראָגרעסיװ. דאָס, װאָס דער ליט-
װישער דיאַלעקט האָט נישט קײן נײטראַלן מין, שטעלם אים העכער
װי אַנדערע דיאלעקטן, װײל דער מין פילט נישם אױיס קײן נוציקע ראָ.
ליע אין דער שפּראך. דאָס אָבּער, װאָס דער לימװישער ריאלעקט האָמ

- 161 --

נישט קײן אַקװאַטי, איז אַ חיסרון אין פאַרגלײך מיט אנדערע דיאַלעקטף
עס נעמט אַמ די מעגלעכקייט פון געװיסע פײנהײטן, װאָס זענען מעגלעך
אין דער ציטערארישער שפּראַך מיט איר פֿקואַמיו. אפילן אין א שול
פֿון נאָלע ליטװישע קינדער דאַרף מען לערנען זײ בּאַנוצן דעם אַקױ
זאַמי (נישט נאָר פאַרשטײן אים-דאָס איז דאָך פּשום נויטיק, כּדי צו
לײענען ײדיש)).

0. די בּאַהעפטונג פון אַ סובּסטאַנטיװ-בּױגפאַל צו אַ סינטאַגמע
הייסט בּאַהערשונג, אין ;כזע אַ מענטשן? בּאַהערשט דער װערבּ
,כֿיזע" דעם אַקזאַטיוו ,אַ מענטשן".

1 אַקוזאַטיוו װוערט, אַחוץ זעלטענע פאַלן, בּאַהערשט נאָר פון
אַ װערבּ: כזע אַ מענטשן, כהאָבּ געזען אַ מענטשן, זע אַ מענטשן,
זען אַ מענטשן, געזען אַ מענטשן, זעענדיק אַ מענטשן. דער פאַקט,
װאָס אַלע פאָרמעס, וועלכֿע מיר האָבּן אָפּנעטראָגן צו װערבּ, דהיינו
פּערזאָנװאָרט, אימפּעראַטיוו, אינפיניטיוו, פּאַרטיציפּ, גערונדיום, בּאַהעפטן
צו זיך אַן אַקזאַטיו, בּעת אַן אַדיעקטיו, אַדװערבּ און סובּסטאַנטיו
בּאַהעפטן צו זיך נישט קיין אַקזאַטיו,--איז טאַקע איינער פון די
גרונטן צו פאַראייניקן אָט די קלאַסן אין איין גרופּע וערבּ.

2. וױכֿטיק צו נעמען אין אַכט, אַז אַ סובּסטאַנטיוו קומט קיג.
מאָל נישט מיט קיין אַקזאַטיוו: ,אױיסאַרבּעטן לעדער", אָבּער ,די
אויסאַרבּעטונג פון לעדער". אַ סובּסטאַנטיװוירטער אינפיניטיוו אָבּער
קען האָבּן אי אַ װוערבּאַלע, אי אַ סובּסטאַנטיווישע בּאַהעפטונג, ד.ה.
קען בּאַהעפטן צו זיך אי אַן אַקװאַטיוו (דאָס אויסאַרבּעטן לעדער) אי
אַ דאַטיוו מיט ,פון" (דאָס אױסאַרבּעטן פון לעדער).

אַנאַלאָניש דערמיט קען אַ סובּסטאַנטיװירטער אינפיניטיו פאָדערן
הן (װי אַ װערבּ) אַן אַדװערבּ (דאָס זינגען שײין), הן (װי אַ סובּסטאַנטיה)
אן אַדיעקטיװ (דאָס שײנע זינגען). אָם די צװײענדיקײט לאָזט נישט
פּאַררעכענען דעם פובּסטאַנטיוירטן אינפיניטיו פּראָסט און פּשוםט פֿאַר
אַ סובּסטאַנטיו.

3. לויטן בּאַטײט, און אין אַ געוויסער מאָס אויך פאָרמאַל,
שיידט מען אונטער שטאַרק בּאַהערשטן און שװאַך בּאַהערשטן
אַקוזאַטיוו.

4 שטאַרק בּאַהערשטער אַקוזאַטיוו בּאַטײט, בּכֿלל, אַן אָבּיעקט,
! אויף װעלכֿן ס'פאַרשפּרײט זיך (,גייט אַריבּער") די טוונג, װאָס אין
בּאַצײכֿנט אינעם װערבּ, אָדער, װי מע רופט עס, אַ ;נאָענטן אָבּיע"ט'

-

יידישע גראַמאַטיק (11)

ידשט יי

זען אַ מענטשן (דער אָבּיעקט פונעם זען איז דער מענטש, ער נעמט
אויף אויף זיך די טוונג פון זען, ער וערט געזען), שריבּן אַ בּריו,
לייענען אַ בּוך, אַקערן א פעלד, אָרגאַניזירן אַ יאַטשײקע, ענדיקן אַ
שול, לייזן אַ פראַגע, האַקן האָלץ, אָנהאַקן שפּענדלעך, בּאַזיגן אַ שונא,
פאַרמאָגן אַן אינסטרומענט, האָבּן געלט, בּאַטראַכֿטן אַן ענין.

9 בּיי אַ שטאַרק בּאַהערשטן אַקוזאַטיוו איז (אַחוֹץ אױיסנאַמען)
מעגלעך א פּאַסיווע קאָנסטרוקציע (3), װעלכֿע איז בי אַנדערע
בּויגפאַלן (ווידער אַחוץ אױיסנאַמען) נישט מעגלעך. די פּאַסיווע קאָנ.
סטרוקציע בּאַשטײט אין דעם: אָנשטאָט נאָמינאַטיוו 4 + פּערזאָן-
װאָרט--אַקוזאַטיוו 8 (דער אַרבּעטער פירט אָן דעם פּױער), קומט
נאָמינאַטיװו ט - הילפפּערזאָנװאָרט , ווער" -ד פּאַרטיציפּ--,פון"-ה
דאָטיװ 2 (דער פּױער װערט אָנגעפירט פון דעם אַרבּעטער).

6. שװאַך בּצַהערשטער אַקוזאַטיוו האָט גאַנץ פאַרשידענע בֹּאַ
טייטן : כֿישרײבּ אַ גאַנצן טאָג (פרגלי כֿישרײבּ אַ בּריוו--שטאַרקער אק
זאַטיוו), כישפּיל פידל (פרגל' כֿישפּיל אַ ליד--שטאַרקער אַקוזאַטיוו) א"אַ.
פאַרװאָס פאַראייניקן מיר די אַלע פאַלן אין איין גרופּע מיט איין נאָ.
מען ? ווייל זיי אַלע כאַראַקטעריזירן זיך, ערשטנס, דערמיט, װאָס דער
אַקוזאַטיוו איז נישט אַזױ ענג פאַרבּונדן מיטן װערבּ, װי אַ שטאַרק
בּאַהערשטער אַקוזאַטיוו: ,כ'שרייבּ היינט אַ גאַנצן טאָג בּריוו"--,בּריוו"
שיינט אונז דאָ צו זיין נייטיקער, נויטװענדיקער, װי ;אַ גאַנצן טאָג":
דער שוואך בּאַהערשטער אַקזאַטיוו מאַכט אַן איינדרוק פון צופעליי
קייט; צווייטנס, דערמיט (און דאָס איז שוין אַ פאָרמאַלער אונטער.
שייד), װאָס אַ שװאַך בּאַהערשטער אַקאַטיוו דערלאָזט נישט קין פּאַ.
סיווע קאָנסטרוקציע : כֿישרײבּ אַ בּריוו--אַ בּריוו װערט געשריבּן פון
מיר; כ'שרייבּ אַ גאַנצן טאָג--נישטאָ: ,אַ גאַנצער טאָג װערט געשריבּן
פון מיר"; איך חלש אַ טרונק--נישטאָ: ;אַ טרונק װערט געחלשט פון
מיר"; איך שפּיל פידל--נישטאָ: ,פידל װוערט געשפּילט פון מיר".

7 אָט זענען עטלעכֿע קאַטעגאָריעס פון שװאַכֿן אַקאַטיו;

4 צייט-משךּ. כשרייבּ אַ גאַנצן טאָג; ער האָט געלעבּט
0 אאָר,

2) צייט, ווינטער אַרבּעט ער; זומער איז הייס. ,װינטער, זי
מער" זענען דאָ נישט קיין אינװאַריאַנטן, װאָרים מע קען דאָ צוגעבּן
אַן אַדיעקטיוו, און דווקא אין אַקװאַטיו: אַ גאַנצן זומער איז היס,
היינטיקן ווינטער אַרבּעט ער.

-- 103 -

| 3 צייט-מאָמענט, די רעװאָלוציע איז פאָרגעקומען דעם פינף.
און-צװאָנציקסטן אָקטאָבּער; ער איז געקומען פּסח (פרגל' היינטיקן
יפּסח).

4 ווייטער אַבּיעקט. בּכלל װערט דער ווייטער אָבּיעקט (ד.ה.
אָבּיעקט, װאָס האָט אַ שייכות צו דער טונג, אָבּער נישט אַזאַ נאָעג.
יטע) בּאַצײכֿנט מיטן דאַטיוו, דאָס רוב נאָך מיט אַ פּרעפּאָזיציע. פאַראַן
אָבּער פאַלן (אָפטמאָל נעמט זיך עס פון אַ פאַרשפּאָרטער פּרעפּאָזיציע
אָדער אַן אַנדער פאַרשפּאָרטן װאָרט), ווען דער ווייטער אָבּיעקט װערט
אויסגעדריקט דורך אַ שװאַכֿן אַקװאַטיוו: חלשן אַ טרונק (פרגלי חלשן
נאָך אַ טרונק אָדער חלשן געבּן אַ טרונק), שטאַרבּן אַ גלאָז טי
{פרגל' שטאַרבּן נאָך אַ גלאָז טיי, שטאַרבּן טרינקען אַ גלאָז טיי), שפּילן
יפידל, קלאַװיר (פרגל' שפּילן אויף אַ פידל), זיךך דערשלאָגן עפּעס
(פרגל' זיך דערשלאָגן צו עפּעס), אויפשטיין תּחיית-המתים (פרג??! אויפ.
:שטיין בּעת תּחיית-המתים), שטיין שמונה-עשרה (פרגל' שטיין חֹאַװנענ-
דיק שמונה-עשרה), דאָס גוטע װערט מען בּאַלד געויינט (בּער; שטיין)
{(פרגל' צום גוטן).

5) טאַװטאָלאָגישער אַקװאַטיוו: לעבּן אַ לעבּן, גיין א גאַנג,
ישלאָפן אַ רויקן שלאָף.

6) פיקטיווער אָבּיעקט: מיך הונגערט,

8 נישט יעדער װערבּ ,פאָדערט" אַ שטאַרק בּאַהערשטן אַקױ
זאַטיוו. פאַראַן װערבּן, װאָס פאָדערן דעם דאַטיו (אָן אָדער מיט אַ
פּרעפּאָזיציע) (606). כ'גלױבּ דיר (נישט ,דיך"), כ'בּין דיר מקנא, פֿעיי
אין שטאָט (נישט ;,כ'גיי די שטאָט?, כֿיווֹין אין מאָסקװע. פאַראַן וי-
דער וװערבּן, װאָס פאָדערן כּלל קיין בּויגפאַל נישט: איך זע שלעכֿט
(ד.ה. כֿיהאָבּ אַ שלעכטע ראיה), מע קען נישט צושטעלן קיין בּויגפאַל:
| ,כיזע אים שלעכֿט?--סװועט זיך ענדערן דער בּאַטײט פונעם װערבּ.
װערבּן, װאָס קענען נישט בּאַהערשן קיין בּויגפאַל (אַחוץ אַ שװאַך בֹּאַי
והערשטן אַקוזאַטיוו), רופּט מען שטייעדיקע: די איבּעריקע--איבּער-
גייעדיקע, און מע טיילט זיי אויף אייגנטלעך-איבּערגייעדיקע--
װאָס קענען שטאַרק בּאַהערשן אַן אַקוזאַטיוו, און נישט-אייגנטלעך-
איבּערגײעדיקע--װאָס קענען בּאַהערשן אַן אַנדער בּויגפאַל.

9. פאַראַן װערבּן, װאָס קענען בּאַהערשן צויי אַקאַטיון:
=אטן (איך בּעט דיך אַ טובה), לערנען, קאַסטן

-- 164 --

0. אַקוזאַטיוו בּיי נישט-װערבּן (שטענדיק מיטן בּאַטײיט פון א
שװאַכֿן אַקוזאַטיוו) קומט פּאָר נישט אָפט. עטלעכע קאַטעגאָריעס:

) מאָסנעמען בּיי גרייסנעמען: דריי אַרשין די לענג, דאָ איז
,דריי אַרשין" אַן אַקזאַטיוו (אַ סימן: אַ גאַנצן אַרשין ‏ די לענג)
בּיים סובּסטאַנטיוו די לענג.

2) אַראָפּ דעם יאָך!-דער אַקװאַטיו פילט זיך פאַר אַ װערבּאַלן
(בּאַהעפט צו א װערבּ), כאָטש קײן װערבּ איז דאָ נישטאָ; ס'אַסאָצייַרם?
זיך מיט ;,װאַרפט אראָפּ דעם יאָך" אדנ"ל.

3) פּראָװינציאַליזם; נישטאָ מיך, דיך, אים, זי, אברהמען, שׂרהן א'אַ.

1 אומאָפּהענגיקער אַקאַטיוו קען קומען, װען סאיז פאַר-
שפּאָרט דער װערבּ, פון וועלכן ער װאָלט אָפּגעהאָנגען: ,בּרויט !'==,גיט'
בּרויט !".

2. דאַטיוו קען בּאַהערשט זיין אי פון אַ װערבּ, אי פון אַן

אַנדער װאָרט. זיײיער אָפט האָס ער נאָך בּיי זיך אַ פּרעפֿאָזיציע. ער
בּאַטײט בּכֿלל אַ ,ווייטן אָבּיעקט", ד.ה. אַן אָבּיעקט, װאָס האָט אי

שײכֿות מיט אַ טוּונג (אָדער מיט אַ סימן, אַ געגנשטאַנד), אָבּער נישט
אַזאַ נאָענטע, װי עס בּאַצײכֿנט אַ (שטאַרקער) אַקאַטיו.

3. עטלעכֿע קאַטעגאָריעס דאַטיו בּיי װערבּ:

) אָפּזאָגן, בּאָרגן, בּרענגען, גורם זיין, גלױבּן, געבּן, געהערןי
דינען, דערלאַנגען, הייסן, העלפן, ווייזן, ווינטשן, זאָגן, חנפענען, טון,
טראָגן, לאָזן, לייען, מוחל זיין, נוצן, ענטפערן, פאַרשאַפן, צאָלן, צו-
זאָגן, שאָדן, שענקען, שיקן א"אַ.

9) גזלענען, גנבענען, נעמען אדג"ל. ער ויל אים צוגזלען די
בּריליאַנטן (פּר.); אַ צווייטן נעמט עס יאָרן (אֶפּ); ער האָט מיר שוין
גענוג ציגן אויפגעגעסן. אָפּט קומט אין אַזאַ פאֵל ,בּיי" (צוגזלען ביל
עמעצן.

3) נייען עמעצן אַ קלייד, האַקן עמעצן האָלץ, אדג"ל.

4) מיר בּענקט זיך, גייט גוט, גייט שלעכֿט, גלױבּט זיך, דאַכֿט
זיך (אויס), חלומט זיך, טוט בּאַנג, טוט װײי, עקלט, שיינט, שלאָפט
זיך (433).

8) איך גיי מיר אין גאַס--איך גיי זיך אין גאַס; דער שרײבּער
שרייבּט זיך, דער לייענער לייענט זיך; די יאָרן גיען זיך. בּיי יעדן
װערבּ קען קומען דער דאַטיו ,זיך" (אָדער בּיים סובּיעקט ,איך" --
,מיר"), װעלכֿער גיט דעם ניאַנס פון זאָרגלאָזיקײט, צופעליקייסט (?.

=- 169 --

אַהער אפשר אויך: װאָס טראַכסטו זיך?

66 זייט מיר געזונט!; עפּעס לאַכֿט זיך מיר היינט צופיל!;
דער דאָזיקער דאַטיו (בּלויז ,מיר") קען קומען בַּיי יעדן װערבּ און
-בּאַטײט, אַן ערך: לויט מיין װוּנטש, לויט מיין מיינונג.

מען דאַרף נישט פּלאָנטערן דעם דאָזיקן דאַטיו מיטן געװײנלעכן,
פרגל'; עפּעס שװײגט ער מיר הײנט אַ גאַנצן טאָג-כ'האָבּ מורא, ער װעם
עס מיר נישט שװיגן.

4. דאַטיוו בּיי אַ סובּסטאַנטיו.

) סובּסטאַנטיוו, געבּילדעט פון אַ װערבּ, װאָס פאָדערט אַ דאַי
שיו : אַ גרויסן דאַנק דיר, הילף דעם אַרבּעטער.

2) בַּיי פאַרשפּאָרטן װערבּ, װעלכֿער װאָלט געפאָדערט אַ דאַטיו:
הנחות דעם פּױער (פרגל' מאַכֿן הנחות דעם פּױער) אַ דירעקטיוו
דער יאַטשײיקע (פרגל' געבּן אַ דירעקטיװ ‏ דער יאַטשײקע) אַ גרוס
דיר פון א א (פרגל' דיר איז געשיקט אַ גרוס פון א א).

דערפון אַ װײטערדיקע אַנטװיקלנג; גײן אױף הנחות דעם פּױער.
:מום--,נײן" פּאָדערט נישט קײן דאַטיז, דער דאַטיװ ,דעם פּױערטום' איז
אָפּהענגיק נישם פון ,גײן", נאָר פון ,הנחות"

33 אַ גוט יום-טוב דיר, אדג"ל.

5. ,מען דאַרף זײנער פּטור װער" (ש"ע)), ק,װי אַזױײ װערט מען
:אײערער פּטור ?* (ראַװניצקי). , פּטור װערן" קומט פאָר מיטן אַמאָליקן
בּוינפאל נגענעטיװ: מײנער, דײנער, זײנער, אירער, אוזערער, אײע-
ידער, די קאָנסּטרוקציע דאַרף מען האַלטן פאַר אַן אָפּשטאַרבּנדיקער,
אָפּטער קומט פפּטוּר װער" טיטן אַקװאַטיװ: מע װעם אתז שױן פון
דאַנען פּטור װערן (ש'ע) אָדער מיט ,פון": װי װערם מען פון אים
!טור ?

6. ווי דערקענט מען אַ בּויגפאַל פון אַ געגעבּענעם סובּסטאַנ.
ישיוו ? פאַראַן עטלעכֿע מיטלען, און אָנװענדן דאַרף מען אַמאָל דעם,
אַמאָל יענעם, װאָרים קיין איינער פון זיי איז נישט גילטיק פאַר
;אַלע פאַלן,

די מיטלען קען מען איינטיילן אויף צוויי גרופּעס:

ה. דערקענען דעם בּויגפאַל דורכֿן געגעבּענעם טעקסט גופא.

מ. דערקענען אים, פאַרבּייטנדיק איין װאָרט איף אַן אַנדערס.

7. פון טעקסט גופא קען מען דערקענען, אַשטײגער, די פאָר-
מעס ;איך, מיך, מיר, דו, דיך, דיר", אַ נאָמינאַטיוו פון אַ דעקלינירלעכֿ.

-- 166 =

סובּסטאַנטיוו פון ערשטן מין (זיידע, יצחק). וייטער --לויט דער סינ-
טאַקסישער פונקציע קען מען דערקענען אַ נאָמינאַטיוו, אַן אַקװאַטיו,.
אַ דאַטיוו; לויטן בּאַשטימיקן אַרטיקל אָדער אַן אַנדער אַדיעקטיוּ קע
מען אַמאָל אויך דערקענען די פאָרמע; די אָנװעזנהײיט פון אַ פּרעפּאַ
זיציע זאָגט עדות אויף אַ דאַטיוו (605), אַמאָל דאַרף מען אָנקומען
צו אַ ווייטער מיטשטימונג--אַדיעקטיוו בּיי אַן אַפּאָזיציע (85685) אדג"ל.

8. דערקענען דעם בּויגפאַל דורך פאַרבּייט. מע פאַרבּייט דעם'
סובּסטאַגטיוו אויפן אַנטשפּרעכיקן בּויגפאַל פון ;איך" אָדער ,דו",
אָדער מע פאַרבּייט אַ סובּסטאַנטיוו פון ערשטן מין אויפן צוייטן אק
! פאַרקערט, אָדער פון מערצאָל אויף איינצאָל, אדג"ל, "

אַהער געהערט אויך דער פאַרבּייט פונעם סובּסטאַנטיוו אויפן
פּרעגװאָרט ,װוער ?* אָדער ,װאָס 7" (פראַגע-מעטאָד), אָבּער דװוקא דער
מיטל איז (אין יידיש) דער ערגסטער, וייל עווער" און {װאָס? שי"רן
נישט אונטער אַלע בּויגפאַלן. |

9, בּיישפּ.: און פון יענעם טאָג איז שוין אַ צייט געהאַט
אַװעקגעגאַן און איך בּין נאָך אַלץ אין װאַלד געגאנגען, פון אָֹס צױ
אָרט, פון װאַלד אין וייטערן, קיין טעג און װאָכֿן נישט געציילט,
השבּון פון חדשים פאַרלוירן, װאַלד-אױס און װאַלד-איין, אַלץ מער און
מער, און צו װאַלד נאָך קיין עק (נס.). ,טאָג"--דאַטיו: }) ווייל מיט'
אַ פּרעפּאָזיציע (,פוּן"); 2) די פאָרמע איענעם" וייזט איף אַ דאַטיש
אָדער אַקוזאַטיוו, און װען אָנשט. ,טאָג" װאָלט געװען אַ װאָרט פון
צווייטן מין, צ.בּ. ;,נאַכט", װאָלט געװוען: ,פון יענער נאַכֿט", ,יענער""
בּיים צווייטן מין איז דאַטיוו--איז דאָ דאַטיו. ,אַ צייט"-- נאָמינאַטי:
) ווייל סובּיעקט; 2) װען אָנשט. ,צייט" װאָלט געווען ,איך" אָדער
,דו", װאָלט דער זאַץ געבּויט געװוען: , און פון יענעם טאָג בּין איך (נישט
;מיך, מיר') אָדער ,בּיסטו' געהאַט צװעקגעגאַן". ,איך -- נאָמינאַטיו,.
מע זעט נאָך דער פאָרמע. ,װאַלד" -- דאַטיו: פּרעפּאָזיציע (אין); מע
זאָל צוגעבּן אַן אַדיעקטיו, װאָלט געװען ,אין וילדן װאַלד", און'
פאַרבּיײיטנדיק אויף אַ װאָרט פון צווייטן מין, װאָלט געװען ,אין דער
גרויסער שטאָט;, בּכֹֿן איז עס--דאַטיוו, קאָרט, װאַלד"--דאַטיוון: פּרע-
פּאָזיציעס (,פון, צו, פון"). ,טעג"--אַלװאַטיוו: |) דער וערבּ ציילף"
פאָדערט דעם אַלזאַטיוו; 2) ווען סזאָל זיין אַ װאָרט אין איינצאָל אוך
מיטן בּאַשטימיקן אַרטיקל, װאָלט געװוען: ,דעם טאָג נישט געציילט?,
און מיט אַ װאָרט פון צווייטן מין: ,די נאַכֿט נישט געציילט", אױף

== 16/ ==

ערשטער מין איז ,דעם" און צווייטער מין ;די", איז עס אַקװאַטיו.
,װאָכֿן"--דאָס אייגענע. ,חשבּון"--אַקוזאַטיו: }) דער װערבּ ,פאַרלירן"
פאָדערט דעם אַקאַטיון 2),דעם חשבּון פאַרלוירן--די רעכנונג פאַר.
לוירן"--,דעם-די"י איז אַקזאַטיוו. ,חדשים"--דאַטיוו (פרגלי אויבּן) אאַזײו.

װאַלד (:אויס)-דאָ קען מען דעם בּױנפאַל בּשום אופן נישט בֹּאַ.
שטימען: קײן בּױיגפאַל-פאָרמע נישטאָ, קײן אדיעקטיו צושטעלן קען מען
נישט (נישמאָ ,דעם װאַלד.אױס'), פאַרבּײטן איף איך קען מען נישט
(נישטאָ , מיך-אויס", אָבּער ,מיר-אויס'); װאָס:זשע איזּ דערפון געדרונגען?-
אַז ס'איז גאָר נישט קײן סובּסטאַנמיו --;װאַלד.אויס" איז אײן װאָרט, אִן
אינװאַריאַנט (388).

0 נאָך בּײשפּילן: נאָר זײן פֿאָטער, דוד דעם שנײדער, האָט
זיך געגלוסט דװקא, אז זײן זן זאָל זײן אַ דאָקטאָר (ש"ע). װען מיר
הערן (אָדער לײענען) די פּראַזע, מײנען מיר פון אָנהױבּ, אַז ;זײן פאָי
טער" איז א נאָמינאַטיו (װײל מיר זענען געװוֹנט, אַז דער נאָמינצַטיל
קומם אין אָנהױבּ פראַזע); די אַפּאָזיציע-דוד װערם נאָךְ אױיך אויפגע-
נומען אַלס נאָמינאַטיװװ; קומט אָבּער ,דעם שנײדער" און צװינגט אונז
איבּערבּױען דעם אויפנעם פון די פריערדיקע װערטער: ס'איז גאָר א דאַי
טיװ אָדער אַקװאַמיװו; און װען ס'קומט ;האָט זיך געגלוסט' צײגן מיר
זיך איבּער, אַז דאָרטן איז געװען אַ דאַטי. דער דאַטיו פון ,פאָטֶער"
איז אַלזאָ אױסגעדריקט אין ,דעם', װעלכער שטימט מים ;שנײדער",
װעלכער שטימט מיט ;דוד", װעלכער שטימט מיט ,פאָטער".

מיר קומט געלט -,געלט" אי אַ נאָמינאַשיװ צי אַן אַקװאַטיד?
(קיין דאַטי לײגט זיך דאָ נישט אויפן שׂכל). פאַראַן: אײך קומט אַ
גרויסן, א בּרײטן שלום-עליכם--דערפון איז געדרוגען, אַז אױך !געלט'
אין ,עס קומט געלם" איז אן אקואַמיה.

װי דערװײזם מען, אַז אין ,אַ פּלאַש װײן" שטימט.מיט ,װין' מים
,פּלאַש" אין בּויגפאַל? ס'שטײט אַ פּלאַש הױטער װײן - קיפן 8 פלאַש
רויטן װײן 580).

71 דעפינירן די פאַרשידענע בּויגפאַלן קען מען אַװױ:

נאָמינאַטיו איז די פאָרמע (שטענדיק אַ נול-פאָרמע) פון סוב'
סטאַנטיוו, װאָס קען, אין געגנזאַץ צו אַנדערע בּויגפאַלן, בּאַהעפטן צו
זיך אַ פּערזאָנװאָרט.

אַקוזאַטיוו אוה די בּויגפאַל.פאָרמע ,מיך, דיך";. און ‏ *עדלרע.
װאָס איז אַנאַלאָגיש מיט זיי (לויט דער ראָליע אין בּאַהעפט).

-- 166 --

דאַטיון איז די בּױיגפאַל:פּאָרמע חמיר, דיר" און יעדערע, װאָס
איז אַנאַלאָגיש מיט זי (לויט דער ראָליע אין בּאַהעפט).

אַנדערש: דאַטיון איז דער בּויגפאַל, װאָס קען האָבּן בּיי זיך
אַ פּרעפּאָזיציע (אַחוץ די פאַלן פון 8 610).

כּאָסעסיוו

9. פון אַ סובּסטאַנטיװוו קען מען אָפּטמאָל בּילדן אַ פאָרמע
מיטן סופיקס --ס (אָדער ענלעכֿע), װאָס בּאַטײיט אָנגעהעריקײיט: אַן
אַרבּעטערס פאַרדינסט--דער פאַרדינסט פון אַן אַרבּעטער. די פאָרמע
הייסט פּאָסעסיו.

3. ווען אַ פּאָסעסיוו באַהעפט צו זיך אַן אַדיעקטיו, בּאַקומט
דער אַדיעקטיוו דִי דאַטיו-פאָרמע: דעם נייעם שכנס קינדער, דער
קלוגער פרויס ענטפער.

דאָס איז אַ פאָרמאַלער מאָטיו נישט צו האַלטן פּאָסעסיו פֿאַר
קײין , בּױגפאַל' פון סובּסטאַנטיו (68). פאַרטן נאָך אנדערע באַזונדערהײטן
בּים פּאָסעסיו, װעלכע שײדן אים אָפּ פון די בּױנפאַלן אַקװאַטי און
דאַטיה.

4. בּיישפּ. פון פּאַסעסיון: ‏ דעם חברס אַ בּוך, די חברימס
מעלדונגען, די יינגלעכס שטיפערייען, דעם װײבּס טענות, טוביהס מעשה
די צווייענס געשעפט, די פּאַרשױנענס פּנימער (בּערג), יענעמס ור
אור-אייניקלעך (שטיף). אַסך סובּסטאַנטיוון בּילדן נישט קיין פּאָסעסיו
(בּאַנוצנדיק אָנשטאָט אים דעם דאַטיוו מיטן װאָרט ,פון"), בּאַזונדערס
נעמען פון נישט-לעבּעדיקע וועזנס און בּאַזונדערס מערצאָלן מיט אַנ-
דערע סופיקסן װי --ים, --עך, --ער: די פיסלעך פון טיש (אָפטער
װי ,דעם טישס פיסלעך, די טעטיקייט פון די ענציקלאָפּעדיסטן,
נישט ,די ענציקלאָפּעדיסטנס טעטיקייט/, אָבּער ;די משכּילימס טעטי
קייט" לאָזט זיך גרינג זאָגן. ,די בּיימערס גערויש" לאָזט זיך גיכֿער
זאָגן, װי ,די בּלומענס ריח" (דער ריח פון די בּלומען, ,דער אָנהױבּ
פון דעם" (מע קען נישט בּילדן קיין פּאָסעסיוו פון ‏ דאָס"), דער סוף
פון אַלץ* (נישטאָ קיין פּאָסעסיוו פון !אַלץ").

8 ס'קומט אויס אַמאָל צו לײענען (אין דער גראַמאַטישער לי
טעראַטור), אַז דער פּאָסעסיו (גענעמיװ) בּילדט זיך אין ײדיש דורך דער
פּרעפּאָזיציע , פו". ס'איז נישט ריכטיק פֿאָרמולירט, ,פון" קומט מיטן

8
= טטשי--‎

דאַמי. נאָר ,פון"|-דאַטיװו האָםט צװישן אַנדערע בּאַטײמן אױך דעם בּאַ.
שײט פון דעם. רוסישן, דײיטשישן א"א גענעטיו (632)

6. די וערטער ,איך, דו, ער, זי, עס, מיר, איר, זיי" בּילדן
נישט קיין פּאָסעסיוו און פאַרבּייטן אים נישט אויפן דאַטיוו מיט , פון",
נאָר בּאַנוצן אָנשטאָט אים די װערטער ,מיין, דיין, זיין, איר, אונזער,
אייער, זייער" אָדער , מיינער, דיינער" אאַז"ו.

,מײן, דײן..." זענען אַמאָליקע גענעמיװן און זענען פאַרבּליבּן אין
דער פונקציע אין די פאַרשטײנערטע אויסדריקן (אינװאַריאַנטן) : פון מײ.
נ(ע)טװעֶגן, פון דײננע)מװעגן... געבּוים אַנאַלאָגיש מים ,פון די קינדערם
װעגן" (465).

7. בּאַזונדערהייטן אין פּאָסעסיװו-בּילדונג :

) אייניקע סובּסטאַנטיוון האָבּן אין פּאָסעסיו--נס: דעם האַרצנס,
זיידנס, טאַטנס, יידנס, מענטשנס, רבּינס (449).

2) ווער--וועמעס, וועמענס ; עמעצער--עמעצנס{; קיינער--קיינעמס.

3) ווען אַ סובּסטאַנטיוו לאָזט זיך אויס מיט ז, טש, ס, צ, ש,
און האָט דעם אַקצענט נישט אויפן לעצטן טראַף, קומט אין פּאָסעסיוו
--עס: אַבּראַמאָװויטשעס, בּועזעס, דעם פריצעס, פּרצעס (914).

ס'קומט פאָר אויך בּײם אקצענט אופן לעצטן טראף: צונצעם,
פמאַרקסעס, און אדרבּה; ,רב נדכיה הורװיצס בּת-יחירה' נישט גהורװי"
צעס" (בּערג.). פאראן אַ פאָרמע ,פּרצנס" אדג"ל (ש. בירנבּוים).

8 אַ סובּסטאַנטיווירטער אַדיעקטיוו בּילדט אַ פּאָסעסיוו מיט
די סופיקסן --נס (ערשטער און דריטער מין), --ערס (צוייטער מיךן).
אָנשטאָט --נס קומט --עמס אין די זעלבּיקע פאַלן, װען אָנשטאָט --ן
קומט --עם (498).

בּיישפּ. : דעם רײכֿנס פאַרמעגן, דער אַלטערס רייד, דער געשטאָר.
בּענערס קינדער. (צי קומט פּאָר אַ מערצאָל--,די קלוגעס רייד"?)

9 אַ פּאָסעסיוו, אויך די װערטער ,מיין, דין, זיין, איר,
אונזער, אייער, זייער" פאַרשפּאָרן דעם בּאַשטימיקן אַרטיקל בּיים
סובּסטאַנטיוו, װאָס זיי שטייען פאַר אים: דעם שכֿנס קעלבּל (--דאָס
קעלבּל דעם שכֿנס); מיין בּרודער (=-דער בּרודער מיינער); אָבּער:
דעם שכֿנס אַ קעלבּל, מיינער אַ בּרודער.

8
= ש/1 יי

נישט פּלאָנטערן די אַרטיקלען פון בּיידע סובּסטאַנטיון:
ָ ןֶ 1

אַ קעלבּל דאָס קעלבּל
אַ שכֿנס אַשכנס אַ קעלבּל | אַ שכנס קעלבּל
דעם שכֿנס דעם שכֿנס אַ קעלבּל דעם שכֿנס קעלבּל

0. אין מערצאָל בּאַקומט זיך אַ צוויידייטיקייט:

דעם שכֿנס קעלבּל דעם שכֿנס א--די קעלבּלעך דעם שכֿנס/ ‏
דעם שכֿנס אַ קעלבּל קעלבּלעך (- קעלגלען דעם שכֿנס (
מיין בּרודער * =די בּרידער מיינע

: מיינע בּרידער
מיינער אַ בּרודער ) -=בּרידער מיינע (

1 יא המנס מפּלה' איז נישט ;המנס אַ מפּלה'; דאָ איז בּײ
מפּלה פאַרשפּאָרט דער בּאַשטימיקער אַרטיקל און ;אַ' קומט אַלס אַר.

טיקל צוס גאַנצן בּאַהעפט ,המנס מפלה"; אַזױ ‏ אויך: אַ גאָטס רחמנות.

אַ גאָמס געבּאָם (207),
92 די אאָנגעהעריקייט", װאָס ס'בּאַטײט דער פּאָסעסיו אָדער
די ווערטער {,מיינ(ער), דיינ(ער)? אאַז"ו, קען זיין פאַרשידנאַרטיק:

) יורידישע אָנגעהעריקייט אַלס אייגנטום: בּרעגמאַנס הױן; מיי-

נע בּיכער.
2) שייכות פון אַ טייל צו אַ גאַנצן: דעם מענטשנס קערפּער.

3) ,בּנוגע צו": משהס אַ בּרודער = אַ בּרודער בּנוגע צו משהן.

דעם אַרבּעטערס אַ פריינט--אַ פריינט בּנוגע דעם אַרבּעטער, מיינער א
חדר -מיר א הבה

| 4) אַרױסבּרענגער: פּוצעס װערק= װערק, געשריבּן פון פּרצן;
דעם רעדנערס מיינונג,

קלוגשאַפט.

6) אָנרוף פון אַ פּערזאָן אױף אַ קרובס נאָמען: מאָטל דעם חונכ-

7) שייכֿות פון אַ גאַנצן צו אַ טייל: אונזער לאַנד (==דאָס לאַנד'
אין וועלכן מיר זענען בּירגער), מין יאַטשײקע (==-די יאַטשײקע,
אין וועלכער איך בִּין אַ מיטגליד), מיין קלאַס, מיין שטאָט אאַז"ו.

5) שייכות פון אייגנשאַפט צו איר באַזיצער: דעם מענטשנס

( { תא בצ א" 8 א א יט
- = 1 ה

= 171 --

8) פאַרשידענע אַנדערע שייכותן: לענינס נאָמען, װאָלטערס
אַדרעס.

3. דער פּאָסעסיו בּאַטייט אָנגעהעריקייט צו אַ פּערזאָן. װען
דער פּאַסעסיוו איז אַ סובּסטאַנטיו, װאָס בּאַטײט בּעצם נישט קין
פּערזאָן, איז די פּאָסעסיוו-פאָרמע גורם צו פּערזאָניפיצירן דעם געגנ.
שטאַנד (פאָרשטעלן אים אַלס פּערזאָן). פרג?' דער גערויש פון 7י
בּיימער--די בּיימערס גערויש; אין לעצטן פאַל דערשיינען די בּיימער
כּמעט אַלס ,עמעצער" (אָנשטאָט אַלס ,עפּעס?).

4, מע בּאַנוצט אַמאָל אָנשטאָטן פּאָסעסיוו פון פּערזאָן-נעמען--
דעם דאַטיוו מיט ,פון": ,די װערק פון שלום-עליכֿמ(ען)" אָנשט. ,שלום-
עליכֿמס ווערק", ,די אַרױסטרעטונג פון טראָצקין? אָנשט, אטראָצקיס
אַרױסטרעטונג". איך האַלט עס פאַר נישט יידישלעך.

אמת, פון א װײמערן שטאַנדפּינקט מז מען אָנערקענען, אַז דער
פאַרבּײט פון סינטעטישע פּאָרמעס אױף אַנאַליטישע איז בּכלל אַ פּראָגרעם
אין דער שפּראַך, אָבּער אין דעם פאַל, דאַכט זיך, האָבּן מיר צו מון
נישט מים קײן נאַטירלעכער סטאַדיע אויפן װעג פון ײדישׂ צו אַנאַליטישע
פאָרמעם, נאָר מים אַ נישט בּאַרעכטיקטער װירקונג פון רוסיש, ד.ה. מיט
אַן ענדערונג אין דעם שפּראך-בּאַנוץ פון יחידים, װאָס גײט נישם פּאַ.
ראַלעל מיט דער אַנטשפּרעכיקער ענדערונג אינעם שפּראַך-חוש פון פאָלק.

5 אָפטמאָל קומט פאָר אַ גאַנצע ריי פּאָסעסיוון, בּאַהעפט איי-
נער צום אַנדערן: דעם קרעמערס זונס מעשים; אין טאַטנס טאַטנס
טאַטן אַרײן; װאָלט גענוג געװען דער קליאַטשע בּיז קינדס קינדס
קינדס קינדער (אַבֹּר.).

- = 486. זײער זעלטן אָבּער קומט פּאָר, אַ פּאָסעסיװ זאָל בּאַהערשן אַ בּויג-
פאַל: מיר דאַרפן נישט נישם אײערן און נישט קײנעמס פון אײערע קאָ-
לעגעס מרויער (לײװ.), פּאָרמאַל קען מען צו שזא זאַץ גאָרנישט האָבּן
אָבּער ער לײענט זיך שװערלעף (אפשר איבּערן װערטער.סדר)

7 אַ פּאָסעסיוו װערט בּכֿלל בּאַהעפט צו אַ סובּסטאַנטיוו אוך
וערט נישט בּאַהעפט צו קיין װוערבּ. אין דעם איז ער דער ;היפּוך"
פון אַקזאַטיוו. מיר ווייסן אָבּער, אַז אַ סובּסטאַנטיױרטער אינפיניטיול
;זאָגט זיך נישט אִפּ" נישט פון װערבּאַלע, נישט פון סובּסטאַנטיווע
בּאַהעפט-אופנים (459). ערשט וװערט עס נאָכֿאַמאָל בּאַשטעטיקט: דער
אינפיניטיוו, כֿאָטש ער איז אַ װערבּ, קען בּאַהעפטן צו זיך אַ פּאָסע-
סיוו. נאָך מער: ער קען איינצייסיק בּאַהעפטן צו זיך פון איין זייט

=-'1/2 --

אַ פּאָסעסיוו, פון דער אַנדערער -- אָן אַקוזאַטיוו (טאַקע פפון איין זייט"
און +פון דער אַנדערער זייט" ממש): משהס לײענען אַ בּוך, צִין זינ-
גען לידער.

4 אַדיעקטיוו

8. אַן אַדיעקטיוו (אַ בּאַטייטיקער) בּאַצײכֿנט אַ סימן, אָפּגע-
טראָגן צו אַ זאַך (צוגעשריבּן צו אַ זאַך, אַ סימן מיט אַן אָנװײיז אויף
זיין געהעריקייט צו אַ זאָך).

9 דער טערמין ,סימן" איז גאַנץ עלאַסטיש: ;אַ שטאַרקער
מענטש" -- שטאַרק אַלײן פאַר זיך, ,אַ געאַכֿטער מענטש"--געאַכֿט פון
אַנדערע; /א רויטע בּלײיפּענע" -- װאָס שרייבּט רויט אָדער װאָס איז
אָפּגעפאַרבּט רויט; ;אַן ענגלישע צייטונג"--געדרוקט אויף ענגליש אָדער
שטעלט פאָר די ענגלישע אָריענטאַציע; ,פאַלשע בּריליאַנטן" -- נישט
קיין בּריליאַנטן, װאָס זענען פאַלש, נאָר עפּעס, װאָס איז ענלעך צו
בּריליאַנטן { פרגלי אַ בּאַװוּסטזיניקער אַרבּעטער--אַ בּאַװוּסטזיניקער שריט.

0. א גרויסער טיש' - שײדם אנטער אײן טיש פון אַנדערע,
נישט אַלע מישן זענען גרויסע. ,װײסער שנײי' שײרט נישט אונטער דעם
שנײי פון קײן אַנדער שנײ, נאָר מאַכט אויפמערקקאַם איף אײנעם זײנעם
אַ סימן (פּאָעטישער עפיטעט).

1. דער סימן, װאָס ס'דריקט אס דער אַדיעקמיװ, קען געהערן
נישט נאָר צו דער זאַך נופא, נאָר צו אײנעם אירן אַ סימן: ,אַ גנוטער
רעדנער' הײיסט נישמ, אַ רעדנער, װאָס איז גום (פרנל' אַ גנוטער מענטש),
נאָר--אַ רעדנער, װאָס רעדט גום, א רעדנער, װאָס איז גוט אַלס רעד.
נער, אַ גום רעדנדיקער; ;אַ שװערער חולה'-נישט אַ חולה, װאָס װעגםט
אַסך, נאָר א שװער קראַנקער מענטש; פרגל' ,אַ גרױסער היר' - װעגן
א חזיר און װעגן אַ מענטשן

2. פאַראַן סובּיעקטיװע אדיעקטיװן, װאָס בּאַטײטן איגנטלעך
נישט קײן סימן פון דער זאַך, נאָר דעם רעדערס בּאַציונג צו דער זאך.
,ער פאַרמאָגט אַ גאַנצן מיליאָן !"--,נאַנצן" כאַראַקטעריזירט דאָ נישט דעם
מיליאָן (פרגל' ער טראָגט אַ גאַנצן מלבּוש), נאָר דעם רעדערם עמאָציע
ב-ער פאַרמאָגט אַזש אַ מיליאָן!).

3. בילדן פון אַן אַדיעקטיוו אַלע זיינע צאָל., מין. און בּויגפאַל-
פאָרמעס הייסט דעקלינירן (בּייגן) אים,

"
|

=+ כלן ==

די נאָרמאַלע סכֿעמע פון אַדיעקטיווישער דעקלינאַציע איז אַזאַ:

איינצאָל מערצאָל
ר קיטע ןעקמ וע יט אט זי ערגניקעלענד.
מין | {ומין זון מין |
וָּ
= יע נול,--ע(ס) יע
= 2 נול,.--ע(ס) =

בּיישפּילן :
נאָט, אַ שטאַרקערן אַ שטאַרקע אַ שטאַרק(עס) קינד, דאָס שטאַרקע

מאַן פרוי שטאַרק(ע) קינד מענטשן
אַקוז. | אַ שטאַרקן | אַ שטאַרקע | א שטאַרק(עס) קינד, דאָס | שטאַרקע
מאַן פרוי שטאַרק(ע) קינד מענטשן
דאַט. | אַ שטאַרקן | אַ שטאַרקערן אַ שמארקןן) קינד, דעם | שטאַרקע

מאַן פרוי שטאַרקן קינד מענמשן

4, דער נאָמינאַטיוו-אַקוזאַטיוו פון דריטן מין איז אָפּהענגיק
פון דער אָנװעזנהייט פון אַרטיקל:

דאָס גוטע קינד (זעלטן: דאָס גוט קינד).

אַגוט קינד (זעלטן: אַ גוטעס קינד).

גוט קינד (זעלטן: גוטעס קינד).

--ס, נישט --עס, קומט הױפּטזאַכלעך בּיי איינטראַפיקע אַדיעק-
טיוון און בּיי אַדיעקטיוון מיט --יק, - לעך.

85. נאָך יאָט (דיפטאַנג) װערט דער סופיקס טראַפיקער נ פאַר-
בּיטן אויף --עם: אַ נייעם, שיינעם (907).

אָבּער נאָך מ, טראַפיקן ל, נג, נק, - בּלײבּט נ: אַ קרומן (אויך
קרומען), אײדעלן, יונגן, קראַנקן.

װען די טעמע לאָזט זיך אויס מיט טראַפיקע ל, נ, קומט אָפט
(אָבּער נישט שטענדיק) אַ קאָמפּענסיר:ע' (905): איידל--איידעלער.

-- 174 --

איידעלן בּאַהאַלטן -- בּאַהאַלטענער, בּאַהאַלטענע, אָבּער זיל*
בּערן *) -- זילבּערנער (נישט זילבּערענער)

6. אַ בּאַזונדער דעקלינאַציע (אומרעגלמאָסיק) האָבּן די אַדיעק.
יטיוון דער, אָט-דער, אַלדער (70).

אָנשט. יעננע)ס קומט אַמאָל יענץ

7. ס'מערקט זיך אַ טענדענץ צו פאַראָרימערונג פון דער דעק.
לינאַציע פון אַדיעקטיוו, ד. ה. צו פאַרקלענערונג פון דער צאָל פאָ.
געטיש פארשידענע פאָרמעס. סלאָזט זיך קאָנסטאַטירן:

8 ג). דער דאַטיוו פון צוייטן מין האָט אָפט דעם סופיקס
--ע (ענלעך צום נאָמינאַטיוו--אַקאַטיוו). בּיישפּילן:

אָנשטאָט רוּיקע פאַרטראַכטקײט (אַבֹּר.)} מיט אַ נשמה אַ גאַנצע,
אַ געזונטע און אַ ריינע (ש"ע); דאָס זשומען פון אַ געפּײניקטע פליג
(אָפּ)} מיט אַ שרעקלעכע קויטשעריי און רציחה (רעזניק); נישט גע:
לייגט גענוג אַכטונג אויף די יידישע אַרבּעט (;עמעס'; נאָך פּעטלי-
רעס גרויסע מפּלה (,עמעס")

צי מערקט זיך עס אױך בּײים פּאָסעסיו?

9 (). דער דאַטיוו פון דריטן מין האָט אָפט דעם סופיקס
פונעם נאָמינאַטיוו-אַקואַטיוו (--עס א"אַ) (446). בּיישפּ :

פול אין איטלעפֿעס ווינקעלע (אַבֹּר); ער מוז יעדעס מייד? גע:
פעלן (אָפּ.)} געװעקט, גערופן און געפירט פון דאָס שיינע בּילדערישע
װאָרט (דאָבּר.)

0. די דערשינונג פון דעקליאַציע-פּאַראָרימערונג, װי יעדע
פּאַראָרימערונג אין סינטאַקסישע װאָרטפאָרמעס, איז פּראָגרעסיו. איך האָבּ
אָבּער צו װײניק פאַקטישן מאַטעריאַל, אז איך זאָל קענען מאכן 8
כּראַקטישן (שפּרשֵך-פּאָליטישן און מעטאָדישן) אויספיר.

1. ווי שוין געזאָגט, זענען פאַראַן נישט. יי ,‏ אַדיעקי
טיוון, אַהער געהערן:

) רוסלענדער, ווילנער אדג"ל,

װאָס פאַראַ, סאַראַ (סאַרע), קיין (נישט אַקצענטירט, צ.בּ.
,קיין געסט זענען נישטאָ?.

,װאָס פט ר אַ" איז צװײ װערטער; צװישן ,װאָס" און פטרא"

*) קין װאָרט ,זי לב ערן* איז נישטאָ, אָבּער די טעמע פֿון ,זילבּערגער"
איז זילבּערן.

קּען מען אַרײנשטעלן אַנדערע װערטער ({װאָס איז דעם אינדיק פאַר אַ
חילוק"). צװישן ,פ א ר" און ,8"-נישם.

3) צוויי, ‏ דריי אאַז"ו.

4 ,גאַנץ, האַלבּ" בּיי געאָגראַפישע נעמען און ,גרויס' בּײ
אַבּסטראַקטע נעמען אָן אַרטיקל: גאַנץ מאַסקװע רעדט דערפון;! ער
איז אויסגעוװוען גאַנץ אַמעריקע; האַלבּ כֿאַרקאָװ; מיט גרויס פרײד;
ער האָט גרויס צער; מיט גרויס אינטערעס.

די דערשינונג, װאָס לינם אין גרונם פון די איסדריקן (פּראָװינ.
ציאַליזמען ?) 8 גאַנץ זומער, אַן אַנדער זײט א"א, האָבּ איך נאָך נישט
דערלערנט, |

9. אַ װאַקלעניש מערקט זיך בּנונע די אַדיעקטיװן פון געאָגראַ.
פישע נעמען מיט -ער: רוסלענדער, מינסקער...; ס'קומט פאָר: אין
מינסקן בּונדישן קלובּ (,װעקער'); אַגראָנאָמישע סעקציע בּײם מינסקן
לאַנדװירטשאַפטלעכן קרײזל (,װעקער'); דער אָנפּירער פון דעם רוסלענדן
פּראָלעטאַריאַט (פון רײד)-ד.ה. אַ טענדענץ צו בּילדן דעם דאַטיה פון
ערשטן מין, חי בּײ אַ דעקלינירלעכן אַדיעקטיה, מיטן סופיקס -.

צי איז די דאָזיקע טענדענץ פון ,נײבּילדונג לױמ אַנאַלאָגיע" פּראָג.
העסיװ ? פון אײן זײטם איז די פּאַראָרימערונג אין סינטאקסישע װאָרט.
פאָרמעס אַ פּראָגרעסיװע דערשינונג; פון דער צװײמער זײם איז אָבּער
נִישטּ װײניקער פּראָגרעסיו די אױיסגלײכונג פון די פאָרמעס, ד.ה. די
פּאַרקלענערונג פון דער צאָל אויסנאמען. אויף װיפל די דעקליאַציע פון
אַדיעקטיו האַלט זיך נאָך פעסט (יעדנפאלס אין ערשטן מין) איז, װײזט
אויס, פּראָגרעסיו, װען אויך די נישט דעקלינירלעכע אדיעקטיװן (װאָס
װערן אין אונזער שפּראַך-חוש אויפגענומען גלײך װי אַנדערע אדיעקטיװן)
בּאַקומען אַ דעקלינאַציע. דער, װאָס זאָגט ,מינסקן קלובּ', פילט, װײום
אויס, אַ נויטװענדיקיים אין אַ גענוג שטאַרקן סימן פונעם דאַטי, װעלכן
ער געפינם נישם אין דער ליטעראַרישער פאָרמע ;אין מינסקער קלובּי.

3 ווייטער איז פאַראַן אַ גרופּע אַדיעקטיון, פון סלאַװויש גע-
נומען, װאָס װערן אָפּטמאָל בּאַנוצט אומדעקלינירלעך, מיטן כופיקס
--ע אין אַלע פאָרמעס. בּיײישפּ.: אַ שיינער און אַ טשעפּקע:בּחורל
(ש"ע); אַ מאָדנע מענטש געוען אָט דער אַרנּאָלד (ש"ע); דער בּידנע
אייזנשטאַט (ש"ע); מיט אַ קאָראַװע פּנים (ש"ע); אינמאָל פאַרגלוסט
זיך דעם חתן, אַ טשעפּקע:בּחורל, אויספּוצן דעם קאָסטיום (ש"ע): עס
איז געשמאַקער דעם מבין פיל מער פון יענער פּריפרע זיסקייט (אַבֹּר.).

-- 176 --

אין מײן דיאַלעקט װערן זײ דעקלינירט: אַ מאָדנער מענטש, א
מאָרנעם מענטשן, װעגן אַ מאָדנער פרוי, מחיה מתים זײן דעם טוכלען
לאָקאַרנער גײסט (;,שטערן, כאַרקאָװ). אין מײן דיאַלעקט װערט נישט
דעקלינירט ,סאַמע": דער סאַמע גרעסטער, דעם סאַמע גרעסטן, צום
סאַמע בּרענ, בּײ דער סאַמע װאַנט.

4 אייניקע נישט דעקלינירלעכֿע אַדיעקטיון בּאַהעפטן זיך
נאָר מיט אַ סובּסטאַנטיוו אין איינצאָל (האָבּן נישט קיין מערצאָל)-
קיין שום, אַזאַ.

אַהער געהער אויך דער אומבּאַשטימיקער אַרטיקל.

אָנשטאָט דער מערצאָל פון ;אַזאַ" קומט אַזעלכע (אַזױנע, אַזע-
טיקע)?.

5. אויך די װערטער יעדער, יעטװידער האָבּן קיין מערצאָל
נישט. אין דער אײנצאָל ווערן זיי בּאַנוצט פאַרשידן--דעקלינירלעך
(מיט יעדן מענטשן, יעטװוידע פרוי), אָדער נישט דעקלינירלעך (מיט
יעדער מענטשן, יעטװוידער פרוי).

6. מאַזױנער" װערט דעקלינירט נאָרמאַל, אָבּער אין דער איינ-
צאָל קומט ער בּלוז נאָכֿן סובּסטאַנטיוו (;אַ מענטש אַזױנער", נישטאָ
מ;אַזױנער מענטש"), דאָס אייגענע איז שייך צו ,מיינער, דיינער, זיינער,
אירער, אונזערער, אייערער, זייערער" (808).

7 מאֵל" האָט די דאָזיקע פאָרמעס: אַל (דער, די, דאָס, דעם),
אַלעם, אַלע. צ. בּ.: אַלדאָס גוטס, צו אַלדי (אַלדע) שװאַרציאָר, אויף
אַלעם גרייטן, פון אַלעם גוטן, אַלע מענטשן

8, ;, מיין, דיין, זיין, איר, אונזער, אייער, זייער, איין" עב-
דערן זיך בּלויז לוט דער צאָל: פאַר אַלע מינים און בּויגפאַלן פון
איינצאָל -- מיין, דיין..., פאַר דער מערצאָל--מיינע, דיינע... מע דאַרף
אָבּער אונטערשיידן ,מיין? און ;מיינער": מיין א"אַ קומען נאָר פאַרן
סובּסטאַנטיוו (און פאַרשפּאָרן דערבּיי זיין בּאַשטימיקן אַרטיקל), מיינער
א'אַ קומען נאָכֿן סובּסטאַנטיוו אָדער זעלבּשטענדיק.

9. בּלײבּנדיק בּײ אונזער דעפיניציע פון אַדיעקטיװ, קען מען
נישט האַלטן ,מײן, דײן.,." נישט פאַר דעקלינירלעכע אדיעקטיװן נישט
פאַר נישט דעקלינירלעכע אַדיעקטיװן; ס'איז א בּאַונדער קלאס ;האַלבּ-
דעקלינירלעכע אדיעקטיװן.

0. אַן אַדיעקטיוו בּאַהעפט זיך מיט אַ סובּסטאַנטיו. אַ דעקלי-
נירלעכֿער אַדיעקטיוו שטימט מיט מיטן סובּסטאַנטיוו אין צַאָל, מין

= יי קה =

אוּן בּויגפּאַל, ד.ה. בּאַקומט די אָדער יענע צאָל.פאָרמע, מי-פאָרמע
און בּויגפאַל-פאָרמע לויט דער צאָל.פאָרמע, מי-אָנגעהעריקייט און סינ.
טאַקסישער ראָליע פונעם סובּסטאַנטיו.

אַ נישט-דעקלינירלעכער אַדיעקטיוו בּאַהעפט זיך מיט אַ סובּ.
סטאַנטיוו, פאַרשטייט זיך, אָן קיין שום מיטשטימונג.

1. דיאַלעקטיש (ליטוויש) קומט בּיי אַ שטאָפּנאָמען דער אַדיעק.
טיוו אין מערצאָל: הייסע מילך, ריינע װאַסער, וייסע פּאַפּיר: אַהער
געהערן : אייזן, בּיר, בּלוט, בּרויט, גאָלד, געלט, װאַסער, ויין זאַלץ,
זילבּער, חלב, מעבּל, מעל, פּאַפּיר, פלייש, צוקער, קופּער אאאַ.

דערווייזן, אַז ס'איז טאַקע די מערצאָל, נישט דער צוייטער
מין, קען מען דורך דאַטיוו: ,מיט פרישער ענערגיע" (צװוייטער מין
איינצאָל), ,מיט פרישע כּוחות" (מערצאָל), ,מיט פרישע (נישט ,פרי-
שערי) מילך" (אַלזאָ--מערצאָל).

אָבּער לגכִּי אַ פּערזאָגװאָרט זענען די שמאָפּנעמען-אײנצאָלן (,די
מילך לויפט', נישט ,לויפן). ליטעראַריש קומט אָפּטער פּאָר אַ פּשומער
בּאַנוץ, װען די שטאָפּנעמען בּאַהעפטן צו זיך אַן אדיעקטי אין דער
אײנצאָל;: מים הײסער מילך, רײן װאַסער, דאָס רײנע װאַסער.

2. די מערצאָל ,אַלע" קומט בּאַהעפט צו אַן איינצאָל, װאָס
בּאַטײט אַ צײיט: אַלע אָװנט (-=יעדן אָװנט), װאָך, װוינטער, זומער,
חודש, טאָג, יאָר, מאָל, ניייאָר, פּסח, פרימאָרגן, שעה אאַז"ו. ,קריגט
מען זיך אָפּ אַלע יאָרן, בּעט מען זיך מחילה אַלע יאָר" (װאָראָ:
בּייטשיק).

3 בּיי דער העפלעכֿקייט-מערצאָל ,איר, זיי" (177) קומט דער אַדיעק-
טיוו אין איינצאָל (און דער װערבּ אין מערצאָל): איר זענט אַ קלױף
גער ; איר, אַזאַ קלוגער, זאָלט אַזױ רעדן?; זיי זענען אַ רײכֿער,

4. ס'קומט פאָר מײנס, דײנס, זײנם אאַז"ו אומאָפּהענגיק פונעם
מין, צ. בּ. װעם װערן זײנם אַן אָרגאַנישער פאַרמעגן (נוסינאָװ). אויף צו
קװאַליפּיצירן די דערשינונג האָבּ איך צו װײניק מאַטעריאַל.

9. אַ סובּסטאַנטיווירטער אַדיעקטיוו האָט, פאַרשטייט זיך, אַ
מין-פאָרמע. זי איז אָפּהענגיק אָפּטמאָל פונעם מין פון יענעם סובּסטאַנ-
טיוו, צו װעלכֿן סװואָלט געקענט בּאַהעפט זיין דער אַדיעקטיו, צ. בּ.:

- די ערשטע, װאָס כ'האָבּ דאָרטן געטראָפן (די'י ערשטע פררוי, בּירגערין,

חברטע אדג"ל); דער בּעסטער איז סוףכּל-סוף גאָלדבּערג (=-בּעסטער
מענטש, דאָקטאָר אדג"ל). אַמאָל קומט אַזאַ אַדיעקטיוו אין דריטן מין--

יידישע גראַמאַטיק (12)

== 1/8 --

ווען ער האָט אַן אַבּסטראַקטן בּאַטײט, צ. בּ. דאָס ערשטע, װאָס כוועל
מאָרגן שאָן... (כאָטש: ;די ערשטע זאַך, דער ערשטער אויפטו").

6. אין אַזעלכע קאָנסטרוקציעס, װי ;אײנער פון די מענטשן,
אינע פון די פרױיען, דער בּעסטער פון די שרײבּערס, די ערשטע פון
די בּאַזוכערינס" ארג"ל, קען מען אײנזען, פאָרמאַל, ‏ 8 מיטשטימונג אין
מין צװישן אַדיעקטיװ (סובּסמאַנטיוירטן) מיט דער אײנצאָל פונעם סוב אָר.
דינירטן סובּסטאַנטיו (געװײנלעך איז, װען 8 סינטאַנמע שטימט.מים,
איז מיט דער סובּאָרדיניריקער, נישט מיט דער סובּאָרדינירטער סינטאַגמע).

7. ווען מיר ווילן אַנאַליזירן דעם בּאַהעפט: ,כ'האַלט זי פאַר
אַ שיינער", שטויסן מיר זיך אָן אױף אַזאַ שװוערקייט: פאַר אַ שי
נער" שטימט מיט ,זי" אין מין אוֹן צאָל (פרגל? כ'האַלט אים פאַר אַ
שיינעם, כ'האַלט זיי פאַר שיינע) אָבּער נישט אין בּויגפאֵל (,זי" --
אַקוזאַטיוו, , שיינער"--דאַטיװו). אין בּויגפאַל איז ,פאַר אַ שיינער" אָפּ.
הענגיק בּלייספק פון ,כ'האַלט? (דורך דער פּרעפּאָזיציע פאַר). קומט
אויס, אַז פאַר א שיינער" איז אָפּהענגיק איינצייטיק פון צוויי סיבי
טאַגמעס. אַזאַ דערשיינונג קען מען רופן טאָפּעלע ציונג,

8. אַבּיסל וייניקער קלאָר איז די טאָפּעלע ציונג אין אַזאַ
פראַזע: כֿיטרעף דעם חבר אַ קראַנקן. סװואָלט זיך געקענט דוכטן אַז
,אַ קראַנקן" שטימט מיט ,דעם חבר" נישט נאָר אין מין און צאָל,
נאָר אויך אין בּויגפאַל (אַקזאַטיו--אַקאַטיו), אָבּער דער אַקװאַטיו
פון ,אַ קראַנקן" קען דאָך זיין אָפּהענגיק פון ,כ'טרעף" (װי דער דאַ
טיוו , פאַר אַ שיינער"-- פון , כֿיהאַלט"). מוזן מיר זיך װענדן צו אַנאַ:
לאָגיע. אויף וויפל די בּאַציוּנג פון ;אַ קראַנקן" און ,דעם חבר" איז
דאָ אַנאַלאָגיש מיט דער בּאַציונג פון ;אַ שיינער" און ,זי" אין פרי-
ערדיקן בּיישפּיל, אויף וויפל, וייטער, דער בּאַהעפט ,כ'טרעף דעם
חבר אַ קראַנקן" איז געבּויט גאָר אַנדערש וי ,כ'טרעף דעם קראַנקן
חבר" (ווּ ,קראַנקן" ציט זיך טאַקע בּלויז צו ,חבר"), אויף אַזױ פיל
מעגן מיר אָננעמעַן, אַז אין ;כ'יטרעף דעם הבר אַ קראַנקן" האָט ,אַ
קראַנקן" אַ טאָפּעלע צינגי

9 מע קען דאָ טאַקע פעסטשטעלן אַכֹּלק אַז אַן אַדיעקטיו
מיט טאָפּעלער ציוּנג האָט דעם אומבּאַשטימיקן אַרטיקל (אין מערצאָל--
גאָרנישט), אומאָפּהענגיק פונעם אַרטיקל בּיים סובּסטאַנטיו.

0 בּיישפּילן פון טאָפּעלער ציונג: אַרײנטראָגן זאָל מען דיר
אַ קראַנקן! אַרױסטראָגן זאָל מען דיר אַ טויטן! (ש"ע). אַן אַדיעקטיו

שי
:

-- 179 --

מיט טאָפּעלער ציוּנג דאַרף נישט שטיין דװווקא נאָכֿן סובּסטאַנטיו: ,אַ
קראַנקן טרעף איך אים" (מיט אַקצענט אויף קקראַנקן'); אַזעלכֿן װײַ
דו בּיסט היינט, דערקען איך דיך נישט.

1. אן אדיעקטיװ מיט טאָפּעלער ציונג קען זײן אין נאָמינאַטי;
אַ גערירמער בּיז צו טרערן, האָט זיך מרדכי אַװעקגעדרײט פון עולם
(אָפּ.), דאָס װײבּל, אַ פאַרװײנטע, קלאָגט זיך פאַר װיערען (אֶפּ.). אַזאַ
פּראַזע; זיצן אַלע גליקלעכע אין די ערשטע רײען (גענומען פון פן
אויפזאַץ) איז צװײדײמיק (אױבּ איגנאָרירן די אינטאָנטציע): דער סובּיעקט
קען זײן ,גליקלעכע" און ;,אַלע' זאָל זיך ציען צו אים אַלס אַדיעקמיה
זאלע, װאָס זענען גליקלעך, זיצן..), אָדער (װי ס'האָט געמײנט דער אױ.
טאָר פונעם אויפזאַץ) דער סובּיעקט איז ,לע" און ,גליקלעכע" איז אַן
אַדיעקטיו אין נאָמינאַטיוו מים אַ טאָפּעלער צינג (אַלע זיצן, זײענדיק
גליקלעך...). (אין טזא פאֵל דאַרף גגליקלעכעי אױיסגעטײלט װערן אין דער
שריפט מיט קאָמעס.)

. פאַראַן זעלטענע פאַלן, װען אַן אַדיעקטיו (אַ נישט-דעק.
לינירלעכער) איז בּצַהעפט נישט צו קיין סובּסטאַנטיו, נאָר צו אַן
אַדיעקטיוו: אַזאַ גוסער מענטש (דער אוממיטלבּאַרער שפּראַך-חוש זאָגט
אונז, אַז ,אַזאַ' איז בּאַהעפט נישט צו ,מענטש?", נאָר צו ,גוטער?),
,אַזעלכֿע (אַזױנע, אַזעטיקע) גוטע מענטשן, דער סאַמע בּעסטער מענטש".
אַהער געהער אויך אַדיעקטיוו בּיי צאָל-נאָמען: גאַנצע צען רובּל, גאַג.
צע דריי צעריסענע קליידער, א וועלכע פינף הונדערט מאַן

5 אדווערב

3. די נאַטירלעכע שטעלונג פון אַדװערבּ איז -- בּיי אַ װערבּ,
װױּ ער שפּילט די זעלבּיקע ראָליע, װי אַן אַדיעקטיוו בּיי אַ סובּסטאַנ-
טיוו, ד.ה. ער בּאַטײט אַ סימן (פון דער טוונג), פרגל':
שיין זינגען |
שיין געזונגען א שיינער געזאַנג
ער זינגט שיין

כ'הער װי ער זינגט שיין | כ'הער זיין שיינעם געזװנג

- 1890 -=

ער קוקט פאַרװוּנדערט אַ פאַרװוּנדערטער קוק .
קוקנדיק פאַרװוּנדערט מיט אַ פאַרװוּנדערטן קוק

אויך בּיי אַן אַדיעקטיוו און אַדװערבּ קומט אַן אַדװערבּ, צו בא

טייטן אַ סימן פונעם סימן:
גאַנץ בּאַלעבּאַטיש אַ גאַנצער בּאַלעבּאָס
אַ גאַנץ בּאַלעבּאַטישער { אַ גאַנצע בּאַלעבּאָסטע

:

היכּשע גרייס

אַ היפּש גרויסער
היפּש גרויס

4 אַ סובּסטאַנטיוױירטער אינפיניטיוו, ווייסן מיר שוין (489,
7 טרעט אַרױס אי אַלס װערבּ, אי אַלס סובּסטאַנטיו. דאָס אייגע
נע איז דאָ אויך: ער קען צו זיך בּאַהעפטן, אַלס בּאַצײפֿענונג פוך
אַ סימן, סיי אין אַדװערבּ, סיי אין אַדיעקטיוו:

ער זינגט שין דער שיינער געזאנג
דאָס זינגען שיין | דאָס שיינע זינגען

5. אַ סימן פון אַ זאַך װערט אַמאָל בּאַצײכֿנט, אָנשטאָט אַך
אַדיעקטיוו, מיט אַן אַדװערבּ. אַזאַ אַדװערבּ קומט שטענדיק נאָכֿן סובּ-

סטאַנטיוו: אַ רעגן פּערל-ריין == אַ רעגן אַ פּערל-ריינער == אַ פּערל-ריינער

רעגן.

בּאַזונדערס אָפט קומט עס פאָר, ווען ס'װאָלט געדאַרפט גיין א

גאַנצע ריי אַדיעקטיון, אָדער וען בּיים אַדיעקטיוו (אַדװערבּ) זענען

פאַראַן נאָך צו אים בּאַהעפטע סינטאַגמעס, און בּאַזונדערס, װען דער

אַדװערבּ איז א פּאַרטיציפּ. בּיײישפּ.: און זיי, די קליינע וועװריקלעך,

גוט אָנגעטון און רעכֿט פאַרבּיסן, זענען געקראָכֿן גלייך אויף אוגד
(ש"ע); דער דרײסיק-אָריקער בּורמאַן, אַ געװעזענער סטודענט, גע-

גאָלט װי אַן אַקטיאָר, איז צופעליק פאַרזונקען.. (בּערג.).
נאָך ועגן אַדװערבּ בּיי סובּסטאַנטיו -- 8 642.

6. פאַראַן פאַלן, ווען אַן אַדװערבּ ציט זיך איינצייטיק צו א
װערבּ און צו אַ סובּסטאַנטיו. פאַרשטייט זיך, אַז נישט די, נישט יע=
נע ציונג דריקט זיך נישט אויס אין קיין פאָרמע (אַן אַדװערבּ האָט"

דאָך נאָר איין סינטאַקסישע פאָרמע--אַ נול-פאָרמע). דערקענען די טאָ-

פּעלע ציונג קען מען נאָר מיטן שפּראַך-חוש, און געויינטלעך זענעך
דאָ מעגלעך ספקות. בּיישפּילן, װוּ איך זע איין טאָפּעלע ציּנג: איך.

-- וו -

שרעף דעם חבר קראַנק (פרגל' ,איך געפין דעם בּוך גיך -- װוּ דער
אַדװערבּ ציט זיך אויסשליסלעך צום װערבּ, און ,איך זע אַ רעגן
פּערל-ריין"--ווּ דער אַדװערבּ ציט זיך אויסשליסלעך צום סובּסטאַנטיו);
זיי אָטעמען בּיידע אָפּ, מיד פון לאַנגן קריכֿן אונטער דר'ערד (לייו.)
-- ,מיד" ציט זיך צו ,זיי" און צו ;אָטעמען אָפּ"י (װען דאָ װאָלט

-געווען אַן אדיעקטיוו ;,מידע?, װאָלט מען אויך געדאַרפט איינזען אַ

טאָפּעלע ציונג); אָפּנעגעסן, אָפּגעבּעגטשט, רופט ער די חדריינגלעך
אַריין (אַש); אויסגעהערט דעם פאָרטראג, געפינען מיר..

7 אַ גערונדיום, ד.ה, אַ װערבּ-טעמע -| סופיקס --נדיק (לאַכנ.
דיק, גייענדיק) איז אַן אַדװערבּ. ער האָט געװיסע בּאַזונדערהיטן.

-אַ גערונדיום האָט כּמעט שטענדיק אַ טאָפּעלע ציוֹנג -- דאָס רוב צום
/ווערבּ און צום סובּיעקט: גייענדיק אין גאַס, האָבּ איך געטראָפן מיין

חבר {; צעוויינט זיך די אָרעמע אישה, די װערטער הערנדיק פּֿר);

:דערציילנדיק, האָט זי זיך און אים טיי אָנגעגאָסן (בּערג..

8 ביײשפּילן, װוּ דער גערונדיום ציט זיך צום װערבּ און צו

;אַ בּויגפאַל (נישט צום סובּיעקט):

8) איך האָבּ געמראָפן מײן חבר גײענדיק אין גאַס. דאָס קען זײן

:צװײדײיטיק: געטראָפן, װען איך בִּין געגאַנגען, און געטראָפן, װי ער גײט

אין גאַס (פרגל' ,איך הער אים הוסמנדיק"--נישם ,װען איך הוסט, הער

:איך אים", נאָר ;,איך הער, װי ער הוסמ'). דאַכט זיך, אַז ס'איז פאַרצן
:אַן אונטערשײד אין אינטאָנאַציע (װעלבע מע קען בּאַצײבענען מיטן בֹּאַ.
נוץ אָדער אויסמײרונג פון 8 קאָמע); איך האָבּ געטראָפן מײן חבר, גײ.

ענדיק אין גאַס (=-װען איך בִּין גענאַנגען), איך האָבּ געטראָפן מײן חבר

גײענדיק אין גאס (=-װען ער איז געגאַנגען).

ת) װאַרפנדיק פון פענצטערל א בּליק אין מאַרק אַרײן, װערן אים

די אייגעלעך פייכט פר.) -- נישט די אייגעלעך װאַרפן אַ בּליק, נאָר ער
(דער כעלעמער רב); דו און דײנע האָבּן זיך אונטערגענומען איבּער זיך

אליין אַריבּערשפּרינגען, און שפּרינגענדיק גײם בּײ אײיך דאָס קֶעצטע
בּיסל מזומנים פון די קעשענעס פּאַרלױרן (נס.)--,שפּרינגענדיק" ציט זיך

:צו ,נײַם" און צו ;בי אײיך" (נישם צו פדאָס בּיסל מזומנים'.

דער גערונדיום ציט זיך אַמאָל בּלױז צום װערבּ, װײל ס'איז
ינישטאָ יענער סובּסטאַנטיו, צו װעלכן ער װאָלט זיך נאָך געצױגן: גע-
:דאַנקען װאָס קומען אַרױף, ליגנדיק אין גאַמאַק (װעקער'). ,ליגנדיק"
ציט זיך נישטם צו עגעראנקען"; סװאָלט זיך געצױגן (אַחוץ צו ,קומען

די 067 אה

אַ דויף")- צו ,,מיר, עמעצן" אדג"ל, װען סּ'װאָלט געװען ,געדשנקעף הא
קומען מיר, עמעצן אד'גל אַרױף, ליגנדיק אין גאַמאַק".

אַזאַ גערונדיום, װי אין לעצטן בּײשפּיל און אין דו בּישפילן ק,
רופט מען זעלבּשטענדיקער גערונדיום (ד.ה. אָפּגעריסן פון טובּיעקט.

9 אַן אײגנארטיקע קאָנסטרוקציע, װוּ דער גערונדיום ציט זיך
נאָר צו אַ סובּסטאַנטיו, קומט פאָר בּײ שלום-עליכמען: אַ סוחר, פּאָרנ-
דיק אויפן יאַריד, איז נישם גלײך צו אַ סוחר, פּאָרנדיק פון יאַריד.

0 אַן אַדװערבּ צואַמען מיט די סינטאַגמעס, װאָס ציען זיך
צו אים, װערט אָפּטמאָל אָפּגעזונדערט, דיה אָפּנעטײלט פון די
שכנותדיקע וערטער מיט קאָמע:אינטאָנאַציעס. אַמאָפטסטן קומט עס
פאָר, װען דער אַדװערבּ אי אַ פּאַרטיציפּ אָדער גערונדיום און ווען
ער האָט צו זיך נאָך אַנדערע סינטאַגמעס. בּיישפּ.: אַ רעגן, ריין װײ
פּערל, הױבּט אֶןְ גיין (ריין װי פּערל--אָפּגעזונדערט); אַ רעגן פערל.
ריין הױבּט אָן גיין (,פּערל-ריין" קען זיין נישט אָפּגעזונדערט--ס'איז
איין װאָרט).

זע אויך די בּיישפּילן אין די 8 8 828 בּיו 528. |

1 די אָפּזונדערונג איז אָפּטמאָל פאַרבּונדן מיט דער טאָפּעלעף
ציּנג; זײ אָטעמען בּײדע אָפּ מיד (,מיד" נישט אָפּגעװנדערם, ציט זיך
נאָך צום װערב), זײ אָטעמען בּײדע אָפּ, מיד פון לאַנגן קריכן - אָפּגע*
זונדערט און ציט זיך שױן צום װערבּ און צום סובּיעקט.

אין דעם מעקסט פון ,גולם'", װאָס איך האָבּ געלײענט, איז פאַר
{מיד' קיין קאָמע נישטאָ. צי האָט דער אױטאָר געמײנט, אַו ,טיר' שאר
זיך ציען נאָר צום װערבּ און נישם זײן אָפּנעװנדערט ? אָבּער װען בּײ
,מיד' איז נאָך פּאַראן ,פון לאַנגן קריכן אנטער דר'ערד', לאָוט זיך,
דאַכט זיך, אזא אויפפאַסונג נישם.

מיטן געשניצטן זילבּערנעם קרוג אין זײן ציטערדיקער האַנט איד
ער געשטאַנען, איבּערגעבּױגן איבּער זײן קראַנקן פּרײנט (קאַצ.). די קאָ-
מע (אַלס אָרטאָנדאַפּישער צײכן פון אָפּזונדערנג) װײזט, אַז ,איבּערגע-
בּויגן". צים זיך, לױטן אױמאָרס כּװנה, אי צו ;געשטאַנע" אי צו ;ער"
(=-זייענדיק איבּערגעבּױגן); אָן דער קאָמע-אינטאָנאציע װאָלט ,געשטאַ.

נעף" געװען פּשוט אַ קאָנקרעטע בּינדונג בּײ ;איבּערבּוגן" (=האָט ער

זיך איבּערגעבּוױגן) (651). :
2. א פאַרשפּרײטע דערשיינונג איז אַדװערבּ אין דער ראָליץ
פון אַ סובּסטאַנטיוו (סיי פון אַ סובּיעקט, סיי פון אַ בּױיגפאַל, אפילרּ

== 22 יה

מיט אַ פּרעפּאָזיציע): רויט בּלענדט די אױגן; סלויפן אַלט און יונג;
ער מאַכט פון שװאַרץ ווייס (פרגלי פון טאָג נאַכט); אָס האָסטו דיר
שװאַרץ אויף װייס; עסן אָן געװאַשן; און זיי לויפן זיי אַנטקעגן אין
איין אָטעם זיך דערפרעגן: פון געװען און פון געשעען פון געהערט
און פון געזעען (נס.); געפילט פּאַסקודנע אין מויל (אָפּ.).

כ'רוף עס נישט ,סובּסטאַנטיוירטער אַדװערבּ', װאָרים סובּסטאַנטידירם
רוף איך יענע נישט.סובּסטאַנטיװן, װאָס בּאַקומען די פעיקײט צו בֹּאַ.
העפטן צו זיך אן אדיעקמיו (צ.בּ. דעם בּאַשטימיקן אַרטיקל); דאָ איז
עס נישט שיך.

3 אן אַדװערבּ קומט אַמאָל אַלס אַ בּאַזונדער בּאַהעפט: קורץ,
איך האָבּ געהאַלטן בּײ אָפּזאָגן די עטלעכע גילרן (ש"ע); דעם אמת
זאָגנדיק, װילט זיך מיר ערשט נישםט שרײבּן. אפילו אַלס בּאַזונדערע
פראַזע: גוט!

534. וועגן בּילדונג פון אַדװערבּן איז גילטיק דאָס, װאָס איז
געזאָגט אין 8 9201 אאאַ (און דאָרטן זענען טאַקע פיל ביישפּילן
אַדװערבּן).

מע דאַרף אָבּער צוגעבּן, אַז נישט יעדער אַדיעקטיוו האָט צו
זיך אַן אַדװערבּ. ס'זענען נישטאָ. קיין אַדװערבּן צו די דאָזיקע
אַדיעקטיון:

) מיט --ן --ען --ערן פון שטאַפנעמען.

קינסטלעך בילדעט מען: נאָלדן און גרינג (האָט די לבנה) איר
שײן אויף פעלד און אױף װעג אין פעלד צו זײען גענומען (נס), האָט '
הילצערן געשהיגן (נאָד.).

?) מיט -ט, -סט, װאָס בּאַטײטן אַ נומער; אָנשטאָם אַן אַדװערבּ
קומט אַן אינװאַריאַנט מיט -טנס,. -סטנס: צװײטער-צװײטנס.

3 פאַרצויגענע מים -ינק א"אַ. דאָך קומט פאָר: פײנטשיק אױס.
געקלײדט (ש"ע).

4) סופּערלאַטיװן,. אָנשטאָט אן אדװערב קומט אַן אננװאַריאנט מיטן
פּרעפיקס אַמ-- און סופיקס -סטן: דער העכסטער - אַמהעכסטן, דער
בּעסטער--אַמבּעסטן. פּאַראַן ,העכסט" (=-זײיער).

5) אײניקע אנדערע (,היינטיקער", נישטאָ ,הינטיק"), צװישן זײ דער
באַשטימיקער אַרטיקל ,דער". נעאָלאָגיזם: אינעם עלעקטריש.בּאַלױכטענעם
װאַנע-צימער (בּערג.).

די אַדיעקטיװן כיטרע, מאָדנע אדג'ל בּילדן אדװערבּן מיט סופיקס

-- 184 --

--ע:; כיטרע, מאָדנע,,, דער צדווערבּ , משונע" שיירט זיך אונטער פונעם
דריטן מין פון אַדיעקטיוו , משוגען", צו די צונױיפואַצן ,,אומנעוואַ צן, אומ=
גענעסןײ אדנ"ל אין קיין אדיעקטיוו נישטאָ.

8 אלנפיניטיהה

8 אינפיניטיוו קען בּאַהעפט זיין צו אַלערלײ סינטאַגמעס: צו
װערבּ, סובּסטאַנטיו א"אַ. אינפיניטיוו אַליײן בּאַהעפט צו זיך איך
פּאַרשידענע סאָרטן סינטאַגמעס (492, 487, 9024).

6 אָפּט קומט בּיים אינפיניטיוו אַ הילפּװאָרט ,צוי"

דעם ,צו" דאַרף מען נישט רעכענען פאר קײן פּרעפּאָזיציע, נאָר
פאַר אַ באַזונדער מין פּאַרטיקל; פרגל': ער איז אויף דער עלטער אָנגעי
קומען צו בּעטן נדבות (פּרעפּאָזיציע), ער הײבּט אָן צו בּעטן (פּאַרטיקל)ן
חשק צו שרײבּן (פּאַרטיקל), אַ טיש צו שרײבּן (פּרעפּאָזיציע); שרײבן
צו שרײבּן איז נישט גלײך (פּרעפּאָזיציע).

דער װאָרט ;צו' קומט נאָרמאַל אוממיטלבּאַר פאַרן אינפיניטיװ,
אפילו נאָכן װאָרט ;זיך" און נאָכן װערבּאַלן צואָבּ (אויך נאָכן בּאַטײ-
מיקן טײל פון פּעריפראַסטישן װערבּ): ער האָפט איבּערצולעבּן, ער
האָפּט זיך צו דערװאַרטן, ער האָפּט גובר צו זײן.

דער בּאַנוץ פון ,צו" איז װאַקלדיק: איך בּאַדאַרף אָנהײבּן-- איך
בּאַדארף אָנצוהײבּן, איך װיל גײן (אין קײן שום דיאַלעקט, דאַכט זיך,
נישטאָ: איך װיל צו גײן); דער חשק צו אַרבּעטן (דאַכט זיך, אין אלע
דיאַלעקטן),

7 װוערבּ |- אינפיניטיוו :

) נישט.פולבּאַטײיטיקער װערבּ - אינפיניטיוו: כ'ויל גיין, כֿ'קען
שרייבּן, דו מעגסט קוקן.

ק) קאָניוגאַטיווער הילפווערב !- אינפיניטיוו בּילדעט אַ צונויפגעי
זעצטע װערבּאַלע פאָרמע: כוועל גיין, דו װאָלסט זע האָלט ער
קומען.

0) װערבּ -- אינפיניטיוו מיטן בּאַטיײיט פון צװעק: קום עסן, װאַש
זי עסן, ער גייט לערנען, כבּין געװען קויפן זאַלץ פּר.), ועמען
אַנדערש האָבּן מיר געקענט אױסקלײבּן, דערמיט זיך מתעסק צו
זיין ? (אֲבֹּר.)

: 4
:
5

- 189 --

8) װערבּ |- אינפיניטיוו מיט פאַרשידענע בּאַטײטן: ער חלשט
אים הערן, ער שטאַרבּט טרינקען, ער זאָל װיסן גליקלעך זיין.

46 װערבּ | אַקוזאַטיוו -|- אינפיניטיוו, דער אינפיניטיוו בּאַטײט
עמעצנס אַ טוּונג: כ'זע אים לויפן, כֿ'האָבּ דיך געזען אַרבּעטן

) קומען צו גיין, בּרענגען צו פירן (307).

אַ װערבּ שלעפּט אַמאָל נאָך זיך אַ גאַנצע קייט אינפיניטיוון:
יוועל דאַרפן גיין הייסן געבּן עסן.

8 סובּסטאַנטיוו -|- אינפיניטיוו :

חשק צו אַרבּעטן, כהאָבּ אַן אַרבּעט צו גיין אַלע טאָג אין
מאַרק, אַ ליבּהאָבּער אַרײנצוגיסן.

9. אַדװערבּ }- אינפיניטיוו ;

ער איז צו אױסגערעכֿנט צו מאַכֿן אַזאַ שריט; ס'איז ערשט צו
הייס אָנצוטון דעם מאַנטלן בּיסט נישט קראַנק עסן הערינג מיט
בּרויט; ס'איז שװוער צו ענטפערן בּאַלד אויפן אָרט.

0. אינפיניטיוו בּיי בּינדונג (643).

1. דעם אינפיניטיוו אין אַזאַ פראַזע: קקומען קום איך פון
נישט נאָענט", רוף איך אויסגעטיילטער אינפיניטיו. דעפינירן קען
מען אים אַזױ: אין אַ בּאַהעפט קומט אַמאָל פאַרן פּרעדיקאַט (דאָס
רוב אויפן ערשטן אָרט) אַן אינפיניטיוו פון דער זעלבּיקער טעמע וי
דער פּרעדיקאַט; ער טראָגט נישט אַרין קיין נייעם מאַטעריעלן אינ.
האַלט אין בּאַהעפט, נאָר דינט צו פאַרשטאַרקן דעם בּאַטיײט פון פּרע-
דיקאַט. בּיישפּ. : ווילן וויל איך, איר זאָלט אויסהערן מיך אַליין (ש"ע);
אין חדר גיי איך נישט, לעונען לערן איך נישט, דאַװנען דאַװן איך
נישט, זינגען זינג איך נישט, פּטור פון אַלצדינג (ש"ע); דאַכֿטן דאַכֿט
זיך, אַז זי ווייסט גאָרנישט.

92 אייניקע בּאַזונדערהייטן פון אויסגעטיילטן אינפיניטיוו:

) ספּעציעלע פאָרמעס, װאָס קומען אין אַנדערע פאַלן נישט
פאָר ; איזן איז עס רבּ יחזקאל גאָמבּינערס שטיבּל (אַש), (אָבּער אויך
,זיין בּין איך אַ קירזשנער"--פּר.) ; ווילן וויל איך (נישט אװועלן ויל
איך"); ווייסן ווייס איך (פּר. נישט אויסן ווייס איך").

אין די אַלע פאַלן האָט זיך דער אינפניטיון אױסגעגנלײכט אין
דער טעמע מים דער געגנװאַרט.

2) אַמאָל פאַלט אָפּ אין איבּערגעחזרטן אינפיניטיוו דער וער:
בּאַלער צוגאָבּ און אפילו דער פּרעפיקס: אַ שטים, װאָס הײבּן הײבּט

זי זיך אָן דין... (ש"ע) אָנשט. אָנהײבּן הײבּט זי זיך אָן די.."}
דאַרפן האָבּ איך לאַנג בּאַדאַרפט שוין שלאָפן (לייוו.) אָנשט. +בּאַ-
דאַרפן", אָבּער אויך ,אַרויסקומען קום איך אַרױס" (ש"ע).

3) דער צוגאָבּ ,זיך" װערט, דאַכֿט זיך, שטענדיק פאַרשפּאַרט:
הײיבּן הײיבּט זי זיך אָן דין (ש"ע) שלאָגן מיס די ים-קאָטערס האָבּן
מיר זיך אייגנטלעך קיינמאָל נישט געשלאָגן (ש"ע)

, אויסגעמײלמער אינפיניטיװו בּײ פּאַסיװער קאָנסטרוקציע מוֹן
זײן אַ זעלטענע דערשײנונג: ציען װערם מען צוגעצױיגן צו אים (פר.).

זעלטן קומט דער אױסגעטײלטער אינפיניטי נישם אין אָנהויבּ
זאץק: שטאַרק בּענקען האָט מען נאָך זײ נישט געבּענקט (ש"ע).

4 אָפענער בּאַהעפט מיט אינפיניטיוו:

1 בּאַפעל: שוייגן!

2. פראַגע ועגן דערלױבּעניש אָדער ועגן פאַרלאַנג: גיין;

3 װוּנדער, אויפרעגונג: שלאָגן אַ טאַטן!?

א"אַ.

7 פּאַראַלעליזם און ענלעכע קאָנסטרוקציעס

5 =). ווען מיר בּאַטראַכֿטן די בּאַהעפטן: אין דער מדינה האָ-
לאַנד האָט געװוֹינט אַ שטומע נשמה--אַ יידישער פישער (פר.); קלאַפּט
זיי, די ווערגעלעסן מיט די לאַנגע פיס (ש"ע); מאָטל פּײיסי דעם
חזנס יינגל; רבּ שלמה נגיד; דאָס אָנשיקעניש פון גאָט -- די שדכנים
האָבּן זיך אַ לאָז געטון... (אַבֹּר.), -- זעען מיר, אַז דאָ קומען פאָר צו
צוויי סובּסטאַנטיוון, װאָס בּאַטײיטן בּיידע איין און דעם זעלבּיקן געגנ.
שטאַנד: די ,נשמה" און דער ,פישער" זענען איין און די זעלבּיקע
פּערזאָן, אָנגערופן מיט צוויי פאַרשידענע נעמען יי" און די אװער:
געלעסן? זענען די זעלבּיקע חדר-יינגלעך, אאַז"וו. די בּאַציוֹנג צװישן
אַזעלכֿע צוויי סובּסטאַנטיוון איז גאָר אַן אַנדערע װי װען צו אַ סובּ-
סטאַנטיוו איז בּאַהעפט אַ בּויגפאַל אָדער אַ פּאָסעסיוי

*) דער מחבּר האָט אין זיין ב"י בּטעות דאָ געשטעלט 555 שטאָט 5, ס איז
אָבּער אוממעגלעך אױסצובּעסערן די װײטערדיקע נומעראַציע איצט, װײל אינעם ווערק בּיז
אהער, װאָס איז שוין מאַטריצירט, איז דאָ פֿיל פאַרגלײכֿן און מראה-מקומס אויף די שפּע-
טערדיקע פּאַראַגראַפֿן (בּאַמערק. פון קאָרעקטאַר). :

דלע
ְּ

- 187 --

אַזעלכֿע סובּסטאַנטיוון הייסן פּאַראַלעלע סובּסטאַנטיוז. אַמאָל
קומט פאָר, אַז דווקא איינער פון זיי בּאַהעפט צו זיך אַנדערע וער:
טער פון דעם בּאַהעפט, צ.בּ.: דאָס אָנשיקעניש פון גאָט--די שדכֿנים
האָבּן זיך אַ לאָז געטון צו מיין מאַמע אויך פאַר מיר פאָרצושלאָגן
איר שידוכֿים (אַבֹּר.). דאָ ציט זיך דער פּרעדיקאַט צו ,די שדכנים", נישט
צו ,דאָס אָנשיקעניש? (קלאָר פון דער מיטשטימונג). אין אַזאַ פֹאֵל
רופט מען ,דאָס אָנשיקעניש" אַפּאַזיציע צו ,די שדכֿנים".

װען מע קען אָבּער נישט אָנװײזן, 8ז דװקא אײנער פון די צװײ
פאראלעלע סובּסטאַנטיון בּאַהעפט צו זיך אַנדערע װערטער (צ.בּ. ההאָט
געװוינט אַ שטומע נשמה-אַ ײדישער פישער', װאָלט געװען נאָר אַ סכאָ-
לאַסטישער פּילפּול צו זוכן, װעלכער סבּסטאַנטיו צו װעלכן איז דאָ אַן
אַפּאָזיציע-דעמאָלט רעדן מיר פּשוט װעגן פּאַראַלעליזם צװישן צװײ סוב-
סטאַנמיװן, װעלכע בּילדן צװאַמען דעם סובּיעקט אדג"ל.

6 לויט דער בּאַציוּנג צװישן די צויי פּאַראַלעלע סובּסטאַנ-
טיוון, לויט דער אינטאָנאַציע און לויט אַנדערע סימנים קען מען
אויסטיילן צווײשן פּאַראַלעלע סובּסטאַנטיוון עטלעכע טיפּן:

7 )). כּלל-נאָמען-|-פּרט-נאַמען (דאָס רוב אייגן-נאָמען): די שטאָט
כאַרקאָו, אין דער מדינה האָלאַנד, דער פּאָעט לייוויק, די צייטונג
,שטערן", דער בּחור הזעצער. בּיידע סובּסטאַנטיוון האָבּן די זעלבּי-
קע אינטאָנאַציע.

ס'קומט פּאָר, זעלטן, אַ פאַרקערטער װערטער.סדר (אַרכאַיש?):
כלימע די מדינה.

8 2). פּשוטער נאָמען פון אַ זאַך-ךספּעציפישע כֿאַראַקטעריס:
טיק: אַ טאָג אַ שונא (--אַ טאָג װעלכֿער איז אַ שונא); אַ װוּנק אַ
בּאַפױל (נס..

די אינטאָנאַציע, װוי אין פריערדיקן טיפּ.

אַהער געהערן אפשר אויך ,מיר בּיידע, איר אַלע" אדג"ל.

9 3). נאָמען |-פאַמיליע:נאָמען : - לייבּ קװיטקאָ.

פּערזאָן-נאָמען-|-פּראָפּעסיע-נאָמען אָדער אַנדער צונאָמען: יענקל
דער שמיד, רבּ שלמה נגיד, מענדל.דלות.

בּיים צווייטן סובּסטאַנטיוו קען פאַרשפּאָרט װערן דער בּאַשט-
מיקער אַרטיקל: יענקל-שמיד.

אינטאָנאַציע װוי אין די פריערדיקע טיפּן

0 4). קרובהשאַפט:נאָמען--פּערזאָן-נאָמען: די מומע רחל, דער

== סטן --

יפעטער משה. דער ערשטער סובּסטאַנטיו פאַרלירט זיין אַקצענט, ד.הי
ווערט אַרױסגערעדט צזאַמען מיטן צװייטן וי איין װאָרט.

אַהער געהער אויך ;טיטל"-|פּערזאָןנאָמען: (דער) ח' בּרעגמאַן
ד"ר (דאָקטאָר) שװאַרץ, (די) פרוי ווילענטשיק. בּיים ,טיטל" קען פאַר.
שפּאָרט װערן דער בּאַשטימיקער אַרטיקל.

1 6). פּרט-נאָמען |כּלל-נאָמען, בּיים לעצטן אָפּטמאָל נאָך אַנֹֿ
דערע סינטאַגמעס: מיין מאַמע, אַ פּראָסטע, נאָר אַ קלוגע יידענע, איז
געװוען אַן אַלמנה (אַבֹּר.); זי, רבּ גדליה הורוויצס בּתיחידה, מירעלע,
האָט אים סוףכּל-סוף די תּנאים אָפּגעשיקט (בּערג.); און זיין מוטער--
אַ נידעריקע. שטאַרק גראָבּע יידענע.. איז וועגן די אָפּנעשיקטע תּנאים
געװאָר געװאָרן ערשט העט שפּעטער (בּערג.); דער דרײיסיק-ײאָריקער
בּורמאַן, אַ געוועזענער סטודענט, געגאָלט װי אַן אַקטיאָר, איז צופעליק
פאַרזונקען אין פּוסטן, צו דער גרענעץ פאַררוקטן דובּראָװיטש (בּערג.).

ס'קומט.פּאָר אויך אַ פאַרקערמטער װערמער.סדר: דאָס אָנשיקעניש
פון נאָם - די שדכנים האָבּן זיך א לאָז געטון (אַבּר.); דער שוסטער,
אברהם-בּער דער געלער, האָט מיר שלעכם אופגענײט די שיך.

די אַפּאָזיציע (דער כּלל-נאָמען) קומט אַָפּגעזונדערט, ד. ה. אָפּי
געטיילט פון בּיידע זייטן דורך קאָמע.אינטאָנאַציעס (אַמאָל מיט טירע-
אינטאָנאַציעס). פאַרשטייט זיך, אוב די אַפּאָזיציע איז אין אָנהייבּ
אָדער אין סוף פראַזע, קומט אַ קאָמע-אינטאָנאַציע נאָר פון איין זייט.

2 6). פּערזאָן-פּראָנאָם |-כּלל-נאָמען, דער לעצטער קומט נישט
בּשכנות מיטן ערשטן, אָפּט איז ער אָפּגערוקט אויפן סוף פראַזע: אַן
אייגנאַרטיקע אינטאָנאַציע פון ,דערגאַנצונג": ער געפעלט מיר, דער
יונגאַטש; זיי זענען דוכֿט זיך גלאַנציקער, די איגן (גראָדו.)*); זי
האָבּן זיך שוין אים צוגעגעסן, די גרויע שפּיטאָל-װענט (גראָדז.)=). אַהער
אויך: קלאַפּט זײי, די װוערגעלעסן מיט די לאַנגע פיס.

3 /7) א בּאַזונדער טיט איז, װײום אױס: מענטש דו אײנער,
גזלן דו אדג"ל נאָר מיט ,דו" און נאָר אַלס װענדנג)

4, ווען די פּאַראַלעלע סובּסטאַנטיוון פאַרנעמען דאָס אָרט פון
אַ נאָמינאַטיוו (סובּיעקט אדג"ל), קומען זיי בּיידע אין נאָמינאַטיו. ווען
זיי פאַרנעמען אָבּער דאָס אָרט פון אַן אַנדער בּױגפאַל, קומען זי
בּיידע נישט שטענדיק אין דער זעלבּיקער פאָרמט

*) בי גראָדזענסקין זענען דאָ קיין קאָמעס פֿאַר די אַפּאָזיציעס נישטאָ.

יי ,שי =

- 189 --

דאָ דאַרף מען אָנמערקן די דאָזיקע כּללים:

5 1). אין אייניקע פאַלן פאַרשפּאָרט איינער פון די פּאַראַלעלצ
סובּסטאַנטיױן זיין בּויגפאַל-סופיקס (פאַרשטייט זיך, אױבּ ער אי אַ
דעקלינירלעכֿער סובּסטאַנטיו). דאָס קומט פאָר:

בּיים ערשטן סובּסטאַנטיוו אין דריטן טיפּ (נאָמען פאַר אַ
פֿאַמיליע:נאָמען): איך זע ליבּן--איך זע לײיבּ קװיטקאָן (נישט ;לײבּן
קװויטקאָן").

2) בּיי בּיידע סובּסטאַנטיון אין פערטן טיפּ (קרובהשאַפּטנאָמען
מיט אייגןנאָמען): כ'גיי צו דער מומען -- כ'גיי צו רחלען -- כ'גי
צו דער מומע רחל; כֿירעד מיט בּרעגמאַנען -- כֿירעד מיטן חבר'
בּרעגמאַן.

אָבּער: ,כ'רעד מיט חי בּרעגמאַנעןי, װען דער אַרטיקל איך
פאַרשפּאָרט.

6 2) דאָס איז שייך נאָר צום סופיקס פון בּוֹיגפאֵל, אָבּער
נישט צו דער פעיקייט צו פאָדערן אַ בּויגפאַל-פאָרמע בּיים אַדיעקטיו--
די דאָזיקע בּלייבּט שטענדיק: כ'גיי צו דער מומע רחל, צו דער
אַלטעף מומע רחל (נישט ,צו די, צו די אַלטע").

7 3). אַ סובּסטאַנטיװױרטער אַדיעקטיוו פאַרשפּאָרט קינמאָל
נישט זיין בּויגפאַל-סופיקס: איינער אליי--איינעם אליי (לויטן טיפּ 4).

8. אַן אַדיעקטיוו נאָך אַ פּערזאָןנאָמען איז אַנאַלאָגיש מיט
אַן אַפּאַזיציע פון דריטן טיפּ: פישקע דער קרומער--מיט פישקע דעם
קרומען (נישט ,מיט פישקען").

אויך בּײ אן אַדיעקטיו פאַר אַ פּערזאָןנאָמען קען דער לעצטער
פאַדשפּאָרן זײן בּויגפאַל-סופיקס: דרי בּלאַסע רחל - צו דער בּלאַסער:
רחל (אויך רחלען?.

9. פּערזאָן-נאָמען -- פּאָסעסיוו איז אויך אַנאַלאָגיש מיט אַן
אַפּאַזיציע פון דריטן טיפּ: מאָטל דעם חונס -- מיט מאָטל דעם חונס
(נישט ,מיט מאָטלען דעם חזנס".

0 דער פּאָסעסיוו פון פּאַראַלעלע סובּסטאַנטיון בּילדעט זיך
אויף די דאָזיקע אופנים:

|) בּיידע סובּסטאַנטיון בּאַקומען דעם פּאָסעסיו-סופיקס. אויבּ
איינער פון די סובּסטאַנטיוון איז אַ פּערזאָן-פּראָנאָם, קומט אָנשטאָט זיין
פּאָסעסיוו דער אַדיעקטיוו ;מיין, דיין..". דאָס קומט פצָר אין די טיפּך
8 און 6 אָפּגעזונדערטע אַפּאָזיציע): זיין פאֲסצֶר, אַן אויפגעקימענער

- 190 --

נביר,.. זיין פאָטערס, אֵן אויפגעקומענעם גבירס, מסחרים.. לייויקס,
דעם בּאַקאַנטן שרײיבּערס, רייזע; מיר געפעלן זיינע שטיק, דעם. יוני
גאַטשס; זי, מירעלע--איר, מירעלעס, פירונג--אירע, מירעלעס, טרוימען.
דעד פּאָסעסיו פון ;,מיר בּײרע, איר אַלע' אדג"ל אין; גאונזערתע)
בּײדנס, אײער(ע) אַלעמענס' אאַז"ה.
2) דער פּאַסעסיוו-סופיקס קומט נאָר בַּיים צווייטן סובּסטאַנטיה.

דאָס קומט פאָר אין אַלע איבּעריקע טיפּן, אַחוץ 5 און 6 (אויבּ

זיי קענען בּכלל בּילדן אַ פּאָסעסיו): דעם פּאָעט לייוויקס, דעם בּחור
הזעצערס, לייבּ קװיטקאָס, יענקל (דעם) שמידס, רב שלמה נגידס,
דער מומע רחלס, (דעם) חבר בּרעגמאַנס.

1. אן אַדיעקטיוו נאָך א פּערזאָןנאָמען בּאַקומט אויך (צו זיין
נאָרמאַלן דאַטיוו-סופיקס) דעם פּאָסעסיוו-סופיקס --ס: פישקע דער קר
מער--פישקע דעם קרומענס (נישט ,פישקעס דעם קרומען'), יענטע
די שװאַרצחנעוודיקע--יענטע דער שװאַרצחנעװודיקערס.

9, די דאָזיקע דערשינונג--אָפּגעטראָגן דעם פּאָסעסיוו-סופיקס פון
א סובּסטאַנטיװו צו די װײטערדיקע װערטער, װאָס זענען מיט אים פֹאַר.
בּונדן--בּאַקומט אַ פאַרשפּרײטונג אױיך אױיסער די גרענעצן פון פּאַראַלע-
לע סובּסטאנטיװן. בּײ פּרצן קומם פאָר ,דעם רבּין זכרנו-לברכהס',
כאָטש ;זכרונו לברכה' איו כּלל קײן סובּסטאַנטיו נישט.

3. דער פּאָסעסיוו פון ;מאָטל דעם חונס? איז ;מאָטל דעם
חזנס"; ;מאָטל" בּאַקומט נישט קין פּאָסעסיוו-סופיקס, -- ווייל דער
סופיקס װאָלט געדאַרפט קומען נאָר בּיים צווייטן װאָרט, און דאָס צַװײ-
טע װאָרט (;דעם חונס") האָט שוין זיין אייגענעם פּאָסעסיו-סופיקס.

4 ,מאָטל דעם חזנס" האָט דרײ בּאַטײיטן;

מאָטל דעם חזנס שטיפט-נאָמינאַטיה

2) מאָטל דעם חתס רײד-פּאָסעסי :
ג) די רײד פון מאָטל דעם הון
6) דרי רײַר פן מאַטל דעם הונם,

8. ס'קומט פאָר אַן אַפּאָזיציע מיט טאָפּעלער ציונג: ער האָט ‏

זיך דערזען אַן אַלטן בֹּחור (אָפּ.)--;בּחור" אין אַן אַפּאָזיציע צו עזיך?
און ציט זיך אויך צום װערבּ.

6 אַן אַפּאָזיציע האָט אָפּטמאָל אַ בּאַהילפיקן װאָרט (פּאַרטיקל),
װ.אָס בּאַהעפט זי צום סובּסטאַנטיו: אָדער, אַלס, ד.ה. (דאָס הייסט),

1 נעמלעך. בּיישפּ.: די משכּילים, אָד ער אויפקלערערס, האָבּן

- |פן ==

איינגעזען אין בּילדונג דעם איינציקן מיטל...; אין 18. יאָרהונדערט איז
די בּורזשואַזיע, אַ ל'ס אויפקומענדיקער קלאַס געווען רעװאָלוציאָנעריש;
אינעם לאַנד פון פרייהייט, ד . ה . אין אַמעריקע, איז די פרייהייט ווייט
גישט פאַר אַלעמען.

77 די דאָזיקע פּאַרטיקלען האָבּן אַ בּרײטערן אָנװענד װי נאָר
בײ אַן אַפּאָזיציע. ;אַלס' דערלאָזט זײער א פרײע װאָרט-שטעלנג:
פיניע, אַ5ּס קענער פון רוסיש, האָט גענומען רעדן; אַלס קענער פון רו.
סֿיש, האָט פּיניע גענומען רעדן; פּיניע האָט גענומען רעדן אַלס קענער
פון רוסיש. אין דער לעצטער פראַזע האָט שוין ;אלס קענער" טאָפּעלע
ציוּנג. |

,רעדן אלס קענער', דאָ איז שוין ;,אלם קענער" נישט קײן אַפֹּאָי
זיציע, װײל נישטאָ יענער סובּסטאַנטיו, צו װעלכן ס'װאָלט געקענט זײן
אן אַפּאָזיציע. אַטאָל פּלאָנטערט מען יאַלס' און הװי' (װירקונג פון
דוסיש).. מע דאַרף אונטערשײדן: ער רעדט אֵַלס קענער--זײענדיק א קע'
נער, ער רעדם װי א קענער--אװי װי עס רערט אַ קענער.

8 די בּאַהעפטן ;אַ פונט גרױפּן, אַ שטאָט מענטשן, אָנהייבּ
זומער" זענען לויטן בּוי ענלעך צו פּאַראַלעלע סובּסטאַנטיון. דער
אונטערשייד איז אָבּער, װאָס די צוויי סובּסטאַנטיון בּאַטייטן דאָ נישט
צוויי אידענטישע געגנשטאַנדן (ד.ה. איין און דעם זעלבּיקן געגנ.
שטאַנד אונטער פאַרשידענע נעמען), נאָר צװיי פאַרשידענע געגני
שטאַנדן, װאָס געפינען זיך אין אַ געװיסער בּאַציונג.

9, דער כֿטיקסטער טיפּ פון אַזעלכע פּאַראַלעל-ענלעכע סובּ.
סטאַנטיוון איז מאָס-נאָמען - שטאָף-נאָמען: א שטיקל בּרויט, אַ
פערטל פּוטער, אַ מעטער געװאַנט, אַ טוץ לעפל, קיין גראָשן געלט
נישט, די מערהייט איינװוֹינער, די גאַנצע שטאָט טעפּלעך (;שטאָט'--
אַלס מאָס פון דעם סכֿום טעפּלעך) אַ בּלאַט גמרא, אַ טשאַטע בּחורים,
אַ קאָפּ האָר (;קאָפּ אַלס מאָס פון סכֿום האָר), אַ האַלז פּערל,

די דאָזיקע קאָנסטרוקציע איז זײיער פרוכטבּאַר אַלס מוסטער
פאַר נייבּילדונגען. בּיישפּ. : פינף יאָר מלוכישער יידישער קאַמער-טעאַטער
(--פינף יאָר עקזיסטענץ פון מלוכֿישן...), אַ װאָך בּאָבּרויסק (=-אַ ואָך
פאַרבּרענגונג אין בּאַבּרויסק), דורך לאַנגע דורות פּאָליטישן און גע-
זעלשאַפּטלעכֿן לעבּן (,דור"--אַלס מאָס פון לעבּ.דויער).

0. װעגן דעקלינאַציע פון מאָסנעמען - שטאָפּנעמען איז נישם
שײך רעדן - דאָס זענען אַלץ נישט דעקלנירלעכע סובּסטאַנטיװן און

== 199 +=-

האָבּן אויך קײן פּאָסעסיו נישט) אָבּער דער אדיעקטיו בּײ אַזאַ סובּ-
סטאַנטי דעקלינירט זיך; ס'שטײט אַ פּלאַשׂ רויטער װײן-קיפן אַ פלאַש
רויטן װײן. און דעריבּער טאַקע דאַרף מען אָננעטען, אַז בּײדע סובּ-+
סמאַנטיװן האָבּן דעם זעלבּיקן בּויגפאַל, ד.ה,. זײ זענען פּצַראַלעל-ענלעך.

ס'קומען פאָר אָפּנײגונגען פון בּויגפאַל-מיטשטימונג; װי שטיקער אָני
געפליקטער כמאַרע קומען זײ (מאַרקיש); איז געבּליבּן נאָר אין לײבּ א
װײסער פּראָסט און דער זאַק פּאַרבּליבּענעם טוטין (פּעפער).

1. דער צווייטער סובּסטאַנטיוו קומט אָן אַן אַרטיקל, דער
ערשטער קען האָבּן סיי דעם בּאַשטימיקן, סיי דעם אומבּאַשטימיקן,
סיי דעם נעגאַטיוון אַרטיקל. אָפּט קומט אַן אַדיעקטיו בּאַהעפט צום
מאָסנאַמען, כֿאָטש לויטן אינהאַלט בּאַציט ער זיך צום שטאָפּנאָמעןן+
אַזיס גלאָז טיי (זיס איז נישט דאָס גלאָז, נאָר די טיי), אַ געדיכֿטער
קאָפּ האָר.

דער פּאַראַלעליזם דערנענטערט זיך שױן דאָ צו צתויפזאַץ.

92 נאָך אַ טיפּ פּאַראַלעל-ענלעכע סובּסמאַנטיחן--װען ס'איז פאַר-
שפּאָרט די פּרעפּאָיציע ;,פון' (אַמאָל איז עס שװער אנטערשײדן פוךן
ערשטן מיפּ): בּײידע זײטן שמובּ (=-פון שמובּ), אָנהײבּ מאַי, סוף יאָר3
צ. ק. אֵל. ק. פּ. =-צ. ק. פון אַל. ק. פ., וובּבּיראָ. ײדסעקציעס.
טראַגעדיע מאָריס ראָוענפעלד.

3. נאָענט צו פּאַראַלעליזם שטייט פאַ רג ליײיך--,ווי" מיט אַ
וועלכער ס'איז פאָרמע. "

4 מיט אַ נאָמינאַטיוו: ער פליט װי אַ פויגל; שטיפן װי א
מזיק; כ'האָבּ אים ליבּ װי דון כ'האָבּ געשפּילט וי קיינער (--װ"
קיינער שפּילט נישט); ער לעבּט װי גאָט אין אַדעס; ער קלאָגט װי'
אַ הונט אין די ניין טעג; מיט אַ בּענקעניש זיך פאַרגאַנגען, װי דאָס
זשומען פון אַ געפּײיניקטע (!610) פליג (אָפּ.); אַ מענטש וי אַלע מענטשןן
אויף מענטשן פאַלט אָן אַ מהומה, אַ לויפעניש װי די דולע (אַבֹּר.){
גוט װי די װעלט; גרעסער װי ער; מער פּובּליציסט װי דיכֿטער{
מע איז דאָך נישט מער וי אַ מענטש.

9 מיט אַ בּוינפאַל: כֿליבּ אים וי דיך; צין װי ביי א
שעפּס (אָפּ.); שטיל װי פאַר שופר-בּלאָזן.

6. מיט אַן אַדװערבּ: בּרייטער װי לענגער; מער קלוג װײ
אָרנטלעך; גיכֿער קלוג װי אָרנטלעך; זענען מיר מיטן תּניך הייסט עסי
אַזױ גרויס װי פאַרטיק (ש"ע)

יי 13 ==

7. מיט אַ פּאַרטיציפּ: שטאַרבּט מען אין דער יוגנט, איז עס
אויף דער עלטער וי געפונען

8. בי דער פאַרגליכענער סינטאַגמע קען קומען אַזוי: ,אין
קײן שום אַראַבּישן לאַנד מטרעטן נישם אַרױס אַזױ בּולט די אימפּערי.
אַליסטישע גװאַלדטאַמן איבּער דער אַראַבּישער בּאַפּעלקערונג, װי אין

- פּאַלעסמינע (,עמעס'); װי בּליץ אַזױ קורץ און װי שפּיז אזוי שטעביק

דורך מגָג און דורך נאַכט די קאָטאַנדע זיך עגבּערט אין אײזערנעם
װילן (טײטש).

בּײ ‏ דער פארגליכענער סינטאגמע קען קומען נישטט אַזוי: נישט
אַװױ די גאָלדענע פעדער, װי די פּאַװע אַלײן.

8 אינוואַריאַנט

9. אַן אינװאַריאַנט װערט בּאַהעפט צו אַ סינטאַגמע, פאַר-
שטייט זיך, אָן דער הילף פון פאָרמעס.

0 אַן אינװאַריאַנט קומט אָפט בּיי אַ װערבּ, און ער בּאַטײט
צייט, אָרט, אופד, אורזאך, אדג"ל. צ.בּ.: עד-היום, אומשבּת, איבּער-
אַיאָר, מאָרגן, קינדװוייז; אַהער, אינדערהיים, אַראָפּ, װוּהין?; אַזױ,
אַלײן; אַ מחייה, אַ שרעק, אויף צולהכֿעיס, בּידיים, דערפאַר, פאַרװאָס? א"אַ.

אַזאַ אינװאַריאַנט קומט אַמאָל אויך בּיי אַ סובּסטאַנטיוו--װען דער
סובּסטאַנטיוו איז אַ װערבּאַלער, אָדער װען בּיי אים אין פאַרשפּאָרט
אַ װערבּ: אַ בּילעט אַהין און צוריק; אַ שמועס שטילערהײט; אַ שװוערע
גאַנז בּיי דיר, מענטש דאָרט (נס.) (=-מענטש, װעלכער איז
דאָרט).

1. אַ בּאַזונדער קאַנסטרוקציע: דער ערשטער פונאױבּן, דער
צווייטער (פון) רעכֿטס, אדג"ל.

9. פאַראַן אינװאַריאַנטן, װאָס בּאַטייטן צאַל, מאָס. נומער,
זי בּאַהעפטן זיך מיט אַדיעקטיון, מיט װערבּן א"אַ: אַ מער נאָעני
טער; זיער הויך; זי איז דאָך זיינע. ויי, װען ער זאָל ויסן, װי
זיינע זי איז (קאַצ.); אַ חסרון -- די כּלה איז צו שיין; בּיי אונז איז
געװען אַ יינגעלע, איז ער געװען זײער אַ שטיפער (פון רייד);
ער איז מער דערציער וי לערער; סזענען געװען ערשטנס בּערמאַן
צווייטנס קאַהאַן... ער איז ערשטנס אַ קלוגער, צוייטנס אַ טיפער; ער

יידישע גראַמאַטיק (13)

-- 194 --

דאַרף ערשטנס קומען צו פאָרן, צוייטנס זיך בּאַקאָנען . מיטן גאַנצן
ענין.. :
3, בּיי אַ קאָמפּאַראַטיוו קען קומען: אַסאַך, אַפּולע, ווייט, נאָך,
נישט אין אַן ערך, נישט אין פאַרגלייך, פיל. ציבּ. אַסאַך רײכֿער,
נאָך רײכֿער (;נאָך" האָט אַ סובּיעקטיוון בּייבּאַטיײט--בּאַװוּנדערונג).

4 נישט צו רעקאָמענדירן איז ,מער" בּיי א קאָמפּאַראַטיוו :
מער בּאַװוּסטזיניקער (אָנשט. בּאַװוּסטזיניקער אָדער מער בּאַװוּסטזיניק).

5. צו אינװואַויאַנטן געהערן אויך די בּאַטייסיקע טיילן בַּיי
אַסאַך פּעריפראַסטישע װערבּן: עוקר מן השורש, מוחל, מתפּלל, נתגדל
אאַזיוו. זיי בּאַהעפּטן זיך, וי בּאַװוּסט, נאָר מיט אזיין, װוערן"

6. אינװאָריאַנטן זענען אויך די װערבּאַלע צוגאָבּן. זיי קענען
אָבּער קומען נישט נאָר אַלס בּאַהילפיקע װערטער (װערבּאַלע צוגאָבּן,
נאָר טאַקע אַלס בּאַטייטיקע אינװאַריאַנטן (בּאַטײיטן אָרט אדג"ל). דער.
פון בּאַקומען זיך צויידייטיקייטן, ווּ נאָר די אינטאָנאַציע און אַמאָל
דער ווערטער-סדר העלפט אויסצוגעפינען דעם מיין; פרגל': ער קוקט
אַראָפּ (,קוקט"--אָן אַקצענט)--ער קויקט אַראָפּ (בּיידע װערטער אַק.
צענטירט){ אין פאַרגאַנגענהײט װעט עס זיין: ער האָט אַראָפּנעקוקט--
ער האָט געקוקט אַראָפּ; אין אינפיניטיוו: אַראָפּקוקן--קוקן אַראָפּ

7. פאַראן אינװאַריאַנטן מיט אַ סובּיעקטיוון בּאַטײט:

) װאָס דריקן אויס די גראַד פונעם רעדערס זיכֿערקייט: אַפּנים,
געװויס, דאַכֿט זיך, ווייזט-אויס, מסתּמאָ, אפשר, כּלומרשט.

2) װאָס דריקן-אויס די אָדער יענע עמאָציאָנאַלע בּאַציוּנג צו
דער זאַך אָדער פאַקט, וועגן וועלכע מע רעדט: אָן עי-הרע, בּרוך
השם, ליידער, להבדיל, מחילה, נישקשה, נעבּעך. בּיישפּ.: אַ בּעל-עגלה
זאָל פאַרגלײיכֿן ‏ דעם מענטשן צו להבדיל אַ פערד (ש"ע); זי זענען
מחילה געווען אונטערן גלעזל (ש"ע); זיי װעלן נישקשה נישט שטאַרבּן
פאַר הונגער.

3 װאָס בּאַצײכענען דעם אופן פון רעדן: אַקיצור, אַכּלל, הײיסט עס.

8, די סופיעקטיווע אינװאַריאַנטן קען מען רופן בּאַמערק-
ווערטער :וס פאועע) אָפּט ציען זיי זיך צום װערבּ אָדער צו אַן
אַנדער סינטאַגמע, אַמאָל--צום גאַנצן בּאַהעפט. אָפּטמאָל, אָבּער נישט
שטענדיק, ווערן זיי אויסגעטיילט מיט קאָמע-אינטאָנאַציעס.

9, צו - אינװאַריאַנטן דאַרף מען איך פאַררעכענען ,סא גוט.
קייט! סאַ. װאַרימקײט! סאַ קאַלטקײט!?" אדג"ל (מיט ואַריאַציעס:

-- 199 --

סאַרא גוטקייט! א"אַ) בּיי די װערטער /גוטקייט" אדג"ל קען דאָ
קיין אַדיעקטיו נישט קומען, זענען עס שין אויס סובּסטאַנטיװן. זײ
קומען שטענדיק אומאָפּהענגיק (נישט סובּאַרדינירט צו קיין אַנדער
סינטאַגמע).

0. לסוף, פאַראַן אינװאַריאַנטן, װאָס בּאַהעפטן זיך גאָרנישט
מיט קיין אַנדערע ווערטער--זיי בּילדן אַלײן א בּאַזונדער בּאַהעפט.
דאָס זענען די אינטעריעקציעס (,אויסרוף-ווערטער?): אוי! איי! אַך!
בּע! הײי! טע! זע! אדג"ל, און די װערטער: יאָ, יע (אַלס ענטפער
אויף א פראַגע), ניין, כֿװוײי, װאָסי! ניטע, און אייניקע אַנדערע.

1 אַחוץ אט די אַלע גאַנץ פאַרשידנאַרטיקע גרופּעס בּליבּן
נאָך נישט וייניק אינװאַריאַנטן, װאָס גייען אין די רעמלעך נישט
אַריין. שאפן פאַר יעדע עטלעכֿע צי פאַר יעדן אינװאַריאַנט אַ בּאַזוני
דער רובּריק איז נישט ראַציאַנאַל.

בּיישפּ.: מזל-טוב, נאַ, פונמיינעטוועגן, אַזײגער (אין די אויס.
דריקן ,צוויי אַזייגער" אדג"ל).

9. אַסאַך אינװואַריאַנטן װאָלטן געדאַרפט לויטן בּאַטײט פאַר.
ירעכֿנט װערן צו צװיי רובּריקעס איינצייטיק: אויס כּלה, וידער
מויד (;אויס"--שוין נישט, א פאַרבּינדונג פון צײיט-בּאַטיײט מיט נעגאַציע);
אַ פייג האָסטו אַזאַ שיינע צאַצקע! (אין קינדער-לשון; ;אַ פייג"--פאַרי
בּינדונג פון נעגאַציע מיט עמאַציאָנאַלער בּאַציונג); אוי ליגט מען אין
דריערד! (;אוי" -- פאַרבּינדונג פון אופן בּאַטייט מיט עמאָציאָנאַלער
בּאַציונג; ;אוי" איז דאָ נישט קיין אינטעריעקציע, וייל ס'בּאַהעפט
זיך מיט אַן אַנדער װאָרם; ,אוי" װירקט דאָ אפילו אויפן װערטער:
סדר (797); אָבּער אין דער אינטאָנאַציע און אין סובּיעקטיווקייט פונעם
בּאטייט פילט זיך אַ שטיק אינטעריעקציע); איי, זינגט ער!; קענסט
נאָך אַמאָל כֿאַפּן אַ קלאַפּ (;אַמאָל"--פאַרבּינדונג פון מעגלעכקייט, גע-
וויסער זיכֿערקייט-גראַד און, דוכט זיך, אויך אַ צײיט-ניאַנס).

סט'קויפן אַזױי: דרײ פונט בּרױט, אַ פונט הערנג... (;אַזוי"=- אָט
װאָס, אָבּער עפּעס אַ נװאַנס שײדט זײ אנטער)

03ס.65 אינטערעסאַנט איז דער בּאַמײט פון אומשבּת אדג"ל. דער
פּרעפיקם אומ-- בּײ אַ צײט:נאָמען (אומשבּת, אומפּסח) בּאַטײט (אין מײן
דיאַלעקט) נישט פּשוט אַ צײט.מאָמענט, נאָר דװקא פאַרבּונדן מים א
רעליגיעזן פאַרבּאָט אָדער בּאַפּעל. פרגל' ,שרײבּן אומשבּת' און ;גײן
שבת צװאסט'" ישט יאומשבת', װאָרים די ידישע רעליגיע

הי טשוו הי

רעגלאַמענטירט נישט דעם צוגאסטגײן לגבּי שבּת); מע קען נישט זאָגן3
,אומפּסח האָבּ איך איבּערגעלײענט אַ נײעם בּוך': אַז מע זאָגט ,עסן
המץ אומפּסח" בּאַטיט עס, אַז דער רעדער-אָדער ער האַלט עס פּאַר
אַן עבירה, אָדער יעדנפאַלס, בּעת ער זאָגט עס, האָט ער אין זינען.
אַז לױט דער ידישער רעליניע איז עסן פּסה:צײט חמץ-אן עבירה. װעך
מע זאָל בּאַנוצן אַ װאָרט ;אומדינסטיק', װעט מען דערמיט צגעבּן
דעם דינסטיקדיקן טאָג עפּעס אַ קװאַזי-רעליגיעזן כאַראַקטער. 7

אַזא בּאַטײט, װי אין ;אומשבּת', איז זײער א ספּעציעלער, אן
ענגער; און דאָך געהערט ער צו גראַמאַטיק (כאָטש בּכלל פאַרנעממ
זיך גראַמאטיק מיט אַלגעמײנערע בּאַטײטן, און מיט ענגערע, ספּעציע-
לערע בּאַטײטן פאַרנעמט זיך לעקסיק). דאָס איז דערפאַר, װאָס דער
דאָזיקער בּאַמײט װערם געשאַפן דורך אַ פאָרמאַלן עלעמענט - דורך אַ
כּרעפּיקס (אום.), ד.ה. ,אָפיציעל', אַזױ צו זאָגן, איז עס אִַן אַלגעמײנערי
בּאַטײט, נאָר פּאַקטיש װערט ער אָנגעװענדם בּלױז בּײ געצײלטע װערטער.

4 אַחוץ די בּיז איצט בּאַטראַכֿטע בּאַטײיטיקע אינוז-יאַנטן,
זענען נאָך פאַראַן בּאַהילפיקע: פּרעס;זיציעס, בּינדװערטער ='ן
פאַרשידענע פּאַרטיקלען, זיי װעלן בּאַטראַכט ווע'; צװאַמען מיטו
יענע בּאַטײטיקע סינטאַגמעס, װעלכֿע זי בּאַדינען.

9 פּרעפּאָזיציע

ס. פּרעפּאַזיציע--דאָס איז אַ בּאַהילפיק װאָרט, װאָס קעך
דינען אויף צו בּאַהעפטן אַ סובּסטאַנטיוו צו אַ וועלכער סאיז סינטאַגמע
און קומט שטענדיק מיטן דאטיו. ׂ

6. פּרעפּאָזיציעס זענען: אויסער, אונטער, איבּער, אין, אין--
אַרום, אין -- אַרײן, אינמיטן, אָן, אַנטקעגן (אַנקעגן, אַקעגן, קעגן,
אַנשטאָט (אָנשטאָט)) אַף (איף)) בּאַ (בּיי), בּיז (בּיסקל) בּעת, בּשעת,
בּמקום, בּנוגע, דורך (אַדורך), הינטער (אַהינטער), וועגן, זינט (זייט,
צייט), חוץ אַחוֹץ), טראָץ, ליט, לעבּן (לעם, אָבּער נישט נעבּן',
לגבּי, לטובת, לכּבוד, לשם, מחמת, מיט, מצד, מכּוח, נאָך, עליפּי,
ערב, פּאַזע, פאַר, פאַרבּיי, פון, פון -- אויף, פון -- אָן. פון -- אַראָפּ,
פון -- אַרױס, פון -- וועגן, צו, צוווישן (צװישן), צוליבּ, קיין, קעג-
איבּער א"אַ.

7 אַ פּרעפּאָזיציע בּאַדינט אַ סובּסטאַנטיוו (אין דאַטיו), אַך

1 יו אט

אינפיניטיוו, אַן אַדװערבּ, אַן אינװאַריאַנט און איז להיפּוך צום אַרטיקל
אָפּטמאָל נישט קיין סובּסטאַנטיוויר:-מיטל: אין ;ער האַלט אין רעדן"
-איז ,רעדן" נישט קיין סובּסטאַנטיו. בּיישפּ.:

1( מיט סובּסטאַנטיוון:

די ערשטע שטראַלן פון דער װאַרימער זון--,פון" בּאַהעפט ,דער
(עװאַרימער) זון" צו ,די (ערשטע) שטראַלן?; אַרױסגעכֿאַפּט זיך אויף
גאָטס פרייער ליכטיקער וועלט--, אויף" בּאַהעפט (גאָטס פרייער ליכ.

טיקער) וועלט" צו גאַרױסגעכאַפּט זיך".

9) מיט אינפיניטיוו: ער האַלט אין גיין; א טאָג האַלט בּיי זיג-

קען; דער טערמין פון אֶקופּירן; זאָגן צו זאָגן איז נישט גלייך; דאָך

האָט זי זיך אָפּגעװײנט פון אויף מיר די אויגן צו גלאָצן (נס.){ זי

-;האָט זיך דערבּיי געהאַלטן אין איין שאָקלען (בּערג.).

63 מיט אַדװערבּ: די שמאַטעס, װאָס שעמערירן אין די אױגן
מיט ראָז און גרין און בּלוי (טייטש); דאָס איז געװען פאַר אים

ערגער פון ערגער (ש"ע)

8 א פּרעפּאָזיציע קען אויך דינען צו בּאַהעפטן אַ סובּסטאַנטיה,

װאָס האָט שוױן אַ פּרעפּאָזיציע: ער קריכט פּון אונטערן טיש, ד.ה. ער

איז געװען ,אונטערן טיש" און קריכט ,פון" דאָרטן. איבּעריקס, מע קען
עס אויפּנעמען אַנדערש--אַלס צונויפגעזעצטע פּרעפּאָזיציע ,פון אונטערן".
9. פאַראַן פאַלן, װען אַ פּרעפּאַזיציע דינט נישט צו בּאַהעפּטוג,

גאָר פיסט-אויס אַ װאָרטבּילדנדיקע פנקציע: יאַנטקעגן, אַרום, בּײ"-מיט

אַ צאָל.נאָמען בּאַטײט בּערכדיקײט: אַנטקעגן הנדערט, בּײ עטלעכע א

זיבּעציק, אַרום 5 אַזײגער.

אױר ,פאַר' אינעם אוסדריק ,װאָס פאַר אַ' האָם אַ װאָרטבּילדנ.
ן א

:דיקע פונקציע.

0. אַלע פּרעפּאָזיציעס קומען, װי שוין געזאָגט, מיטן דאַטיה.

די פּרעפּאָזיציעס , פון--וועגן, פאַר--וועגן" קומען אָפּט מיטן פּאָסעסיו
װעלפֿער שטעלט זיך צװישן בּיידע טיילן פון דער פּרעפּאָזיציע): פון
די קליינע קינדערס װעגן. ס'מערקט זיך אָבּער אַ טענדענץ אויסצו'
גלײכֿן דעם בּאַנוץ פון די צוויי פּרעפּאָזיציעס מיט אַנדערע. ד.ה. בּאַי

העפטן זי מיטן דאַטיװו, צ.בּ. ,ספּעציעל פון קינדער װעגן" (ש"עף

אַזא טענדענץ איז, פאַרשטײט זיך, פּראָגרעסיוו (ווי יעדער סענדענץ

צו פאַרקלענערן די צאָל אױסנאַמען) און דאַרף געשטיצט װערן.
פונעם כּלל װעגן פּרעפּאָזיציע מים האַטיו איז ממילאָ קלאָר, אַז

ר-. שטואיד-

אין ײדיש איז נישׂטאָ דער אונטערשייד, װאָס אין רוסיש (און אין דײטש),
צװישן בּױנפאַל אױף דער פראַגע ,חוּ?" און װוּהין!': ער זיצם אויפן

בוים--ער קריכטם אויפן בּוים--אין בּײדע פאַלן דער זעלבּיקער בּוינפאַל.

1. ס'זענען פאַראַן װוערבּן (א"אַ װוערטער), װאָס פאָדערן אַפט-+

מאָל די אָדער יענע פּרעפּאָזיציע: האָפן אויף, װאַרטן איף, לאַכן פון
אאַז"ו. דאָס רוב אָבּער קען דער זעלבּיקער װערבּ קומען מיט פאַר.

שידענע פּרעפּאַזיציעס: שרייבּן צו (אַ חבר), שרײבּן מיט (טינט)

שרייבּן אויף (פּאַפּיר), שרייבּן אין (קיעוו), שרייבּן וועגן (זיך) אאַז"ו.,

2. מיטשטימונג אין פּרעפּאָזיציע קען מען אָנרופן די
דערשינונג, װאָס אַ װערבּ מיט אַ װערבּאַלן צואָבּ פאָדערט אָפּטמאָל אַ
געװיסע פּרעפּאָזיציע, װאָס אַנטשפּרעכט מיטן װערבּאַלן צוגאָבּ : אַרױף -
אויף (אַרױפגײן אויפן בּוידעם, אַרויפקוקן אויפן שפּיץ טורעם, אַרויפקומען
אויפן געדאַנק), אַרױס--פון, מיט--מים, אָפּ--פון אאַז"ר,

5. ווען אַ װערבּ פאָדערט אַן אַקאַטיוו, פאָדערט דער אַנט-
שפּרעכיקער װערבּאַלער סובּסטאַנטיוו די פּרעפּאָזיציע ,פון": אױסאַר.
בּעטן לעדער--די אױיסאַרבּעטונג פון לעדער, אַן אױסאַרבּעטער פון
לעדער; דער סובּסטאַנטיווירטער אינפיניטיו קען קומען סיי, װי אַ'
װוערבּ, מיטן אַקוזאַטיו, סיי, וי אַ סובּסטאַנטיו, מיט ,פון" (489).

ווען אַ װערבּ פאָדערט נישט קיין אַקוזאַטיוו, פאָדערט דער ווער+
בּאַלער סובּסטאַנטיוו אַמאָל די זעלבּיקע קאָנסטרוקציע, װאָס דער װערבּ,
אַמאָל אַן אַנדערע: זיך בּאַגעגענען מיט עמעצן-אַ בּאַנעגעניש מיט
עמעצן, פאָדערן בּיי (פון) עמעצן-אַ פאָדערונג צו עמעצן (לויט אַנא-
לאָגיע מיט ,שטעלן אַ פאָדערונג צו עמעצן'?.

4 אַ פּרעפּאָזיציע שיידט זיך אונטער פון אַ װערבּאַלן צוגאָבּ,
ערשטנס, דערמיט, װאָס אַ װערבּאַלער צוגאָבּ בּייט זיין אָרט אין אִפּ-
האַנג פון מאָדוס. און צייט-פאָרמע פון װערבּ: כֿעעם-מיט אַ לעפל --
כ'האָבּ מיטגענומען אַ לעפל, כעעם מיט אַ לעפל--כֿ'האָבּ גענומען מיט
אַ לעפל, צווייטנס, דערמיט, װאָס אַ װערבּאַלער צוגאָבּ איז אַקצענטירט,
אַ פּרעפּאָזיציע נישט.

615. פּרעפּאָזיציע און בּינדװאָרט (668) שיידן זיך אונטער דער-
מיט, װאָס בּינדװאָרט קען זיך בּאַהעפטן מיט יעדן בּויגפאַל: ,איך
און דו, מיר און דיר, מיך און דיך, אָבּער: איך מיט דיר, מיך מיט
דיר{ אַ פּרעפּאָזיציע פאָדערט דװקאָ אַ דאַטיו. ;

6 פּרעפּאָזיציע איז אַ בּאַהילפיקער אינװאַריאַנט; אונטערשידן

יי דיי

ר אל ר א בע 2 הק אט =
3 ֶ א

= פסן יה

זי פון אַ בּאַמײטיקן אנװאַריאַנט, אין פֹאַל אױבּ יענער פאָדערט אױך
אַ דאַטיו, קען מען אָבּיעקטיו נישט: דאָ שפּילט אַ ראָלע די גראַד בּאַ-
מײטיקײמ, װאָס ס'שטעלט.פאָר דער אָדער יענער אינװאַריאַנט. בּײשם ;
;ער נײט פונדערװײטנס' אז געװיס נישט קײן פּרעפּאָזיציע, װײל
ס'פאָדערם נישט קײן דאַמיװ; ,ער גײט פאַרבּײ' איז אױך נישט קײן
פּרעפּאָזיציע, װײל ס'איז (אין דעם מעקסם) אָן א דאַמיװ; ;ער גײט
פֿאַרבּײ דער שטובּ"-קען שוין אַרױסרופן אַ ספּק: צי איז עם פּשום אן
אינװאַריאַנט, װעלכער פּאָדערט אין דעם פּאַל א דאַטיל (פונקט װי ,מול.
מוֹב דיר", װאָס ס'איז אױך אַן אינװאָריאַנט מיט אַ דאַטיװ), אָדער ס'איז
דװקא א פּרעפּאָזיציע. פּראַקטישׂ איז די פראַגע נישט װיכטיק. אין ;נאָר
דעם מאַן אירן צוליבּ... האָט זי זיך גענויט" (אַבּר.) װעלן מיר אָננעמען
,צוליבּ' פאר א בּאַטײמיקן אינװאַריאַנט בּלױז איבּערן װערטער.סדר; טיר
האָבּן נישם קײן בּײשפּילן, די פּרעפּאָזיציע זאָל שטײן נאָכן סופּסטאַנטיה,
אין ,די צװײ קלױסטערשפּיצן מיט דער שולײארמלקע האָבּן געשטעקט
העכער די דעכער, העכער. אלע שטמאָטישע געשמאַלט" (בּערג.) זענען
מיר גענײגט אָנצונעמען ,העכער' פאַר א מין פּרעפּאָזיציע, פּאַר אַ ,פרע.
פּאָזיטירטן אַדװערבּ".

7. אַסאַך פּרעפּאָזיציעס קענעַן זיך צונויפגיסן מיטן בּאַשטימיקן
אַרטיקל פון דער איינצאָל דעם, דער, װעלכער װערט דעמאָלט רעד
צירט (פאַרקירצט) צו --ן אָדער -ם: אױף דעם, איף דער--אויפן,
צו דעם, צו דער--צום. בּיישפּ.: אויפן בּאַרג--אויף דעם בּאַרג, מיטן
האַנט--מיט דער האַנט.

אָט זענען די פּרעפּאָזיציעס, װאָס זענען מסוגל צו אַזאַ צונוים-
גוס: אויסער--אויסערן; אונטער--אונטערן; איבּער--איבּערן; אין--
אינעם { אָן--אָנעם; אנשטאָט--אנשטאָטן ; אויף--אויפן ; בּיי--בּאַם, בּיים
בּיין ; בּיז--בּיזן ; בּעת--בּעתן ; בּשעת--בּשעתן ; דורך--דורכן ; הינטער--
הינטערן ; חוץ--חוצן ; לויט--לויטן { מיט--מיטן ;‏ מצד--מצדן (?); נאָך--
נאָכֿן ; פאַר--פאַרן ; פון--פונעם ; צו--צום; צוליבּ--צוליבּן.

8. די פאָרמעס , אונטערן, צום" אאַז"וו קומען-פאָר אָפּטער װײ
אונטער דעם, צו דעם"ן אָבּער בּיידע זענען אַלצאײײינס ,געזעצלעך".
װאָס איז שייך דעם פאַרבּייט פון ,אונטער דער" אויף אאונטערן",
מאויף דער" אויף ,אויפן" אדג"ל, האָבּ איך די דאָזיקע דערשיינונג
נאָך װייניק דערלערנט. דאַכט זיך, אַז זי קומט פאָר נאָר בּיי געװיסע
סובּסטאַנטיון.

= 2400 --

עטלעכע בּײשפּילן פון צונויפגום פון פּרעפּאָזציע מיט ,דער': ..
עס אין דאָ א גרויסע אָזערע.. אין דער אָזערע שװימען.. קומט אַרױס
אַ קלײן מײדעלע אין גאָרטן צום אָזערע... (רעניק)ן... די טײכל... פּײים
טײכל זיצט אַ פּאַסטעכל (קאַפּלאַנס איבּערזעצונג פון קרילאָװס משלים);
װי קינדער בּים מאַמען אין שים אַבֹּר.); די דאָרף - פונם דאָרף
(פּערסאָװ); טום א קוק אױפן שיקסעלע... א װינק געטון דער שיקסעלע
(קיפּניס).

9. די פּרעפּאָזיציע ,על.פּי' מאַכט איבּעריק (,פאַרשפּאָרט') דעם
בּאַשטימיקן אַרטיקל: עלפּי די על.פּי פיזיק. אין מײן דיאַלעקט, און
מײלװײז אויך אין אַנדערע, געהערן אַהער: אין (,אינעם' איז נישטאָ),
אינמיטן, אַנטקעגן, אַרום (,אַרום װאָקזאַל'), װעגן, לעם, פון (,פונעם' -
נישטאָ); אָבּער דעם אַרטיקל פון צװײטן מין ,דער" פּאַרשפּאָרן זײ נישט
שטענדיק. , קיין' קומט נאָר מיט אַ געאָגראַפישן נאָמעןף

0. אין אײניקע אויסדרוקן, װוּ ס'קומען פאָר אין אַ געװיסן פּאַ.
ראַלעליזם צװײ סובּסטאַנמיװן מים אײנער אָדער צװײ פּרעפּאָזיציעס, װערט
פּאַרשפּאָרט דער אַרטיקל: פון יאָר צו יאָר.

1 בכלל בּאַטייט א פּרעפּאָויציע, װי דער דאַטיוו אַלײן אַ
װוייטן אָבּיעקט", אַן אָבּיעקט, װאָס האָט אַ שייכות צו אַן אַנדער
אָבּיעקט, צו אַ טונג, צו אַ סימן, נישט אַזאַ נאָענטע (שייכות) װױ
ס'בּאַצײכנט אַן אַקזאַטיו.

9 אַמאָל איז אַ פּרעפּאָזיציע (מימן דאַטיו) כּמעט עקװיװאַלענט
מיט אַ בּלויזן דאַמיװ: זאָג אים- זאָג צו אים, קיף מיר-קױיף פאַר מיר.

3 אין אײניקע שפּראַכן איז פאַראַן מער בּױנפאַלן, װי אין
ײדיש, און דאָס, װאָס װערט אין ײדיש אױסגעדריקט דורך אַ פּרעפּאָ.
זיציע, װערט דאָרטן אָפּטמאָל אױסגעדריקט דורך אַ בּױנפאַל אַלײן; ,די
װירקונג פון שול'--אתפאש פװוהאום, ;שרײבן מיט א פענע'-- אסקפהח מזגסװו.
ײדיש טרעט דאָ אַרױם אַלס אַ מער אַנאַליטישע (װײניקער סינטעטישע)
שפּראַך װי רוסיש.

4. יעדע פּרעפּאָזיציע האָט דאָס רוב פּאַרשידענע בּאַטײטן.
אייניקע בּאַטײטן זענען אָרטעדיקע: קריכן אויפן בּוים, אַנדערע צייטע-
דיקע: אָפּלײגן אוֹיף אַ צוייטן מאָל, אַנדערע אורזאַכעדיקע: קלאָגן
אויפן מזל, א"א.

8 מע האַלט, אַז דער גרנט-באטײט פון אַלע פּרעפּאָזיציעס
איז אן אָרטעדיקער, אַלס דער סאַמע קאָנקרעטער. אין אײניקע פאַלן

- 201 --

קען מען נאָך הײנם כאַפּן דעם איבּערגאַנג פון אָרטעדיקן בּאַטײם צו אַן
אבּסטראַקטערן; זיך געפּינען אונטער דער הירקונג - די װירקונג װערם
;פאָרגעשטעלט, אַלס עפּעס אַ זאַך איבּערן מענטשן און ער געפינט זיך
אונטן.

6 אָט זענען עטלעכע בּיישפּיל, װאָס וייזן די בּאַטײטן.
פאַרשידנאַרטיקײט פון די פּרעפּאָזיציעס:

אונטער: אונטערן טיש; האַלט אַ פּעקל אונטערן אָרעם; או.
יטערן ווירקונג; אונטערן װאָרט גראַמאַטיק פאַרשטײט מען די לערע
פון שפּראַכפאָרמעס (יידישלעכער אָבּער: ,מיטן װאָרט גראַמאַטיק מיינט
מען...").

7. אבּער; שפּאַנט זיך איבּערן זאַמד; הערשט איבּערן פאָלק;
מע זאָל דאַרפן גיין איבּער די הייזער איבּער דיר (ש"ע)--צוויי מאָל
,איבּער" מיט פאַרשידענע בּאַטײטן; איך זיץ איבּער אַ בּוך, זאָגט א
גנב, װאָס איז פאַרזעצט פאַר גנבענען א בּוך.

8. אין : געלט אין די טאַשן, מעד אין די פּלאַשן; װי מיר
זאָגן אין דער הגדה; קוקט מען נישט אָן אַ שטיקל פלייש אין די
אויגן ; איך הֵאָבּ זיי אין דר'ערד; אין איינעם אַ פרימאָרגן; אַרין אין
בּעס ; גלײבּן, לייקענען אין גאָט; קרוזע האָט אַריינגעטענעט אין ראַ.
בּינאָװיטשן (אָפּ.); אין אַסאַך פאַבּריקן גיט מען די אַרבּעטער די
שכֿירות אין קאָנװערטן -- בּעסער װאָלט געװען מע זאָל זי געבּן די
שכירות אין דער צייט (אַ װויץ פון אַ צייטונג); אין דער הײליקער
גמראָ געפינט מען אַלץ, אפילו אַ דאַרע װאַנץ (בּערנשטיין)--ווערטער.
שפּיל מיט , אין".

9. אָן; ) ער איז געבּליבּן אָן געלט.

2) זיך דערמאָנען אָן עמעצן; זיך קלאַפּן קאָפּ אָן װאַנט: שטיין
אָן אַ זייט.

0. אויף ; זיצן אויף אַ בּענקל; אױפגעטראָגן אויף די נגידים ;
װאָס זאָגסטו אויף אים; מע זאָגט אױיף אים, אַז ער איז געװאָרן אַ
גביר ; כ'מיין אויף אַ געלעכֿטער; אַ פערטל איף דרי

1. מיט; קום מיט מיר; גאָט איז מיט דיר!{ דאָס לאָזט מען אים
איבּער אַליין מיטן מיידל (אָפּ.) { זאָלן זיי זיין מיט יאָרן (ש"ע); רעדן מיט
עמעצן; גייט טענעט מיט אַ יידענע! (ש"ע): לערנען מיט עמעצן; מיט
די אייגענע אויגן געזען ; אָפּגעװישט מיט אַ טיפֿל דעם שטערן; טרעפן
מיט אַ שטיין; מע זאָל מיך נישט שטאָפּן מיט קיין קאַרטאָפּלעסן גיין

מיטן װעג; מיט ראָזינקעס אַרומגעשטעקט; ענטפערט ער מיט אַ גלײכ.
װערטל; האַנדלען מיט בּאַקאַלײ; זיך בּאַרימען מיט עשירות; זיך בּאַ-
װעגן מיט דער גיכֿקײט פון 100 מעטער אין אַ סעקונדע; ליבּן מיטן
גאַנצן האַרצן ; אויפגעשטאַנען מיטן טאָג-ליכט; װאָס מיט מיר האָט
געטראָפן ; איך מיט אים; לאָזן זיי אייך גיין אין דער ערד אַרײַין
בּיידע, דער פּריסטאַװו מיטן אוראַדניק (ש"ע) --,מיטן"-- אַקצענטירטג
איך על מיך פאַר אייך נישט גיין בּאַרימען, אַז איך בּין דער גרויסער
למדן, מיטן גרויסן עושר, מיטן גרויסן פילאָזאָף (ש"ע); אַ מענטש
מיט אַ קאָפּ; חומש מיט רשין; אַ שטאָט מיט יידן; אַסאַך מיט יאָרן{
אַ מעשה מיט אַ בּער; מזל.טוב דיר מיט דיין בּאַקאַנטשאַפט (ש"ע):
פול מיט שאָטנס; צופרידן מיטן װאַרעמען נאָךפּסח; דוסט האַבּן אַ
חלק /גלייך מיט מיר; מיט דריי יאָר צוריק; איינס מיט איינס איו
צוויי; מיט די פיסלעך קליאַטש-קליאַטש.

צוויי בּאַטײיטן איז אין פראוע: איך ויל מיט רויטעץת פליטן
טענען מיט גרויסער װעלט (האָפ.); מיט װאָס האַנדלט ער? - ער
האַנדלט מיטן טאַטן (ד.ה. צוואַמען מיטן טאַטן, נישט האָבּנדיק נאָך
קיין אייגן געשעפט).

92 פאַךר; סאיז געװען פאַר דער מלחמה; מורא האָבּן פאַר
עמעצן; זיך איינשטעלן פאַר עמעצן; קויפן פאַר געלטן בּאַשטראָפן
פאַר אַ זינד; דו בּיסט בּעסער פאַר אים; זיך נעמען פאַר דער
אַרבּעט.

צוויידייטיקייטן : פאַרװאָס קויפט אַ גלח אַ שטעקן מיט אַ זילבּער:
נער גאַלקע? -- פאַר געלט; פאַר װעמען האַלטסטו מלחמה!--האָט מען
געפרעגט אַ יידישן סאָלדאַט. -- פאַר בּאַראָן גינצבּורגס זון (ד.ה. יענער
האָט געזאָלט גיין פאַר אַ סאָלדאַט, האָט מען אים בּאַפרייט און מיך
אָפּגעגעבּן); אַ חזן עסט פאַרן דאַװנען (פאַר דעם געלט, װאָס ער
נעמט פאַרן דאַװנען.

נישט-גלאַטקײט אין סמיל: בּעסער פאַרן קינאָ (קעפל פון א נאָטיץ
אין ,װעקער) - צי הײסט עס ,בּעסער פון קנאָ' אָדער ;לאָז עס זײן
בּעסער פאַרן קינאָ אידער פאַר עפעס אַנדערש"?; מלך איז פאַרן טיט גע-
בּליבּן דער זעלבּער, װאָס פאַרן לעבּן (בּערג., אין שפּעטערדיקער רע-
דאַקציע פאַרבּעסערט: װאָס אין לעבּן).

3. פוּן; איך פאָר פון בּױבּעריק; ער איז פון װאַרשע; לאָז

מען פון אייך פּטור ווערן (465); אַמענטש איז שװאכער פון א

שא
ו

- 203 --

פליג און שטאַרקער פון אייזן; איינֶער פון זיי; אַ כֹּלי פון װיין; די
פאַרשפּרײטונג פון בּילדונג; דער בּוך װערט פון מיר געלײענט; ער
איז שוין דאָ פון אַ שעה צייט; דער קרעמער האָט זיך נישט געקאָנט
אָפּיאָגן פון די יינגלעך (אָפּ); רעכֿטס פון טיש; נישקשה פון אַ
פערד; אַן אַנטיק פון װישניק (ש"ע); אַ דריטל פון 12 איז 4; חתונה
געהאַט פון װילנע; נאָך פון פאַר דער מלחמה.

וועגן ,פון" זי נ. שטיפס אַרטיקלען אין זשורנאַל ,די יידישע
שפּראַך", קיעוו 1927.

4 גרופּעס מיט די פּרעפּאָזיציעס ,אויסער, אַחוץ", אָפּטמאָל
אויך מיט אַנדערע, װערן אָפּגעזונדערט (אויסגעטיילט מיט קאָמע.
אינטאָנאַציעס): אַחוץ אים, זענען אַלע געקומען ; קיינער װאָלט עס נישט
געטון, אויסער דיר; אַ פערד, אויף פיר פיס, ספּאָטיקעט זיך; די יידן
אין שבּתדיקע מלבּושים..., זענען געשטאַנען אין קופּקעס אָפּ.).

פרגל': צום גליק, איז ער שון געקומען (צום גליק שפּילם די
ראָלע פון אַ בּאַמערק-װאָרט, ד.ה. האָט אַ סובּיעקטיװן בּיבאטײט), צום
גליק איז ער שין געקומען, צו רײכקײט-נישט. אין ערשטן פאַל אין
דער בּויגפאַל מיט דער פּרעפּאָזיציע אָפּגעזונדערט.

שי בר נדוונב

5 אין אַזאַ בּאַהעפט װי ;ער איז אַ גוטער", האָבּן מיר אַ
סובּיעקט ;ער" און אַן אַדיעקטיוו ;גוטער', װאָס שטימט.מיט מיטן
סובּיעקט. אָבּער דער אַדיעקטיוו ציט זיך צום סובּיעקט נישט אוממיטל.
בּאַר--פאַראַן נאָך אַ הילף פּערזאָנװאָרט ,,איז?, װעלכֿער בּילדעט צוזאַמען
מיט אַ ,גנוטער" איין סינטאַגמע. אַזאַ סינטאַגמע -- היל-פּערזאָנװאָרט -
בּאַטייטיקער װאָרט -- רופט מען צונויפגעזעצטער פּרעדיקאַט, כּדי
בּאַצײכענען דערמיט איר אַנאַלאָגיע מיט אַ בּאַטייטיקן פּערזאָנװאָרט.
דאָס הילף-פּערזאָנװאָרט אַליין רופט מען בּינדונג (קאָפּולע).

6 אין ;ער איז געקומען" איז ;איז" נישט קײן בּינדונג, נאָר 8
קאָניוגאַטיװער הילפװערבּ, װײל מיר בּאַטראַכטן ,איז געקומען" צואַמען
אַלס אַ װערבּ. פאַרװאָס איז ;איז געקומע" אין װערבּ ((אלזאָ אַן ;אײני
פאַכער פּרעדיקאַט') און ,איז אַ גוטער'-אַ װערבּ (הילפװערבּ) -אַדיעקמית
-דאָס לאָזט זיך נישם גענוג פאָטיװירן: אַמאָל ‏ איזן די גרענעץ

- 9204 --

קאָנװענציאָנעל; פרגל': ער איז חולה (אײנפאַכער פּרעדיקאַט)--ער איז אַ חולה
(צונויפנעזעצטער),

אין ,ער איז אינדערהיים" איז ,איז" נישט קיין בּינדונג, נאָר
אַ בּאַטײיטיקער פּערזאָנװאָרט (--געפינט זוךף אינדערהיים),

7. פאַר בּינדונגען נעמען מיר אָן די הילפװערבּן: ,זיין" (בּין,
בּיסט..., בּין געווען, װע? זיין, װאָלט זיין...) און ,װערן" (װער, ווערט,
װעסט, וערן, בּין געװאָרן-).

8. דער בּאַטײיטיקער טייל פונעם צונויפגעזעצטן פּרעדיקאַט
קען זיין:

1) נאָמינאַטיוו פון אַ סובּסטאַנטיוו (פּרעדיקאַטיווער נאָמינאַטיון):
ער איז אַן אַרבּעטער; װער איז ער? (מע קען אָננעמען ,ער" פאַרן
סובּיעקט און ,װער איז" פאַרן פּרעדיקאַט, פרגל' אװער זענען זיי",
װוּ סאיז קלאָר, אַז דער פּערזאָנװאָרט שטימט מיט ;זיי', נישט מיט
,ווער"); װאָס װעט זיין פון דיר דער תּכלית?
מיטשטימונג אין מין איז נישם אָבּלינאַטאָריש: זי איז אַ שׂרײ.
בּער(קע); זי איז אַ חולה מסעכּן; זי איז א גוטער דאָקטאָר,

9 ג2) בּויגפאַל פון אַ סובּסטאַנטיוו: ער איז פון גרויסן יחוֹס.

360) פּאָסעסיו: די שטעלונג איז א. גראַנאָווסקיס (;עמעס'".

1 }) אַדיעקטיוו, מיטשטימיק מיטן סובּיעקט: ער איז אַ גי
שער ; דיין האַרץ איז אַ קלוגס און אַ קאַלטס.

דאָ װערם קלאָר, אַז ,מען", װעלכער קען נישט סובּאָרדינירן אום.
:מימלבּאַר קײן אַדיעקטיװ, איז פונדעסמװעגן א סובּסטאַנטיו (און געהערט,
אנב, צום ערשטן און צװײטן מיין): מע איז א שײנער, מע איז אַ שײנע,

די גאַנצע װעלם איז מײַן; זינט זײן קרענק בּין איך אינגאַנצן זײן
(קאָרנבּלום). ,מײן, זײ" זענען דאָ נישט קײן אדװערבּן נאָר נול.פאָרמעס
פון אדיעקטיו. :

2 536) אַדװערבּ: ער איז געזונט; דער בּריוו איז אָנגעשריבּן

מע דאַרף עס נישט האַלטן (װי אין רוסיש) פאַר אַן אַדיעקטי.
אין רוסיש זענען פאַראַן צוויי קלאַסן וערטער, װאָס מע רופט ,אַדיעק:
טיוון": אַזעלכע, װאָס װאָבּן פאָרמעס פון צאָל, מין און בּויגפאֵל
{,פולער אַדיעקטיוו"), און אַזעלכע, װאָס האָבּן פאָרמעס פון צאָל און
מִין (;קורצער אַדיעקטיוו"); חוצדעם איז פאַראַן אַדװערבּ, װאָס האָט
כּלל אַזעלכֿע פאָרמעס נישט. אין יידיש איז נישטאָ אַזאַ קלאַס װאָס
זאָל לוט דער פאָרמע אַנטשפּרעכֿן מיטן רוסישן ,קורצן אַדיעקטיוו":

הי
* ט

+ אט 6 =

+=ה 9095

ער איז געזונט --זי איז געזונט -- דאָס קינד איז געזונט. האָט נישט
קיין זינען דעם אַדװערבּ ,געזונט" אָנרופן ;אַדיעקטיו? דערפאַר, װאָס
ער װערט אויף רוסיש פאַרטייטשט מיט אַן אַדיעקטיו.

דאָס, װאָס דער אַדװערבּ קען בּאַהעפט זײן אַמאָל צו אַ בּאַטײטיקן
װערבּ, אַמאָל צו אַ בּאַהילפיקן, איז, פארשטײט זיך, נישט גענוג צו צע.
שפּאַלטן אַדװערבּ איף צװײ קלאַסן

ווען דער אַדװערבּ אין אַ פּאַרטיציפּ, און ס'איז פאַראַן אַזאַ מיך
אַנטשפּרעכֿונג:

דער בּריוו איז אָנגעשריבּן = עמעצער האָס דעם בריוו אָנגע-
שריבּן, -- הייסט דער צונויפגעזעצסער פּרעדיקאַט (מיט דער בּינדונג
בּין, װער) פּאַסַיון 310).

;ער איז שטאַרק געלערנט" איז נישט קײן פּאַסי-נישטאָ קײן אַנט-
שפּרעכונג מים אן אַקטיװער" קאָנסטרוקציע; ,ער איז געבּליבּן אויסגע.
זידלמ' ריפּם מען אױיך נישם ,פּאַסיו', װײל די בּינדונג איו דאָ ;בּלײבּ".

63 6) אינפיניטיוו: דיין אַרבּעט איז -- לערנען

4 7) אינװואַריאַנט, צאָלנאָמען : די וענען בור הער ינע
איז פיר; וויפל איז דער זייגער?; די סיר איז צו; מיר זענען קװיטן
טפו זאָל ער װערף

8 6ג4) דאָס זעלבּיקע װאָרט, װאָס דינט פאַר אַ סובּיעקט: ,צופום:
איז צופוס" (ש'ע), ד.ה. כּטעם: ;אױיבּ צופוס - זאָל זײן צופוס' (אפשר
דאַרף מען דאָ גאָר בּאַטראַכטן ,איז' פאַר אַן אײגנאַרטיקן בּינדװאָרט ?),

6. זזיין, זײענדיק, װערן, װערנדיק' װערן אױיך בּאַנוצט ,קאָפּױ
לאַטיח" (אַזױ צו זאָגן, אינפינימיװישע און גערונדישע בּינדונגען).

7 א צונויפגעזעצטער פּרעדיקאַט בּאַטײט אַ קאָנסטאַטירונג?
אָבּעֶר נישט פון קיין טוּונג, נאָר פון אַ סימן אָדער פון דער אָנגע*
העריקייט פונעם סובּיעקט צו אַ וועלכע ס'איז גרופּע (אין לאָגישן זינען) +
,;אברהם איז אַ גוטער" -- װערט קאָנסטאַטירט אברהמס גוטסקייט; רחל
איז אַ בּלאָנדינקע--ווערט קאָנסטאַטירט, אַז רחל געהערט צו דער גרופּע
בּלאָנדינקעס.

8. בּיישפּילן פון בּינדונג און סובּיעקטלאָזיקע זאַצן.

די װערבּן ,איז, ווערט" מיט אַן אַדװערבּ אָדער אינװאַריאַנט:
ס'איז בּאַטטענדיק דאָרטן שטיל (נס.) ; זאָל זיין אַבּיסעלע שטילן סאי
גוט, װאַרעם שפּעט אאַז"װ; מיר איז גוט, װאַרעם אאַזיו; זאָל שוין
זיין גענוג געשפּילט זיך (גאָד.); ס'ווערט שטילער; ס'איז פאַראַן:

8 : '

= 306 ר"

ס'איז נישטאָ; ס'איז געװען ליהודים; עס אין פרײיטיק; ס'איז געװאָרן
פאַרנאַכֿטלעך; ס'איז נישט אַמאָל; װעגן דעם אינטערעס פון קיעווער
פּראָלעטאַריאַט צו דער קאָנפערענץ איז אָפּגערעדט (;,עמעס'.

דער װערבּ ,זאָל װערן" (געמישטער מאָדוס) מיט אַ פּאַרטיציפּ
און מיט ,נישט": נישט געװיינט זאָל מיר דאָ בּאַלד װערן!

צי קומם פאָר אַזאַ קאָנסטרוקציע אָן ,נישט' (,גענעבּן זאָל װערן!?)?

9 אַ צונויפגעזעצטער פּרעדיקאַט בּאַהערשט אַמאָל א דאַטיו
אין אַזעלכֿע פאַלן, װאָס קומען בּיי איינפאַכן פּרעדיקאַט נישט פּאָר:

) ער איז מיר אַ בּרודער, פריינט, קרוב, שונא; זיי מיר אַ
גאָלדענע, זיי מיר אַ קינד (פעפער)

9) ער איז מיר אומדערטרעגלעך, איינגענעם, בּאַהילפיק, בּאַװוּסט,
בּאַקאַנט, גלייך (ער איז לייטן גלייך), געטריי, ווייט, וויכטיק, נאָענט,
נוצלעך, נייטיק, עקלהאַפּט, פאַרדעכֿטיק, פרעמד, שולדיק אדג"ל.

3) מיר איז איינגענעם, בּאַװוּסט, בּיטער, גוט, װאַרעם, פינצטער,

ליכֿטיק, קלאָר; מיר װוערט איינגענעם, בּאַװוּסט...; וויי (און ווינד) איז

מיר, אַ קלאָג איז מיר.

0 א פולבּאַטייטיקער װערבּ בּאַטײט, ווייסן מיר, (אַלס פּער.
זאָנװאָרט), די קאָנסטאַטירונג פון אַ טוּונג. װאָס-זשע בּאַטײיט אַ בּינדונג,
ד.ה. אַ בּאַהילפיקער װערבּ? בּיי אים איז געבּליבּן נאָר די װערבּאַלע
פּאָרמע, אָן דעם װערבּאַלן אינהאַלט, ד.ה. ער בּאַטייט בּלויןז אַ קאָנ.
סטאַטירונג, אָבּער נישט קיין טוּונג. די װערבּן ,זיין, װערן" זענען די
סאַמע װײניק-בּאַטײיטיקע. פאַראַן אָבּער איבּערגאַנג-סטאַדיעס צװישן
, עפֿטע? פולבּאַטייטיקע װערבּן (װי ;אַרבּעטן, שרייבּן, עסן") און אַזעל-
כֿע ,פּוסטע", אױסגעליידיקטע וװערבּן, װי זזיין', ,װערן". בּיישפּ,:
ער גייט אַהײם; ער גייט אין אַ נייעם אַנצוג. אין צװייסן. בּאַהעפט
האָט ,גייט" אַ װייניקער קאָנקרעטן בּאַטײט, װי אין ערשטן

1 די ;האַלבּ-בּאַטייטיקע? װערבּן װערן אַמאָל בּאַנוצט אַלס
קאָנקרעטע בּינדונג (קאָנקרעטע קאָפּוֹלע). אַװי הײסט אַ פּערואָנ-
װאָרט, װאָס שפּילט די ראָלע פון אַ בּינדונג (אַלס בּאַהעפט-מיטל
צװוישן סובּיעקט מיט אַן אַדיעקטיוו, אַדװערבּ אאַז"ו), זייענדיק אין
דער זעלבּיקער ציט נישט אינגאַנצן פּוסט פון אַ קאַנקרעטן בֹּאַ.

טייט, ציבּ. ער ליגט קראַנק. דאָ דערציילט זיך נישט װעגן דעם, אַזֹ

,ער ליגט" (נישט /זיצט, שטייס'), נאָר אַז ער אין קראַנק, און דאָך

יי יו 2

-איז אין , ליגט קראַנק" דער פּערזאַנװאָרט אַ בּצַטיײיטיקער (סטיליסטיש
גערעדט -- בּילדערישער) וי אין ,איז קראַנק?

בּיישפּילן פון קאָנקרעטע בּינדונגען: פאַרציטערט בּלייבּט דער
עולם (פַּר.) -- פרגל': פאַרציטערט װערט דער עולם; פאַרשטיינערט
זיצט דער עולם פּר.) -- פרגל': פאַרשטיינערט אין דער עולם; בִּין
איך איבּערגעבּליבּן איין איינציקער בּחור (אַבֹּר); אין יענער נאַכט
בּין איך... בּיי דער בּאָבּץע אין איר שטיבּעלע אַן אורה געזעסן (נס.).

92. די פינדונג ווערט אַמאָל פאַרשפּאָרט, בּאַקומט זיך אַ נייער
טיפּ בּאַהעפט: סובּסטאַנטיו |- סובּסטאַנטיו (אָבּער נישט אַפּאָזיציע),
סובּסטאַנטיוו -- אַדװערבּ אדג"ל; אָפּט (נישט שטענדיק) קומט אָנשטאָט
דער פאַרשפּאָרטער בּינדונג אַ טירע:אינטאָנאַציע. בּיישפּ.: פרום דער
טאַטע, פרום די מאַמע (פּר.); ריין דער הימל, ריין דאָס װאַסער, ריין
דאָס זאַמד, ריין די לופט און שטיל (ש"ע); סע איך, בּאָבּע! (האָפ.);
מיר זענען שמידן, אַ פריינט דער האַמער; ער פון בּערלין, זי פון
װוין; ער אַ חתן, זי אַ כּלה (ש"ע); זאָגט מען: סאַן אוצר (נאַד.); אי
רע שבחים -- נישט איבּערצודערציילן (װאָראָבּײיטשיק).

אַהער געהער אויך: װי געזאָגט, וי בּאַװוּסט אדג"ל (--װי סאיז
געזאָגט, װי ס'אין בּאַװוּסט)

1. גלײכאַרטיקע סינטאַגמעס

3 אָפט טרעפט מען אין רייד דעם װאָרט ,און". װאָס בּאַטייט
ער? ס'איז אַ בּאַהילפיקער װאָרט, װאָס בּאַהעפט אַזעלכֿע צויי סיני
טאַגמעס, װאָס שטייען בּיידע אין דער זעלבּיקער בּאַציוֹנג צו אַ דרי
טער סינטאַגמע: אָדער בּיידע זענען צו איר בּאַהעפט (,איך עס בּרויט
און קעז'), אָדער בּיידע בּאַהעפטן זי צו זיך (,סלויפן אַלטע און
יונגע"), אָדער אי דאָס, אי דאָס (,כהאָבּ געקויפט פרישע צייטונגען
און זשורנאַלן").

4 די בּאַציוּנג, װאָס װערט אין אַזאַ פאַל אויסגעדריקט דורך
,און", װעלן מיר רופן קאָאַרדינירונג (בּרויט" און ,קעז" זענען
קאאָרדינירט צווישן זיך), אין געגנזאַץ צו די בּיזאַהעריקע בּאַהעם.
טונגען -- סובּאָרדינירונגען, אַזעלכע סינטאַגמעס, װאָס װערן אָדער
קענען װערן קאָאָרדינירט, װעלן מיר רופן גלײיכאַרטיקע. אַחוץ די
אָנגעוויזענע בּאַציוּנגען צװישן גלײכֿאַיטיקע סינטאַגמעס, קענען זיי

שי אי
=+יזדיאאיט
א

=-י 205 =

נאָך אַנדערע: איינפאַכֿערע, דהיינו: בּלויזע קאָאָרדינירונג (אָן סובּאָר-
דינירונג), צ.בּ. ;עס און טרינק"; אָדער, אַדרבּאָ, קאָמפּליצירטערע, אַשטײ-
גער: מיר שפּילן און טאַנצן אין פעלד און אין װאַלד.

85 גלייכֿאַרטיקע סינטאַגמעס קענען זיין קאָאָרדינירט אויך אֶך .
דעם בּינדװאָרט ,און" -- בּלויז דורך דער אינטאָנאַציע, ווערטער-סדר
און דורך גראַמאַטישער אַסאָציאַציע, ד.ה. דער מעגלעכקייט פונעם:
בּינדװאָרט , און". בּיישפּ.: פאַר וועמען ניגן זיך עפּעס די ביימער
אין װאַלד, די זאַנגען אין פעלד? (אַש); און מע קלערט נאָר וועגן
דער נסיעה, װעגן דניעפּער, װעגן פּאַראָס (ש"ע); זון שטייט אין
זעניט און שיינט שטום, שניידנדיק העל (גאָד.). אױבּ נאָר מיר פאַר.
שטייען די לעצטע פּראַזע ריכטיק, פילן מיר (אגב, וייזט עס די אינ+
טאַנאַציע), אַז צװישן ,שטום" און ,שניידנדיק העל" װאָלט מען געי
קענט אַרײינשטעלן אאון?, נישט ענדערנדיק ראַדיקאַל דעם מיין פון
דער פראַזע. מע קען אָבּער נישט אַרײנשטעלן ,און" צװישן , שניידנדיק"
און ;,העל" (כאָטש בּיידע זענען אַדװערבּן). הייסט עס, ,שניידנ-
דיק איז סובּאַרדינירט צו ,העל", און ,שטום" איז קאָאָרדינירט
מיט ,שניידנדיק העל", קאָאַרדינירט אָן דער הילף פון אַ בּינדװאָרט.

6 אין אַ בּאַהעפט קען זיין מער וי צויי גלײיכֿאַרטיקע סיב+
טאַגמעס. אַזאַ ריי האָט אָפּטמאָל דעם בּינדװאָרט ,און" בּלויז פאַר דער
לעצטער סינטאַגמע: בּין איך אין געויסן, גרויסן און וילדן װאַלך
געװען (נס.); טראָגן זיי זיך בּרומענדיק איבּער דער קאַרפּאַטן-קייט,.
דרייען זיך, קוקן אויס און פאַרשװינדן צוריק אין די װאָלקנס אַרייך
(גאָד.). זי קען אָבּער האָבּן דעם בּינדװאָרט פאַר יעדער סינטאַגמע,
אַחוץ דער ערשטער: זון ציט זיך צום זעניט אַרויף און בלײבט =
רגעלע דאָרט שטיין און בּאַשײינט ערד צעריסענע (אָד.); דער זש-
ראַף, און די אַנטילאָפּע, און דער הירש, און דער וילדער איזל, און
אַלע איבּעריקע האָבּן שוין פּשוט נישט געהאַט וװוּהין אַהינצוטאָן זיך.
פון זיי (קאַצס איבּערזעצונג פון קיפּלינגס ,װוּנדערלעכֿע מעשהלעך").

7 קאָמבּינירונג פון בּינדװאָרטלעכער און בּינדװאָרטלאָזיקער
קאָאָרדינירונג און פון עלעמענטאַרע (פון צװײ סינטאַגמעס) און לענגערע
רײען בּרענגט צו גאַנץ פאַרשידנאַרטיקע, ,קאפּריזפולע' קאָנסטרוקציעס..
בּיײישפּילן; אין ששיבּעלע האָט אַ קאַניצל געבּרענט, שװאך און צוגעשלאָגן
אויף די װענם אָפּנעשײנט און שטיל און אומעטיק די בּאָבּע אין איר'
אַלטקײם בּאַלױכטן (נס); בּלײבּן נאָר סקעלעטן פון מאַשין און מענטש.

וי

= 909 ==

געקנײיטשטע, שװאַרצע און צעדרײטע (נאָר.); פלינק און ערדיש, פיצל
און בּאַנומען איז דאָס בּריאָהלע געלאָפן (נס.); דאָ האָבּן מיר א ,רײען

, ריי": ,פלינק" איז קאָאָרדינירט מים ;ערדיש", ,פּיצל"-- מיט ,בּאַנומע,

וא 2 הײַ ,פּלינק און ערדיש" איז קאָאָרדינירט (אָן אַ בּינדװאָרט) מיט
דער רײ ,פּיצל און בּאַנומען.

8. בּאַזונדער דאַרף מען דערמאָנען אַזאַ קאַנסטרוקציע: בּליש.
טשען נאָך ערגעץ װוּ אויסגעשטשירעטע ציין, פאַרבּלוטיקטע און אָפענע
(גאָד.) ; דער ווערטער-סדר (און אין שייכֿות דערמיט די אינטאָנאַציע)
צווינגט אָנצונעמען, אַז דאָ זענען נאָר ,פאַרבּלוטיקטע" און אָפענע"
קאָאָרדינירט צווישן זיך, אָבּער נישט ,אויסגעשטשירעטע.

9. גלייכאַרטיקע סינטאַגמעס האָבּן דאָס רוב אַ פּאַראַלעלע
אינטאָנאַציע פון קאָמעס. ווען צויי גלײכאַרטיקע סינטאַנמעס האָבּן
דעם בּינדװאָרט , און", איז קיין קאָמע נישטאָ, װען אָבּער מער וװי
צוויי, הערט זיך אַ קאָמע אויך פאַרן ,און", כֿאָטש סאיז אָנגענומען
נישט צו שרײבּן זי. אין קאָמפּליצירטע קאָנסטרוקציעס איז אויך די
אינטאָנאַציע קאָמפּליצירטער.

0,. מע קען קלאַסיפּיצירן די גלײיכאַרטיקע סינטאַגמעס לויט
ווערטער-קלאַסן און פאָרמעס: פּערזאָנװאָרט | פּערזאָנװאָרט, סובּסטאַנ.
טיוו -|- סובּסטאַנטיוו (אין זעלבּיקן בּויגפאַל), אאַז"וו. איך װעל זיך דאָ
דערויף נישט אַפּשטעלן.

1 אָפּט קומען אַלס גלײכאַרטיקע נאָר בּאַטיײיטיקע װער:
טער, װאָס זענען בּאַדינט פון איין און דעם זעלבּיקן בּצַהילפיקן: ע
האָט בּאַטראַכֿט און געענטפערט (--און האָט געענטפערט); כֿװועל צוי
גיין און אַ פרעג טון (--און װעל אַ פרעג טון); כװואָלט בּעסער געי
נומען און אָנגעשריבּן (--און װאָלט אָנגעשריבּן); זאָלן בּאַלױכטן און
בּאַהאַנדלט ווערן אַזעלכע פראַגן.

אין אַזעלכֿע פאַלן קען ;האָבּ" בּיי דער פאַרגאַנגענהײט פאַר.
בּייטן ,בּין" און פאַרקערט: אין יענער נאַכֿט בּין איך אין געויסן,
גרויסן און ווילדן װאַלד געװען, בּיי דער בּאָבּע אין איר שטיבּעלע
אַן אורח געזעסן און שטיל און שוייגנדיק אינאיינעם מיט איר אין
אָװנט און אין שטילקייט אויף איר אַלטן געװאַרט (נס.) (-= בּין גע
זעסן, האָבּ געװאַרט); האָט פון וװועג דאָרט אָפּנעקערט זיך יש געקומען
אין אַ מיטן (נס.) (=--און איז געקומען).

אדרבּאָ, אַזאַ קאָנסטרוקציע, װי ;האָט דאָס פערד געטון אַ צאַפּל,

יידישע גראַמאַטיק (14)

-- 910 --

און אַ ריס געטון פון אָרט זיך און גענומען האָט זיך טראָגן"-איז קינסט.
לעך אַטירלעך ; , און ג ענומען זיך טראָגן").

א שפיל און אַ לאך מון (--אַ שפּיל מון און א לאַך טו); איך
האָבּ ליב געשיכטע און פײנט מאַטעמאַטיק (פון רײר); מיטן טאָג און
ליכטיק װערן, מימן װאלד און בּאַגינען.. (נס.) (--מיטן טאָג און מים
ליכטיק װערן, מיטן װאַלד און מים באַנינען).

. זעלטענער טרעפט זיך, אַדרבּאָ, אַז אַלס גלײיכֿאַרטיקע זאָלן /

אַרױסטרעטן צוויי בּאַהילפיקע װערטער, װאָס בּאַדינען איין און דעם
זעלבּיקן בּאַטײטיקן:

) פּרעפּאָזיציע: אין און אַרום דער ליטעראַטור (=-אין דער
ליטעראַטור און אַרום דער ליטעראַטור); די אויפפירונג פון אַלערלײ
ציוניסטן אַרום און אויף דער קיעװער קאָנפערענץ (/עמעס?; צו און
פון דער אַרבּעט (טייטש). די קאָנסטרוקציע פאָדערט אַן אומנאַטיר-
לעכֿע אינטאָנאַציע -- אַקצענטירונג פון דער פּרעפּאָזיציע.

2) הילפװערבּ (אָדער הילפװערבּ און מאָדאַלער װערבּ): אײבּיק
װעל איך, יל איך עס נישט פאַרגעסן (אֲבֹּר.).

3) װערבּאַלער צוגאָבּ: אויף און צוגעצויגן זיך (פּר.).

3 מע בּאַנוצט אויך, אַלס גלײכֿאַרטיקע, די ערשטע טײלן
פון צונויפזאַצן, װען דער צווייטער טייל איז בּיי זיי דער זעלבּיקער:
פון דער אַלטער ווערטער. און בּיכֿער-שול (,פּעד. בּיול.?); האָבּן זיי א
בּהמה. און עופה-רופא בּאַגעגנט (נס.),

שפּאַסיק בּײ נאַדירן: אלע זײנע סים. און אַנט פּאַמיען.

װיבּצלד אַזױ, פאַרװאָסיזשע האַלטן מיר װערטערשול, בּיכערשול
אדג"ל פאַר אײן װאָרט! די פראַגע פּאָדערם נאָךְ אַ װײטערדיקע
דערלערנצג,

4 דער נאָרמאַלער בּאַטייט פון און? איז, װי געזאָגט, -- אָנ-
ווייזן, אַז צוויי עלעמענטן פון געדאַנק שטייען אין איין און דער
זעלבּיקער בּאַציוּנג צו אַ דריטן, צ.בּ,: איך עס בּרויט און קעז איך
עס בּרױיט, איך עס קעז; פרישע צייטונגען און זשורנאַלן=- פרישע
צייטונגען, פרישע זשורנאַלן. פאַראַן אָבּער אויך אַנדערע בּאַטײַטן;

,3 און 8 זענען פריינט" הייסט נישט: ,4 אי אַ פריינט און
3 איז אַ פריינט?, נאָר 2 איז אַ פריינט 8 און 8 איז א פריינט ג"--
געגנזייטיקייט גבּערל און משהל שלאָגן זיך" קען בּאַטײטן: ,בּערל

וא

- 2 --

שלאָגט משהלען און משהל בּערלען" (און ט'קען אויך בּאַטײטן: ,בּערל
שלאָגט זיך און משהל שלאָגט זיך?).

2) ,צוויי און דריי איז פינף" הייסט נישט: ,צוויי אין פינף"
און ,דריי איז פינף נאָר: ,די סומע פון צויי און דריי אין פינף"

,צװאָגן און נישט טון איז נישט אָרנמלעך!; נישט ,צװאָג, נישם
עמישט טו" איז ;נישט אָרנטלעך', נאָר די ;סומע' פון ,צװאָגן" און
גנישט מון" גיט ,נישט-אָרנטלעכקײט"

3) האָט דער װאַמפּיר אַ מיליאָן און מער קעפּ (גאָד.)=-אַ מיליאָן
אָדער מער.

4) שפּעט און שפּעטער; עס ווערט זומער און זומערדיקער נאַד.),

8) גייט די לינקע האַנט און טוט אַ פּאַטש דער רעכֿטער האַנט;
נעמט די רעכטע האַנט און טוט אַ פּאַטש דער לינקער האַנט (ש"ע).
;גײט, נעמט" זענען דאָ כּמעט בּאַהילפיקע ווערטער. נאָענט דערצו:
כֿאַפּ אַרײין און שרײבּ; זעט, מאַכֿט נישט קאַליע.

6 אַ סטאָליער לעבּט און לעבּט; איך האָבּ געקויפט אַ יי
טינט, װעל איך האָבּן און האָבּן (ש"ע) ; זון שווימט אַלץ העכֿער און העכֿער
{גאָד.) ; זייער און זייער.

אַהער געהער איך ;אדרבּאָ ואַדרבּאַי אדנ'ל; נאָענט אַהער: װײם.
װײט, קוים-קוים (390).

7?) מיין פאָטער און חבר (אַלס נעמען פון איין פּערזאָן)-- אויפן
גרענעץ פון פּאַראַלעליזם (258).

8) מאַרקסיזם און רעליגיע=-מאַרקסיזם אין בּאַצוג צו רעליגיע.

9) געבּרענט און געבּראָטן, אין עסיק און אין האָניק אדג"ל - אויפן
גרענעץ פון צוויפזץ.

0) צװישן דניעפּער און צװישן דניעסמער (=-צװישן דניעפער און
דניעסטער).

5 ווען אַ װערבּ אָדער אַדיעקטיו איז סובּאָרדינירט צו א ריי
גלייכאַרטיקע סינטאַגמעס, קומט דער װערבּ אָדער אַדיעקטיו אָפּט אין
מערצאָל, אומאָפּהענגיק פוּן דער צאָלפאָרמע פון יעדערער פון די
גלייכֿאַרטיקע סינטאַגמעס: איך און דו גײיען.

ס'קומט אָבּער פאָר אַמאָל מיטשטימונג מיט איינער פון די
גלײיכֿאַרטיקע סינטאַגמעס: בּרענט דאָרטן האָלץ, בּענזין, לאַנדקאַרטעס,
פּלענער און געדאַנקען (גאָד.) (--בּרענען דאָרטן...

--"כןף =

אַמאָל קומט דאָס אייגענע פאָר בּיי דער פּרעפּאָזיציע ,מיט"
(מיטן בּאַטײיט פון ,און?.

6 אַמאָל פאַרשפּאָרט ,און" דעם בּאַשטימיקן אַרטיקל נאָך
זיך: די סאָלדאַטן און מאַטראָסן (--די סאָלדאַטן און די מאַטראָסן){
אַלע װאַקזאַלן, דער טעלעפאָן, טעלעגראַף, עלעקטרישע סטאַנציע, װאַסער-+
לייטונג האָבּן זיך שוין געפונען אין אונזערע הענט.

7 אַ ריי קאָאָרדינירטע סינטאַגמעס קען אַרױסטרעטן אַלס
אַפּאָזיציע צו אַ סובּסטאַנטיוו; זי טיילט זיך אויס מיט אַ בּאַזונדער
אינטאָנאַציע (צװייפּונקט, אַמאָל טירע): אַלע דריי--אַבּראַמטשיק, מוֹיסיי-
טשיק און דבורקע, זענען געבּאָרן.. (ש"ע); עס זינגען בּיי מיין
פענצטערל צויי פייגעלעך גאָר שיין: דער ליבּער װאָראָבּייטשיקל,
אַ שװועלבּעלע אַ קליין; און דער טאַטע מיט דער מאַמע, חנהלע מיטי
מיר--שוין אַ לאַנגע צייט צזאַמען ווֹינען מיר אַלע פיר (די ערשטע
פערזן--אַפּאַזיציע צו ,מיר").

8. אַחוץ ,און", זענען פאַראַן נאָך בּאַהילפיקע װוערטער, װאָס
בּאַהעפטן גלײיכאַרטיקע סינטאַגמעס. זיי הייסן (װוי אויך ,און') בַּינד-
ווערטער (קאָניונקציעס). אָט זענען אײניקע: אָבּער, אָדער, אויך.

אי--אי (אי -- און אי), װױ--אַזױ אויך, נישט -- נאָר (נייערט), נישט

נאָר--נאָר אויך (אָנשטאָטן ערשטן ;נאָר" קען קומען ,בּלויז", אָנשטאָטן
צווייטן , נייערט"), סיי--סיי (סיי--און סיי).

9. אַהער געהער אויך פלוס, מינוס, קאָניונקטיװער פרעפיקסס
װ-. אָפּטמאָל װערט בּאַנוצט ,ניש)ט" אײנצײטיק אַלס בּינדװאָרט און
נענאַציע; האָבּן געװעלמיקט אויף אונז די בּאַהעלפערס, נישט דער רבי
(ש"ע). די אינטאָנאַציע לאָזט נישט אַנאַלאָגיזירן עס פּשום מים גון
שײנט שטום, העל" אָנשט. ,שטום און העל'. מע בּאַנוצט אָבּער אויךף
,און נישט': די פּאָליטיק איזן א נאַציאָנאַלע און נישט קײן נאַציאָנאַ-
ליסטישע (!עמעס").

0 אַ פאַל פון פאַרפעלטן בּינדװאָרט ;אָדער" האָבּן מיר אין
בּאַצײכֿענונג פון בּערכדיקע צאָלן: דריי פיר (=-דריי אָדער פיר).

1. תאון* אָדער אַן אַנדער בּינדװאָרט קען קומען אַמאָל צװישן
פאָרמאַל נישט גלײיכאַרטיקע סינטאַגמעס און צוגעבּן זיי אין אַ געװי-
סער מאָס אַ כֿאַראַקטער פון גלײיכֿאַרטיקײט.

) אַדיעקטיוו און אַדװערבּ: גרויסע און פיל פּױיזן (פון רייד){
ליפּע-ראוּבנס איז געווען אַ דאַרער, אַ קורצזיכטיקער, מיט אַ בּלייך פּנים?

= אכןע =

אַ שטילער, א גנוטער און זייער בּאַליבּט בַּיי איטלעכן אין דעם
שטעטל אַבּר..

2) ,מיין, דיין".. און פּאָסעסיוו: פון מיין און אַלטנס קוקן
בּאַגלײט (נס.).

3 אַדיעקטמיו און דאַטיו מיט אַ פּרעפּאָיציע: די זיצונג פון
מינסקער היסטאָרישער און פון פלטערטימלעכקײט געזעלשאַפט (;װעקער".
אזא פאַרבּינדונג איז נישט צו רעקאָמענדירן

4) אַדיעקמיװ און טײל פון אַ צוויפזאַץ: פאַרטיישע און ראַטףן
אַנשטאַלטן; נאַציאָנאַלע אָדער קלאַס-צײטמונגען ,קאָמפאָן"); פּאַרטײיִשע
און קאָמיוג-קעמערלעך (,עמעס"); מיט אַ פּאָליטישער, ליטעראַרישער און
קאָנצערט:אָפּטײלונג (,עמעס'),. אַזעלכע פאַדבּינדונגען לײענען זיך שװער.

9. ס'וװערן אַמאָל קאָאָרדינירט אײן סינטאגמע מיט 8 גאַנצן
זאץ: אַ מענטשן מיט פאַרשטאַנד, מיט געפיל, און װײסט װאָס גוט איז,
איז אַזאַ אָרט שלעכט (אֲבֹּר.);: און זײ ליפן זײ אַנטקעגן אין אײן
אָטמעם, זיך דערפרעגן: פון געװען און פון געשעען, פון געהערט און
פון געזעען, און אױף ים װאָס האָט געטראָפּן (נס.); גלײכצײטיק האָט
דעה גובּויספירקאָם בּאַשטימט שאַפן נײע דרײ שטעטלדיקע ראַטן אין
ײדיש און אַז אַלע װיכטיקערע מאַטעריאַלן צו די איבּערװאַלן פון די
ראַטן זאָלן געדרוקט װערן אױך אין ײדיש (,עמעס'); נאָך אַלע אױס.
געשטאנענע צרות און װאָס עס שטײט נאָך פאָר צום אױסשמײן פפון אַ
כּתב-יד); אַרבּעטן, און דו זאָלסט זיצן לײדיק-װיל איך נישטן הערסט
װאָס ער לײגם מיר פאָר? אַרבּעטן, און ער זאָל זיצן לידיק.

װענן קאָאָרדינירונג ז. מײנע אַרטיקלען אין ,ײדישער שפּראַך"
קיעװ א 4.3 1927 און אין די שריפטן פון דער ײַדישער קאַטעדער
אין קיעה, .

כן.. 3 צימיינ ציטיוו

3 די נול.פאָרמע פון נאָמינאַטיו דינט אין אייניקע פאַלן
פֿאַר אַ סינטאַקסישן מיטל. מיר וייסן שוין, אַז דער נאָמינאַטיוו קען
זיין אַ סובּיעקט, ד.ה. אַ װאָרט, צו וועלכן ס'ציט זיך אַ פּערזאָנװאָרט;
ווייטער קומט דער נאָמינאַטיוו בּיי פּאַראַלעליזם און בּיי בּינדונג.
ערשט ועלן מיר דערלערנען נאָך עטלעכֿע פונקציעס פונעם נאָמינאַטיו.

4. דער נאָמינאַטיוו דינט אויף אָנצורופן דעם אַדרעסאַט פון

- 4214 -

דער רייד (נישט נאָר אַלס סובּיעקט, נאָר אפילו דאַן, װען דער
סובּיעקט איז אַן אַנדערער) בּיישפּ.: שטאָט! דו האָסט מיר פון ווייטן
גערופן... (האָפ.) -- דאָ איז ,דו" דער סובּיעקט, און ,שטאָט" (אַבּאַ-

זונדער בּאַהעפט, אפילו אַ בּאַװונדער פראַזע)--א ווענדוּנג (װאָקאַטיוו)-. /
העלפט מיר, קינדער, אונטער (װאַרשאַוסקי) -- קיין סובּיעקט'

נישטאָ (װי בּכלל בּיי אימפּעראַטיו), ,קינדער" אַ ווענדונג,

,קינדער' איז נישטם קײן סובּיעקט, ערשטנס, װײל די אינמאָנאַציע
איז פֿן אַנדערע, צװײטנס, װײפ דער פּעראָנװאָרט ‏ איז אין צװויטער
פּערזאָן, איבּעריקנט, הצר לעצטער מאָטיװו איז נישט אַנטשײדעװדיק: אין
,גאָט בּאַחיט" (==זאָל גאָט בּאַהיטן) איז קײן מיטשטימתג נישטאָ, אָבּער
צוליבּ דער אינטאָנאַציע האַלטן מיר דאָ ,נאָט' פאַרן סופיעקט, אַ װעני
דונג װעט עס זײן אין ;נאָט, בּאַהיט!,

,שטייט-אויף, איר קליינע קינדער": דאָ דאַרף מען האַלטן ,איר
קליינע קינדער" פאַר אַ װענדונג, װאָס בּאַשטײט פון פּאַראַלעלע
סובּסטאַנטיוון. אָפּטראָגן ,איר" צו דער וענדונג צװינגט די אינטאָ-
נאַציע און אין שייכֿות דערמיט דער ווערטער.סדר.

אין די אַלע בּיישפּילן איז דער טוער פון דער טוּונג געװען דער
אַדרעסאַט פון רייד. אָט איז אַ בּיישפּיל פון אַ ווענדונג, ווען דער
טוער פאַלט נישט צװאַמען מיטן אַדרעסאַט: איז מען, מיין זון אַ
נגיד (רייז.),

אַ ווענדונג בּיי אַן אָפּענעם בּאַהעפט: לולינקע, מיין פויגעלען
היי, חברה! אַ ווענדונג קומט שטענדיק אָן דעם אַרטיקל. בּיי אַ ווענ.
דונג קומט אַמאָל אַ בּאַװנדער פּאַרטיקל א"י מיט אַ ספּעציפישער
אינטאָנאַציע.

8 זײ טיקע װענדונג קעןמען אָנרופן די דערשײנונג, װען רי
װענדונג איז געװענדט נישטם צום שדרעסאט פון דער נאַנצער רײר, נאָר
צו עמעצן אַנדערש, צ.בּ.: דו זאָלסט אַװי כּוח האָבּן צו לעבּן, רבּתו+
של-עולם, װי איך האָבּ כּוח צו שרײבּן דיר אַ בּריװל (ש"ע). די נאנצע
פראַזע איז געװענדט צו מנחם-מענדלען, אָבּער דאָס װאָרט ,רבּנויש?-
עולם" (װעלכער איז לוים דער לאַגע אין פראַזע און לוים דער אינטאָ.
נאַציע, פּלי-ספּק, אַ װענדונג) איז געװענדט צום רבּנוישל-עולם. נאָך א
בּײשפּיל: ס'אָל דיך אָנכאַפּן, רבּונו-של.עולם, אַ שטעכעניש און א בּרע-
כעניש, אַ רײסעניש און אַ בּײסעניש... (ש"ע)

6 דאָרטן, וװוּ מיר װאָלטן דערװאַרט אַן אָפּגעזונדערטע

0 61 יצ

== - קוש

אַפּאָזיציע (861), קומט אַמאָל אַן אָפּגעזונדערטער נאָמינאַטיו. בּיישפּ ;
צװישן דעם רינג הייזער אויפן מאַרק, דער שענסטער פּלאַץ אין דעם
שטעטל ק..., שטייט אַ הילצערנע שטובּ (אֲבֹּר.)--אָנשט. ,דעם שענסטן
פּלאַץ"; ...און גיי מיר אַזױ איינגעהויקערט אין צענטן צו שלמה רבּ
חיימס--מיינער גאָר אַן אַלטער בּאַקי נטער (אֲבֹּר.)--אָנשט. , מיינעם גאָר
אַןְ עַלטן בּאַקאַנטן"; אָט בּין איך אַנומלטן געװוען בּיי איינעם א דאָק.
טאָר, טאַקע אייערער אַ בּאַקאַנטער (ש"ע); דאָס אין געשעען אין דער
גָפּנעשטאַנענער פאַנאַטישער ראָמאַנאָװער גאַס די זעלבּע גאַס,
וועלכע איז... (,וועקער") - אָנשט. ,דער זעלבּער גאַס, װעלכֿע איז";
...אַ רובּע פון גרינע קאַפלעס, אַ הויכע, אַ לאַנגע, מיט צויל בּענק:
די פליישיקע און די מילכֿיקע בּאַנק (אַבֹּר.).

די דאַזיקע פאַרשטערונג פון אַפּאָזיטיוון פּאַראַלעליזם איז אַ סימן
(און אַ פאַקטאָר) פון אַ געוויסער װײטלעכֿקײט אין פאַרבּינדונג צװישן
די צוויי בּאַגריפן: אַז מע זאָגט ,איך גיי מיר צו שלמה רבּ חיימס--
מיינער גאָר אַן אַלטער בּאַקאַנטער", איז עס כּמעט װי: ;איך גי מיר
צו שלמה רבּ חיימס, דאָס איז מיינער גאָר אַן אַלטער בּאַקאַנטער?,
ד.ה. שוין צוויי בּאַוונדערע בּאַהעפטן. בּאַזונדערס פילט זיך אַזאַ ווייט.
קייט, װען די אַכּאָזיציע בּאַשטײט פון גלײכֿאַרטיקע סינטאַגמעס, װי
אין לעצטן בּיישפּיל. ‏

7. נאָמינאַטיוו אָנשטאָט מיטשטים.בּויגפאַל קומט אפילו בּיי אַן
אַדיעקטיוו, װען עס שטייט נאָכֿן סובּסטאַנטיוו און איז אָפּגעזונדערט.
די פאַרשטערונג פון מיטשטימונג פאַרגרעסערט נאָךך די אאָפּגעזוג.
דערטקייט". בּיישפּ. : האָבּן זי אַ בּהמה. און עופה-:רופא בּאַגעגנט, אַ
פולבּאַהאַנגענער און מיט מכֿשירים בּאַלאָדן (נס.); האָט זיך געטראָגן
רבּ איטשע, אַ פאַרחלשטער, זיך אָנגעהאַלטן אָן רבּ מענדלען, אַ בּאַװאַק?
סענער, אין דרייען אַ געבּויגענער פון אַלטקײט (אָפּ); מיט אַ פאַר.
הערער, אַ געגאַלטער... (ש"ע).

8 נאָמינאַטיוו קומט בּיי פאַרגלייך-פּאַרטיקל ,מעשה": מעשה
סוחר (=-ווי אַ סוחר), מעשה רוּיקער בּאַלעבּאָס, מעשה שיינער מענטש.

,די" קען פּאָדערן נישם נאָר אַ נאָמינאַטי, ,מעשה"-נאָר אַ נאָמײ
נאַטיװו,. מים {מּעשה" איז אין דעם פּרם ענלעך אַ צװײטער פארגלייך-
פּאַרטיקל ,אַלאַ', צ.בּ. ,זיך אַנטון אַלאַ פּראָלעטאַָריער".

9 נאָמינאַטיוו קומט אין אַן אָפענעם בּאַהעפט (אָן אַ פּערזצָג.
װאָרט). דאָ זענען די װיכֿטיקערע טיפן--די דאָזיקע:

== -טועי =

0 ) עקזיסטענציעלער אָפענער בּאַהעפט, ד.ה. אַ בּאַהעפט,
װאָס דריקט אויס די עקזיסטענץ פון דער זאַך, װאָס איז אָנגערופן
אינעם נאָמינאַטיו. די עקזיסטענץ װערט דאָ אױסגעדריקט, פאַרשטייט
זיך, נישט דורך קיין פּערזאָנװאָרט, נאָר דורך דער אינטאָנאַציע.
בּיישפּ. : אַ קאַלטער װינטער-טאָג (כ-סאיז געװען אַ קאַלטער וינטער.
טאָג); אַן ,ער" מיט אַ ,זי"; ,פּרינץ אַלבּערט" איז גענוג גרויס און
שיין. שטיינערנע טרעפּ, מעשענע פּאַרענטשעס (==פאַרצן דאָרטן שטיינערנע
טרעפּ, פאַראַן דאָרטן מעשענע פּאָרענטשעס); קיין הילך פון קין
טראָט (ב-נישטאָ, ס'הערט זיך נישט קיין הילך פון קיין טראָט); אַ
קלאָג צו מיר! 1

1 ג2) בּאַהעפט, װאָס בּאַטײט אַ װוּנטש, אַז די זאַך, װאָס איז
אָנגערופן אינעם נאָמינאַטיו, זאָל אָנקומען. בּיישפּ.: אַ גוט יאָר
אויף אייך !

2. אין די טיפּן | און 2 שפּילט דער נאָמינאַטיוו די ראָלע
פון אַ סובּיעקט בּיי אַ נישט-פאַראַנענעם פּרעדיקאַט.

3 3) בּאַהעפט, װוּ דער נאָמינאַטיוו שפּילט די ראָלע פון אַ
פּיעדיקאַטיוון נאָמינאַטיוו בּיי ‏ נישטפאַראַנענעם סובּיעקט (דאָס רוב
בּיי סובּיעקט ,דאָס" און בּינדונג ;אין"). עטלעכע אראַבּעסקן. אן
אָנהײבּ פון פאָרמזוכֿעניש (קאַצ)+--דער דאָזיקער בּוך איז עטלעכע
אראַבּעסקן ; איר מיינט, אַװדאי, זיי האָבּן נישט געזויגן? נאָך א מין
זויגן ! (ש"ע)--דאָס איז געװוען נאָך אַ מין זױגן; אַסאך מער האָט דער
שוחט אַליין אפשר אויך נישט געװוּסט: האָלאַנד! (פֹּר)--ס'איזן דאָך

האָלאַנד!; קיין זוך-צעטל איז צום בּוך נישט צוגעגעבּן אַ יידישער

מנהג (וויינרייך)--ס'איז אַ יידישער מנהג,

אַהער אויך פאַרטײטש פון אַ װאָרט אין אַ װערטערבּוך.

4. אַ בּרײטן אָנװענד האָבּן בּאַקומען אָפענע בּאַהעפטן מיטן
נאָמינאַטיװ אין יענער ספעציפיש שריפטלעכער שפּראַך, װעלכע שפּיגלט
נישט אָפּ קײן דערשינונגען פון דער גערעדטער שפּראך: אָנשריפט
סויף אַ בּילד, אונטערשריפט אטער אַ בּילד, רובּריק אין אַן אַנקעטע,
אחורה:נאָמען אין אַ פּרײזיקוראַנט, אונטערשריפט איף אַ בּריח אדג"ל.

0
2
+

וון. סכעמאַטיזירונג פון אַ בּאַהעפט

8. איינער פון די מיטלען אױיף צו שאַפן אַ פאָרמע פון בֹאַ.
העפט -- איז סינטאַקסישע פאָרמעס פון בּאַזונדערע סינטאַגמעס זיינע.
ימיר ווייסן שוין, אַז אין אַ בּאַהעפט קען זיין אַ סינטאַגמע מיט אַ
פּערזאָנפאָרמע, ועלכע (די פאָרמע) קען זיין אָפּהענגיק אָדער נישט
אָפּהענגיק פון אַ צווייטער סינטאַגמע--פּרעדיקאַט מיט אַ סובּיעקט און
סוביעקטלאָזיקער פּרעדיקאַט; מיר ווייסן, אַז אין אַ בּאַהעפּט קען פאָר.
קומען אַ פינטאַגמע מיט אַדיעקטיווישע פאָרמעס, װאָס זענען אָפּהענגיק
פון אַ סובּסטאַנטיוו (אַדיעקטיו); װײטער קען פאָרקומען אַ בּויגפאַל,
אָפּהענגיק פון אַ װערבּ אָדער פון אַן אַנדער מין װאָרט; אַ פּאָסעסיו,
אַן אינפיניטיוו, אַן אַדװערבּ, אַן אינװאַריאַנט. ס'קען פאָרקומען אַזאַ
אָפּהענגיקײט צװישן צויי סובּסטאַנטיוון, װאָס מיר האָבּן אָנגערופן
פּאַראַלעליזם. ס'קענען פאָרקומען בּאַהילפיקע װערטער: בּינדונג, פּרע.
פּאָזיציע, פּאַרטיקל ,צו? בּיים אינפיניטיוו, בּינדװאָרט. ס'קען פאָרקומען
,פאַרשטערטע בּאַהעפטונג"--אַ נאָמינאַטיוו אָנשטאָט אַ דערװאַרטן בּויג.
פּאַל מיט אַ פּרעפּאָזיציע, אאַז"ו.

דאָס איז אַלץ נאָר אײן קאַטעגאָריע מיטלען פון בּאַהעפטפאָרמעס.
אַנדערע מיטלען צו שאַפן בּאַהעפטפאָרמעס זענען - אינטאָנאציע און
װערטמער-סדר.

6 די בּאַהעפטונג פונעם פּרעדיקאַט צום סובּיעקט האָבּן מיר
אָנגערופן ,מיטשטימונג אין פּערזאָן און צאָל'; די בּאַהעפטונג פונעם
אַדיעקטיוו צום סובּסטאַנטיו -- ,אַדיעקטיווישע מיטשטימונג". די בֹּאַ
העפטונג פון אַ בּויגפאַל אָן אָדער מיט אַ פּרעפּאָזיציע)--בּאַהערשונג.
ווייטער האָבּן מיר געזען פּאַראַלעליזם, קאָאָרדינירונג. פאַר אַנדערע
טיפּן בּאַהעפטונגען (אַדװערבּ, אינפיניטיוו, אינװאַריאַנט) קען מען אינ.
פירן אַנדערע טערמינען, אָבּער זיי זענען נישט נייטיק.

-- 218 --

אין רוסישער גראַמאַמיק רופט מען אָנשליסונג סווגאשחוקח)-די בֹּאַ- . /

העפטונג פון אַן אדװערבּ, אינפיניטיװ, אינװאַריאַנט, דאָס איז איבּעריק,
אָבּער נישט קײן אומגליק. ערגער אי אָבּער, װען מע מײנט, אַז ,מיט-
שמימונג, בּאַהערשונג, אָנשליסונג" שעפן אױס די סינטאקסישׂע בּאַהעפט-
אופנים און די גרענעצן פון אַ בּאַהעפט. פאַראַן נאָך קאָאָרדינירונג, פאַר-
שטערטע בּאַהעפטנג, פאַראן נאָך אַזאַ אײננארטיקע בּאַהעפטנג, װי
,נײן צו דער מומע רחל"-אַ דאַטי און אַ נאָמינאַטיו (נישט קײן ,מיט-
שמימונג'), ,דער מומע רחלס' (,מומע' האָמם די פאָרמע פון נאָמינאַטיה,
אָנע- בּאַהעפט צו זיך אַן אדיעקמיו פּונקט װי סװאָלט געװען א
פּאָסעסי, רהלס האָט אַ פּאָסעסיװ.פּאָרמע), ;אלע טאָג" (מערצאָל|-
אײנצאָל), אאַז"וו.

7 צי זענען נייטיק ספּעציעלע נעמען פאַר פאַרשידענע

סינטאַגמעס אין אָפּהאַנג פון זייער ציונג אָדער בּכלל פון זייער ראָלע ‏

אין פראַזע ? די אַלטע גראַמאַטיק פלעגט בּאַנוצן די טערמינען סובּיעקט,
פּרעדיקאַט, דערגאַנצונג, בּאַשטימונג, אומשטאַנדװאָרט אאַז"וו. דערבּיי
פלעגט נאָך זיין חילוקי-דעות װעגן זײיערע דעפיניציעס: צי איז ,בּאַ-
שטימונג"--יעדע סּינטאַגמע, װאָס ציט זיך צו אַ סובּסטאַנטיוו? אָדער
דווקא אַן אַדיעקטיוו? אדג"ל. שפּעטער איז מען געקומען צו דער
מסקנא, אַז סאיז גענוג צו קלאַסיפיצירן ‏ די װערטער לויט זײיער
פאָרמע (פּערזאָנװאָרט, אַדיעקטיוו אאַז"וו). זייערע פונקציעס אין פראַזע
זענען אָפּטמאָל אַזױי פאַרשידנאַרטיק און װאַקלדיק, אַז ס'איז נישט
פּראַדוקטיוו צו זוכֿן זיי קלאַסיפיצירן (די אַלטע גראַמאַטיק, װאָס האָט
געװאָלט אַלץ אײינפאַסן אין בּאַשטימטע רעמלעך, פלעגט טאַקע אָנקו.
מען צו גװאַלטיקע פּילפּול-גענג און גלאַט װילקירלעפֿקײטן אין אַנאַליז
פון פראַזע). זענען דעריבּער נישט נײיטיק נישט קיין ,דערגאַנצונגען?,
נישט קיין ,בּאַשטימונגען?, נישט קיין ,אומשטאַנדװערטער" מיט אַלע
זייערע אונטערטיילונגען.

אײניקע רוסישע גראַמאַטיסטן לאָזן איבּער אָט די מערמינען, אָבּער
דעפינירן זײ פאָרמאַל:. דערגאנצונג איז א בּויגפאל, בּאַשטימונג איז אן
אדיעקטיו, אומשטאַנדװאָרט איז אן אַדװערבּ אָדער אינװאַריאַנט. צו װאָס+
זשע דאַרף מען אָט דעם טערמנאָלאָגישן פּאַראלעליזםל

8 אויב מירן אָנרופן די מערמינען אַדיעקטיו ארג"ל - מאָרפאָ-
לאָגישע, און די טערמינען בּאַשטימונג אדג"ל -- סינטאַקסישע, קענען מיר
זאָגן, אַז מיר װאַרפן אָפּ די סינטאַקסישע טערמינען אַלס נישט נייטיקע,

: 4 יי יי 57 יי ,2 0 א 3 אי 1 1 3 :ןג וי
יי" י יי ץ יי 2 ר וּ 2 4 5 '
אע וק" הי" 0 1 +"ש זי 1

ןת -י :

עג 2 {: '
עס *
אוב
6

א דע , לג

ידע עקעט

4
:
=
:

-- 219 --

װען ס'זענען פאַראן מאָרפאָלאָגישע (דאָ האַנדלט זיך, פאַרשטײט זיך, נאָר
װעגן נעטען פון װערטער-קלאַסן)

אַפּריאָרי װאָלט מעגלעך געװען אױך א פאַרקערטער װעג: זיך אָפ-
זאָגן פון , סובּסטאַנטיו, אַדיעקטיוו" אאַז"וװו און בּלײבּן נאָר בּײ ;סוּבּיעקט,
פּרעדיקאַט" אאַז"ר. דער װעג איז, װײזט.אויס, אומבּאקװעם.

9. נישט אַלע סינטאַקסישע טערמינען אָבּער װאַרפן מיר אָפּ.
,סוגיעקט" לאָזן מיר, כּדי אונטערצושיידן פון פּרעדיקאַטיון נאָמינאַ:
טיוו (638) און אַנדערע נאָמינאַטיוון, ,פּרעדיקאַט" קען בּלײבּן, כּדי
האָבּן אַ שותּפותן טערמין פאַר ,איינפאַכֿן? און , צונויפגעזעצטן" פּרעי
דיקאַט. אַפּאָזיציע? בּלײיבּט, כֹּדי אַרומצולאַפן אַ ריי דערשיינונגען,
װאָס זענען נאָיפאָלאָגיש פאַרשידן.

0. די טערמינען הױפּטגליד און בּייגליד זענען לחלוטין
איבּעריק. זיי פירן נאָר צו סכֿאָלאַסטישע וױכּוחים וועגן ,װיכֿטיקײיט?
פון סובּיעקט און פון פּערזאָנװאָרט. פּסיכֿאָלאָגיש איז דער ,הױיפּט-
גליד", ד.ה. דער ויכטיקסטער וװאָרט אין פּראַזע, אָפּטמאָל גאָר עפּעס
אַן אַדיעקטיוו אָדער אינװאַריאַנט (אין ,כאַפּן אַ פּאַטש" איז דער
,פּאַטש? וויכטיקער, װי דער ,כֿאַפּן").

1. אַמאָל קען נייטיק זיין צו טיילן אַ בּאַהעפט אויף צויי
טיילן, װאָס איינער קאָנצענטרירט זיך אַרום סובּיעקט, און דער אֲני
דערער אַרום פּרעדיקאַט. מיר קענען זיי רופן סובּיעקטיווער און פּרע-
דיקאַטיווער טייל (אָדער סובּיעקט און פּרעדיקאַט אין בּרייטערן זינען)

2 די ספּעציעל-סינטאַקסישע טערמינען (,דערגאַנצונג" אאַז"ו)
האָבּן געהאַט דעם צװעק מיטהעלפן צו בּאַנעמען דעם בּוי פון בֹּאַ.
העפט. דעם זעלבּיקן צװעק האָט געהאַט אַן אַנדער מעטאָד, איך אַ
שלעכֿטער -- דער מעטאָד פון פּראַגעס, װאָס פלעגט זיך געויינלעך
קאַמבּינירן מיטן מעטאָד פון טערמינען. ,קומט צו פליען די גאָלדענע
פּאַװע פון אַ ווייטן לאַנד". אַנאַליזירן פלעגט מען עס אַװי: פון
וועמען רעדט זיך דאָ?--פון דער פּאַװע. ,די פּאַװע"--סובּיעקט. (מיר
האָבּן שוין געזען (416), אַז דאָ רעדט זיך נישט נאָר פון דער פאַװע,
נאָר פון איר קומען, פון אַ לאַנד, פון איר גאָלדענעם קאָליר, פון
דער וייטקייט פון לאַנד.) װאָס טוט די פּאַװע?--קומט צו פליען, --
איז עס פּרעדיקאַט. װעלכֿע פּאַװע--די גאָלדענע--איז עס בּאַשטימונג
אאַז"וו. כּדי צו שטעלן די פראַגע, דאַרף מען שוין פריער ויסן דעם
ענטפער. די פּראַגע העלפט אַלואָ גאָרנישט אין דער דערלערנונג

== שעב =

פונעם בּאַהעפט-בּוי. ‏ אױבּ מע מיינט, אַז די פּראַגע חעלפט פאַקומען
דעם ענטפער, איז עס אַן אילוזיע.

אַן אויספירלעכע קריטיק פון פראַגעס-מעטאָד - בּײ פּעשקאָװסקין
אין 0160 װװמ6009. דערצו דאַרף מען נאָך צוגעבּן, אַז אין ײדיש לאָוט
נישט די פראַגע ,װעמען?" אונטערצושײדן דעם אַקואַטיה און דאַמיח.

3. היינט נעמט מען אָן אָנשטאָט ,טערמינען" און פראַגעס
אַן אַנדער מעטאָד צו אַנאַליזירן און בּאַשײימפּערלעך פאָרצושטעלן
דעם בּוי פון בּאַהעפט: סכֿעמע-מעטאָד. דער בּאַהעפט ,קומט צו פליען
די גאָלדענע פּאַװע פון אַ ווייטן לאַנד" װערט סכעמאַטיזירט אַזי:.

די פאהף יי וי יי קומט צופהיען
|
גאָלדענע פון אַ לאַנד
ווייטן

ד.ה. מיר שרייבּן רעכֿטס דעם סובּיעקט, לינקס דעם פּרעדיקאַט, אוים.
ציענדיק זיי מיט אַ האָריאָנטאַלן שטריך; אונטער יעדערן פון זי
שרייבּן מיר יענע סּינטאַגמעס, װאָס ציען זיך אוממיטלפאַר צו זיי,
אונטער די--יענע סינטאַגמעס, װאָס ציען זיך צו זיי אאַז"ו. וויפל
בּאַהעפטן אין אַ פראַזע, אַזויפיל בּאַװנדערע סכֿעמעס קומט אַרױס.
צבּ. ,קומט דער ליבּער זומער, שפּילן מיר אין זאַמד?

דער װמעבוי = - -קומט מיר ‏ - -. - שפילן

ליבּער אין זאַמד

אויפצוציען אַ װאָרט פון דער ערשטער סכעמע מיט אַ װאָרט פון
דער צווייטער איז נישטאָ קיין גרונט.

4 בּאַהילפיקע װערטער פאַרנעמען נישט אין דער סכֿעמע
קיין בּאַזונדער אָרט, נאָר גייען צוזאַמען מיט זייערע בּאַטייטיקע. דער.
בּיי דאַרף מען זיך נישט רעכענען מיט דער שכֿנהשאַפּט פון די
ווערטער: ,פון אַ ווייטן לאַנד"--געהערט ,פון" נישט צו אוייטן", נאָר
צו , לאַנד" (מע קען אָפּװאַרפן ,ווייטן", אָבּער מע קען נישט אפ
װואַרפן , לאַנד" און איבּערלאָזן ,פון.

5 נאָך א בּיישפּיל. ;אַזױ זאָג איך צו מיין בּרודער אליי און

-- 9221 --

כֿאַפּ פון אים אַ געשמאַקץ פּאַטש מיט דער לינקער האַנט אין דער
רעפֿטער בּאַק אַריין" (90):
איך------------זאָג - און כֿאַפּ

= א

אַזױ צו בּרודער פון אים אַ פּאַטש

"2 יע 2

מיין אלין געשמאַקן מיט דער האַנט אין בֹּאַק אַרײיך

| |

לינקער רעכטער
מיר זעען דאָ קאָאָרדינירונג (בּאַצײכֿנט ב), סובּאָרדינירונג,
קאָסובּאָרדינירונג (;אַזױ" און ;צו ברודער" זענען קאָסובּאָרדינירט,
ד.ה. בּיידע סובּאָרדינירט צו איין סינטאַגמע).
6 דער אונטערשייר אין פאָרמע צװישן ,איך רוף אים עסן"
און ,איך פּרוּװו אים איינרעדן" (99) וװוערט אָנזעעװדיק אויף דעב

סכֿעמע :
רמ רה אוה + = --פרון
אים עסן איינרעדן

אים
7. די פּראַזע ;איך הייס אים שיסן" איז צויידייטיק +

1( לייא יע הייס 0 קע עמ שא ןעט
| י 2 |
אים שיסן שיסן
: |
| אים

וו
יי יי טי

8, ,ער מאָלט זעלטן שיין? איז צויידייטיק:

4 ער

2) ער

9. אמאָל ציט זיך א סינטאגמע נישט צו א גאַנצער פינטאַנטע, /
כאָר צו אײן טײל אירן (װען זי בּאַשטײט פון מערערע װערטער). אין
אזא פאל דאַרף מען אַמאָל אױסטײלן אין דער סכעטע אַ בּאַהילפיק
װאָרט בּאַזונדער,. דהינו:

;ער האָט אַ װאָרף געטון א שמײן" סּכעמאטזירם זיך;

ער

= רע

מאָלט ד.ה. נישט אָפט מאָלט ער שיין

/

זעלטן שיין
מאָלט ד.ה. ער מאָלט זייער שיין

|

שיין

זעלטן

אי וו ישש 0 טע 6 שש

ר

יט ייר ייט ער עי" יס לה י.י יי

האָט אַ װאָרף געטון

|

8 שטיין 3

אָבּער ,ער האָט א שטאַרקן װאָרף געטו":

ער

האָט געטון
|
| | 5
א װאָרף

שמארקן 2

די װײן, אַז ,שטארקן" צים זיך צו ,א װאָרף, נישׂם צו ;א װאָרף

:געטון.

0. נאָד בּיישפילן } מיר איז אַזױ גוט-אַזוױי איז מיר גום.

צי איז דאָ דער אונטערשײד נאָר אין סדר פון די װערמערז רי
שכעמע װײזט, אַז אױך אין דער ציונג;

2 == -טעש יק
= 1) איז 2) אין
מיר נוט מיר נום אַװױ

אַזױ

1. ער איז געװען אש גרױסער ליבּהאָבּער פון דער נאַטור, און
איך בּין פון דער נאַטור אויך געװען אַ גרויסער ליבּהאָבּער' (נאַד.).
אוף װאָפּ גרינדעט זיך די װיציקײט? דערױף, װאָס ס'קומט אױס פון
ערשטן אָנבּליק, אַז דאָ זענען נאָר די װערטער איבּערגעשטעלט, אן
אינדעראמתן איז די ציונג אן אַנדערע:

ערע 2 א נעהען

|

אַ ליבּהאַבּער

: גרױסּער פון דער נאַמור
2) איך -----בּין אויך געװען

פון דער נאַטור אַ ליבּהאָבּער

גרויסער
2. אַמאָל דינט די אינטאָנאַציע (אָפּונדערונג פון אַ גרופּט)
פּאַר אַ מיטל פון ווערטערציונג: די פראַזע ,בּיי אונז, אין קאַסרילעװקע,
איז אַמאָל געװוען אַ קצב" (ש"ע) סכעמאַטיזירט זיך אַװ:
א אבב ייה ןע שפנ יע 6 אָנ}. געווען
אַמאָל בּיי אונז אין קאַסרילעװקע

װען סזאָל זיין ,בּיי אונז אין קאַסרילעװקע איז אַמאָל געווען
אַ קצב" (אָן קאָמע:אינטאָנאַציעס), װאָלט די סכֿעמע געװוען אוא:

= 24 די
א קצף - ---- - ----- אי געװען
אַמאָל בּיי אונז

אין קאַסרילעװקע
די אָפּזונדערונג פון ,אין קאַסרילעװקע" דריקט אויס די קאָ.

סובּאָרדינירוגג פון ,אין קאַסרילעװוקע? און , בּיי אונז" (ד.ה. אַז בּיידצ.

ציען זיך צו איין סינטאַגמע).

די אָפּזונדערונג מאַכט די צװײ סינטאַגמעס (אין קאַסרילעװקע*
און ,בּײ אונז") פמעם פאַר גלײכאַרטיק.

3. פאָפּעלע ציוּנג קען מען סכֿעמאַטיזירן אַזױ:

;איך טרעף דעם חבר אַ קראַנקן"

האעעשטעט קע וע
/
דעם חבר
אַ קראַנקן
,ער האָט זיך דערזעען אַן אַלטן בּחור"
עה ר יי טהאט דעהופען
דף
אַן *) בּחור
|
אַלטן

4, ווען אין אַ בּאַהעפּט איז , פאַרשפּאָרט" איינע אָדער מער
סינטאַגמעס, קען מען עס אין דער סכעמע אָנוייזן אָדער נישט
אָנװײזן. בּיישפּ.: פּלוצים האָט זיך אים שטאַרק פאַרװאָלט בּאַרג-
אַראָפּ (בּערג.).

*) מיר בּייטן נישט די פֿאָרמעס פֿון טעקסט.

הצע =

האָט זיך פאַרװאָלט

פּלוצים אים שטאַרק בּאַרג-אַראָפּ
אָדער:
3 האָט זיך פאַרװאָלט

פּלוצים אים שטאַרק. * . . .

בּאַרג-אַראָפּ

פאַרשטײיט זיך, אַז צושרייבּן דאָס װאָרט,. װאָס אין דאָ פאַר.
שפּאָרט, װעלן מיר נישט -- מיר אַנאַליזירן נאָר דאָס, װאָס ס'איז גע
געבּן אין טעקסט. מע קען רעקאָמענדירן אױיסצוקלײיבּן פון די צװויי
סכעמאַטיזיר-אופנים אַלעמאָל יענעם, װאָס שפּיגלט ריכטיקער אָפּ די
שפּראַכֿבּאַנעמונג פון דעם, װאָס סכֿעמאַטיזירט, ד.ה. אויבּ איינער פילט
נישט, אַז אין די אויסדריקן ,זיך פאַרװאָלט בּאַרג-אַראָפּ, זיך פאַרװאָלט
אַהין, װוּהין זיך פאַרװאָלט ?" אדג"ל, זאָל עפּעס פעלן סכֿעמאַטיזירט
ער אָן דעם פילפּונקט; אױיבּ ער פילט, אַז נאָרמאַל װאָלט געווען
,זיך פאַרװאָלט גיין (פאָרן, אַװעקגײן אדג"ל) בּאַרג-אַראָפּי, סכֿעמאַטײ
זירט ער מיט אַ פילפּונקט.

אַזא בּאַהעפט װעט מסתּם קײנער נישט סכעמאטיירן אָן אַ פיל.
פּונקט: און אַ שטיקל בּרויט מיט הערינג בּיסטו קראנק? (ש'ע.

5 אַ בּאַהעפט, װוּ ס'פילט זיך די פאַרשפּאָרונג פון אַ סינ.
טאַגמע, רופט מען אָפּט עליפּטישער (עליפּסיס).

6 אַאַ בּאַהעפט, װי אאַרײנגײן צו 8 דאָקטאָר װענן די
אױיגן" קען גאַנק נאַטירלעך סכעמאַטזירט װערן אָן 8 פילפּונקט ;
אַרײנגײן
צו אַ דאָקטאָר א די אויגן

די סובּיעקטיווקייט פון דער סכֿעמאַטיזירונג איז דאָ, װוי אין
פיל אַנדערע פאַלן, נישט קיין חיסרון, נאָר אַ מעלה: זי גיט די מעג-
לעכקייט (אין שול) צו פאַרגלייכן די שפּראַכבּאַנעמונג פון פאַרשידענע
אינדיווידן אוּן דורך דעם טיפער אַריײינדרינגען אין דער שפּראַך.

יידישע גראמאַטיק (15)

-- 926 --

7 פאַראַן פאַלן, װען ס'איז שװער אױפצובּױען א סכעמע, װען |
ס'איז: שװער צו בּאַשליסן, צו װעלכער סינטאגמע ס'ציט זיך די אָדעף |

יענע סינטשגמע, צ.ב. זי קען חלילה שטאַרבן ;

1) ישש -קען אָדער 2) זי-------------קען
חלילה שמאַרבּן שטאַרבּן
: חלילה

אין אַזעלכע פאַלן איז די סכעמאַמיירונג נוציק אַלס סטימול צו /

גראַמאַטישער אײנטראכטננג, :
8. ווען מיר וילן סכֿעמאַטיזירן אַזאַ בּאַהעפט ,זי גײיען
איינער צום אַנדערן", פאַלן מיר אַרײן אין אַ פאַרלעגנהײט. די ציוּנג

פון ,זיי" און , גייען" איז קלאָר; מיט / איינער" און ,צום אַנדערן" /

ווייסן מיר נישט װאָס צו טון. ,צום אַנדערן" קען זיך אפשר ציען
צו ,גייען" (כֿאָטש ס'האָט נישט קיין זינען: ,זיי גײיען צום אַנדערן',

אָבּער , איינער"? קיין סובּיעקט איז עס נישט (אַנישט װאָלט געװען ‏

;גייט?= און װאָס װאָלט דעמאָלט געװען ;זיי';), מע מוז אָנגעמען
אַז , איינער צום אַנדערן" ציט זיך אָלס גאַנצע גרופע צו ,נײיען.
דיל גייען
איינער צום אַנדערן
אין דער גרופּע אינװײיניק קען מען פעסטשטעלן אַ ציוּנג: איינער - 2

צום אַנדערן -

אַרױסװײזן.

אַ גרופע סינטאַגמעס, װאָס ציט זיך צו איין סינטאַנמע. אָבּער /
אַלײן קען זי אין געגעבּענעם קאַנטעקסט נישט צעליגט װער, װעלן /

מיר רופן פעסטע גרוּפּע,

די דערשיינונג איז היפּש פאַרשפּרײט. אָט זענען עטלעפע 5

טיפּן פעסטע גרופּעס:

) איינער צום אַנדערן, איינער דעם אַנדערן, איינער מיטן דע |

-- 2927 --

אאַז"וו, איך אַנטלױף פייל פון בּויגן (פּר.); פון יאָר צו יאָר; רעדן
וועגן דעם איז אַן עבירה די צייט.

2) כֿ'לײען דוד האָפשטײנען, ער זאָגט צו פישקע דעם קרומען
{אָבּער אין נאָמינאַטיוו זענען זיי צעלײגבּאַר) (866)

3) דריי יאָר, פינף אַרשין (175).

4) דעם זיבּעטן נאָיאַבּער, צען אַזײיגער, אַלע טאָג.

5) דריי אַרשין די לענג, אַן אַרשין די טיף,

6) צוויי דריי, פון אַכֿט בּיז צען

אײניקע אויסבּילרונגען שטײען אויפן גרענעץ צװישן פעסטע גרופּעס
זד.ה. גרופּעס פון מערערע סינטאַנמעס) און צונויפגעזעצטע פּאָרּמעס (ר.ה.
גרופּעס פון מערערע װערמער, װאָס מיר האַלטן פאַר אײן סינטאַנמע),
אָדער אפילו צנויפגעזעצטע װערטער. אהער קען מען פטררעכענען
פּעריפּראַסטישע װערבּן, װערבּן מיט ,װערבּאַלן צוגאָבּ",

צו פעסטע גרופּעס געהערן איך אײניקע פאַלן פון גלײכארטיקע
סינטאַנמעס און פון בּיזאַצן

0 קין שאַרפער גרענעץ צװישן פּעסטע גרופּעס און צעלײגבּאַרע
גרופּעס איז נישטאָ. אַז מע װיל, איז יעדע װערטערגרופּע - א פעסטע
גרופּע; אויף װיפל יעדע צעלײנונג טראָגט ארײן עפּעס אַ נװאַנס, לאָז זײן
א װײניק בּאַמערקבּאַרן, לאָמיר נעמען דרײ בּײשפּילן: ער איז אַ קלוגער
מענטש -- ער װוֹינט אױף דער בּריסקער גאַסס- ער קומט דעם צענטן
אפּרעל. פאָרמאַל קען מען זײ אַלע צעליײגן: ער איז אַ מענטש-אַ קלונער
מענטש, ער װוֹינט אױף דער גאַס-אױף דער בּריסקער גאַס, ער קומט
דעם אַפּרעל-דעם צענמן אַפּרעל. אָבּער דער לעצטער אַנאַליז שײנט
אונז אוממעגלעך: ,ער קומט דעם אַפּרעל" זאָגט מען קײנמאָל נישט (מע
זאָגט: ,ער קומט אין אַפּרעל'). און דער מיטלסטער? ,װוֹינען אױף דער
בּריסקער נאַס" הײסט דאָך נישט ;װוינען אױף דער גאַס"! אַז מע װיל,
האָבּן מיר דאָ צו טון מיט 8 ,פעסטער גרופּע" (ד.ה. אין קאָנטעקסט מיט

,װוֹינען" איז ,בּריסקער גאַס' נישט--, בּריסקער |גאַס'), אָבּער אַפילו אין

ערשטן בּאַהעפט, אַז מע זאָל זיך מיפער אײנטראַכטן, איז ;אַ קלוגער
מענטש" נישט גלײך ,קלונער |-מענטש', שוין דערפאַר, װאָס איך בין
נישט אױסן געבּן צו װיסן, אַז ,ער איז אַ מענטש', נאָר אַז ,ער איז אַ
קלוגער", אָבּער צו טיפע חקירות װאָלטן אָפּגענומען די מעגלעכקײט צו
בּויען א װעלכן ס'איז אַפּאַראַט (אין דעם פּאַל, גראַמאַטישן אַנאַליז) אױיף
צו אַנאַליזירן די שפּראך. דעריבּער בּאנוגענען מיר זיך מיט קאָנװענציאָגעלע

== 226 ==

אָכּגרענעצונגען, האַלטנדיק ;אַ קלוגער מענטש" פאַר אַ צעלײנבּאַרער
גרופּע, ,דעם צענטן אַפּרעל' פאַר אַ פעסטער גרופע, אוֹן ,אױף דער
בּריסקער נאַס' לאָזן מיר נישט קװאַליפיצירט: אין יעדן בּאַזונדערן
קאָנקרעטן פאל בּאַשליסן מיר, צי קען מען דאָ און צי לױנט דאָ אָנװענדן
דעם סכעמאַטיזיר-מעטאָד בּיזן סוף אָדער נײן.

אין ,ער איז אַלּט דרײ יאָר, ער גײם אין נײע שיך' אדג'ל האָבן
שיר אויך אַ פּאַל פון אומבּאַקװעם צעלײגבּאַרע גרופּעס: אַלט זײן דרײ
יאָר הײסט נישט זײן אַלט' אדג"ל. דאָ איז אַ פעלד פאַר מאַטעריעל-
סעמאַנטישע (נישט גראַמאַטישע) נאָכמערקונגען און אײנטראַכטונגען.

וז-מיר װײייפן שרן, אַז אַ בּאַהעפט קען זיין אָפן אָדער
געשלאָסן, אין לעצטן פאַל -- מיט אַ סוּבּיעקט אָדער אָן אַ סובּיעקט.
אָט דער אונטערשייד װייזט זיך אַרױס אין דער סכעמאַטיירונג: אַ
געשלאָסענער סובּיעקטיקער בּאַהעפט האָט אין דער ערשטער סכעמע-
שורה צוויי סינטאַגמעס (סובּיעקט, פּרעדיקאַט)) יא געשלאָסענער סובּיעקט-
לאָזיקער -- נאָר אַ פּרעדיקאַט, אַן אָפענער -- נאָר אַ נישט-פּערזאָנװאָרטי
(נאָמינאַטיוו, אינפיניטיוו אדג"ל), בּיישפּ. פון אָפענע בּאַהעפטן:

דו .ריַינער לאָגל, פול מיט וויין, מיט שניייָק האַרטן (האָפ.)

דו

לאָנל

/+

ריינער פול

מיט וויין

מיט האַרטן
ו
שניייק

אַ שפּאַן טון מיט נייעם, מיט בּרײטן, מיט איגענעם, נאָך
בּישט געגאַנגענעם גאַנג! (האָפ.)
אַ שפּאַן טון

מיט גאַנג

1

מיט נייעם, מיט בּרייטן אייגענעם נישט געגאַנגענעם
נּכֶך
2. דער בּאַשריבּענער סכֿעמאַטיזיר-אופן איז נישט דער איינציקער.
טיך אָפּשטעלן דאָ אויף אַנדערע אופנים איז נישטאָ קיין אָיט.

שן וצ ר ט פצר סדר
אלנצהייטס

3 אין יעדן קאָנקרעטן פאַל איז דער ווערטער-סדר אָפּהענגיק
פון פאַרשידענע, זיך איבּערפלעכטנדיקע בּאַציונגען: פון דער סינטאַק-
סישער פונקציע פון דעם אָדער יענעם װאָרט, פון זיין פּסיכֿאָלאָנישן
ווערט, פון ריטם, ' :

אין דער לערע ועגן ווערטער:סדר איז בּאַקוועם איינצופירן אַ
בּאַהילפיקן בּאַגריף ,גרופּע". גרופּע הייסט: :

) דער סובּיעקט מיט אַלץ, װאָס איז צו אים סובּאָרדינירט (אַפּילו
אַ גאַנצער בּייזאַץק. 765).

2) דער פּערזאָנװאָרט (כֿאָטש בּלוז אַ בּאַהילפיקער).

3) יעדע סינטאַגמע, סובּאָרדינירט צום פּרעדיקאַט, צוזאַמען מיט
אַלץ, װאָס צו איר סובּאָרדינירט (אַהער געהער אויך דער בּאַטייטיקער
טייל פון פּרעדיקאַט, אױבּ דער פּערזאָנװאָרט איז אַ הילפװערבּ.

בּיײישפּיל: אויף שיף פון מיין עלנט בּין איך אין דיין האַפך
געקומען (האָפ.). |

סכעמע:

איךף -‏ - - בין געקומען

יי

אויף שיף אין האַפן

פון עלנט דין

מיין

--י.

:
|
ו

+ / יט

א וי וי

-פינבטט ==

אַלזאָ, זענען דאָ גרופּעס:

) איך

2) בִּין

3) געקומען

4) אויף שיף פון מיין עלנט

5) אין דיין האַפן

4 מיר װעלן דערלערנען פריער עטלעכֿע כּללים וועגן ווערטער-
סדר אין אַ ,גרופּע", ד.ה. אייגנטלעך אין אַן אָפענעם בּאַהעפט, דערי
נאָך עטלעכע כּללים װעגן סדר פון גרופּעס אין אַזאַץ. ס'ועלן
געגעבּן װערן נאָר די װכֿטיקערע כּללים,

2 װערטער:סדר אין אַ גרופּע
(אָפּענעם בּאַהעפט)

8. אין יעדער גרופּע שטרעבּן צו שטין בּשכֿנות יענע סינ.
טאַגמעס, װאָס ציען זיך אוממיטלבּאַר איינע צו דער אַנדערער; דערבּײ
שטרעבּט מען אויסצומיידן צויידייטיקייט.

בּיישפּ. ,דראַנג פון יידישע אַרבּעטער צו דער פּאַרטײי" אין
בּעסער (קלאָרער) װי , דראַנג צו דער פּאַרטײ פון יידישע אַרבּעטער?
(,עמעס"). אין דער לעצטער קאַנסטרוקציע קען זיך ,פון יידישע
אַרבּעטער" ציען צו ,פּאַרטײ? (,פּאַרטײי פון יידישע אַרבּעטער".

6. אַדיעקטיוו שטייט דאָס רוב פאַרן סובּסטאַנטיוו ננאָכֿן אַרי
טיקל): אַ ווייטער גרוס פון וייסע בּליטן (אָפּ.).

7. אַדיעקטיוו קען קומען נאָכֿן סובּסטאַנטיוו; דעמאָלט

) חזרט זיך איבּער דער אַרטיקל: מיט אַזאַ גרוס אַ העלן אַ
געגאַרטן (האָפ.).

2) קען זיך איבּערחזרן די פּרעפּאָזיציע: פאַרזיגלט בּיסט מיט
- שטעמפעלעך מיט צאַרטע (האָפֿי).

ב) אין נאָמינאַטיוו -- אַקוזאַטיוו דריטן מין קומט דער סופיקס
--ס: אַ מיידעלע א קליינס (פרגלי אַ קליין מיידעלע).

דער לעצטער פּונקט איז שײך אויך צו אַדיעקטיו בּײ 8 בּינדונג.

-

= יעטםי =

,אַזױנער" קומט אין אײנצאָל נאָר נאָכן סובּסטאַנטיו. בּײ ,איך, דה ער,
זיי מיר,. איר,. זח' קומט הדעה אַדיעקטיװ נאָר נאָכן סובּסטאַנטיו און נאָר
אָפּגעזונדערט (אָפּגעטײלט מיט קאָמע-אינטאָנאַציעס),

8. אַן אַדװערבּ און אַן אינװאַריאַנט בּיי אַן אַדיעקטיוו קומען
פאַרן אַדיעקטיװו:

) אָדער צװישן אַדיעקטיו און אַרטיקל: אַ גאַנץ קלוגער, אַ
גענוג יונגער, אַ נישט שיינער, דער סאַמע קלענסטער, א צו הױכֿער,
אַ שטאַרק רייכֿער.

2) אָדער פאַרן אַרטיקל: גאָר אַ װייטער, זייער אַ גרויסער, נישט
קיין שיינער, סאַמע דער קלענסטער, צו אַ הױכֿער.

אַזא גרויסער--א גרויסער אוא.

9. צװישן דעם אַדיעקטיוו און דעם סובּסטאַנטיוו קומען נישט
קיין וֶוערטער, װאָס זענען בּאַהעפט צום אַדיעקטיו: זיי מוזן קומען
פאַרן אַדיעקטיוו. אױבּ אָבּער דער אַדיעקטיוו איז נאָכן סובּסטאַנטיה,
קענען אַזעלכֿע װערטער קומען נאָכֿן אַדיעקטיו.

בּיישפּ : אַ מיט בּילדער בּאַהאַנגענער צימער--אַ צימער, אַ
בּאַהאָנגענער מיט בּילדער (בּעסער: אַ צימער, באַהפָנגען מיט בִיל.
דער) (8985)=-אַ צימער, א מיט בילדער בּאַהאָננענער (נישט בּאַקװעם);
פאַר אַ גרייז דאַרף מען רעכענען: 6א בּעַהאָנגענער מיט בּילדער
צימער". אמת, דער גרייז איז גאַנץ פאַרשפּרײט {מסתמאָ די וירקונג
פון רוסיש); כֿ'מיין אָבּער, אַז ער איז נאָך נישט אַריבּער אין גבול
פון נאָרמאַלע דערשיינונגען

0 נאָך בּיישפּילן: אויסציען זיך אויף גרינע מיט קװייטן.
כּלומען געשטיקטע קאַװאָרן (אַבֹּר), נישט, וי סװאָלט געואָגט א
רוסיש-בּאַװירקטער רעדער אָדער שריײבּער: גאויף גרינע, געשטיקטע
מיט קװייטןבּלומען קאַװיאָרן"; א בּאָבע-מעשה דערצײלט דער
ים די צעװאַרפֿענע, מיט לאַנגע װאַסערפּלאַנצן װי מיט האָר כּאַװאָק.
סענע שטיקער פעלון (פֿר.), ד.ה. די שטיקער פעלון זענען בּאַװאָקסן
מיט לאַנגע װאַטער-פלאַנצן װי מיט האָרן צוגעדריקט דאָט פידעלע
אין דער נאָך ווייסער איבּער נאַכט געװאָרענער בּאָרד אַריין"; (פר.)--
אַ שווערלעכע קאַנסטרוקציע, אָבּער פרגער װאָלט געװען: ;אין דער
געװאָרענער איבּער נאַכֿט נאָך ווייסער בּאָרד אַרין"; פון אים, דעם
בּאַליבּטן און אויפן גאַנצן געגנט בּאַװוּסטן דאָקטאָר (בּערג.); האָבּן
אַדורכֿגעשװינדלט אַ פּֿאַר בּאַקאַנטע, ערגעץ געועענע פנימער (בערגי);

== 258ן -=

מיט דער קאָלטענעװאַטער, וי פון בּראָנז געפּלאָכֿטענער בּאָרד
(אָפּ); סאַפראָן, מיט אַן אָפּנעריסענער פּאָלע פון לויט שטאָטישער
מאָדע אויפגענייטן פרענטש... (גאָד.); האָט טאַקע די וייטערדיקע
אַנטװיקלונג פון דער אַמעריקאַניש יידישע (!16) דיכֿטונג געמוזט
אַרױס פון די דאָזיקע פאַר זיך אָרגאַנישע, אָבּער פאַרן אַרומיקן
וועלטישן געדאַנקען-װעג שוין צו ענגע מחיצות (דאָבּר.).

דאָך טרעפן מיר אָפּטע אָפּנײגונגען. בּײשפּ ; קוקט בײךן ‏ הי ט
רוח מים פאַרלאָפּענע פון בּלוט, האַלבּ צוגעמאַכטע אוגן (אַבּר.) אָנשט.:
;מים פון בּלוט פּאַרלאָפענע'; אַ װײלע שטיין בלײכן מיט די פּאַררוקטע
הענט אין די צרּבל פון כאַלאַט (גראָדז,) אָנשט.. ;די הענט, פּאַררוקט
אין די אַרבּל'; סאַפראָן, מים אַן אָפּנעריסענער פּאָלע פון לוט שטאָטישער
מאָרע אויפגענײטן פרענטש, מים אָנגעגאָסענע מיט בּלוט אויגן, האָט
וילד, ניבול-פּהיַק זיך געזידלט ננֹאָד.) -- אין אײן פראַזע א ריכטיקע און
נישט-ריכטיקע װאָרטשטעלונג ({מיט מיט בּלוט אָנגענאָסענע איג" אין
פאָנעמיש נישט בּאַקװעם, בּעסּער: ,מיט אױגן, אָנגעגאָסן מיט בּלוט");
די געשליפענע װי אַ דימענט סימװאָלישע נאָװעלע.דערצײלונג (דאָבּר.);
מאָבּיליזירטע צוליבּ דעם מיטגלידער פון פּראָפּ. פאַרײנען ,רױטער
שטערן")-סאַראַ שװערע אינטאָנאַציע!ן די קראַנקע אױף טיפוס קינדער
/,עמעס') ; דאָס אממערסטן גאַראַנטירטע פון אומבּאַטראַכטע סאָציאַלע
עקספּערימענטן לאנד (,עמעס") - אַ שװערע אינטאָנאַציע! בּעסער1 ,דאָס
לאַנר, װאָס איז אַממערסטן גאַראַנטירם,..".

1. אַ צאָלנאָמען שטייט דאָס רוב פאַרן סובּסטאַנטיוו? פינף
ציכֿער, דריי פונט; די פינף בּיכֿער, די דריי פונט; אָבּער אויך : בּיכֿער
פינף, די בּיכער די פינף.

אַ צאַלנאָמען מיטן אומבּאַשטימיקן אַרטיקל קומט סיי פאַר, סיי
נאָכן סובּסטאַנטיוו: אַ פינף בּיכער, אַ דריי פונט; אַ בּיכער פינף, אַ
פונט דריי.

2 אַ צאָלנאָמען קומט דאָס רוב פאַרן אַדיעקטיו, אױבּ דער
דאָזיקער ציט זיך צום סובּסטאַנטיוו: דריי גאַנצע קליידלעך (נישט
קיין צעריסענע). אוב אָבּער דער אַדיעקטיוו ציט זיך צום צאָלנאָמען
{ס'קומט פאָר זעלטן), קומט ער פאַרן צאָלנאָמען : גאַנצע דריי קליידלעך,
פרג?י גאַנצע דריי צעריסענע קליידלעך

3. דער פּאָסעסיוו קומט נאָרמאַל פאַרן סובּסטאַנטיוו, צו װעלכֿן

4ט2 עב

ער ציט זיך (דערבּיי װערט פאַרשפּאָרט דער בּאַשטימיקער אַרטיקל):
דעם סוחרס זון (,דעם" געהערט צו ;סוחרס", בּיי ,זון" איז דער
אַרטיקל פֿאַרשפּאָרט. 479).

4. דער פּאָסעסיוו קען קומען אויך נאָכן סובּסטאַנטיוו (דעמאָלט

װערט דער אַרטיקל נישט פאַרשפּאָרט): דער זון דעם סוחרס (;דער
זון אַ סוחרס"--װוערט נישט בּאַנוצט); אַ זון דעם סוחרס; אַ זון אַ סוחרס.

אַ פּאָסעסיוו, װאָס ציט זיך צו אַ פּערזאָן-נאָמען, קומט נאָך אים:
שלמה רבּ חיימס; מאָטל דעם חונס.

ס. די ווערטער ;,מיין, דיין, זיין, איר, אונזער, אייער, זייער,
איין" קומען פאַרן סובּסטאַנטיוו, פאַרשפּאָרנדיק דעם בּאַשטימיקן אַרטיקל
(;איין"-- דעם אומבּאַשטימיקן), ווען בּיים סובּסטאַנטיו איז אָבּער דער
אומבּאַשטימיקער אַרטיקל, אָדער װען די װערטער קומען נאָכן סיב"
סטאַנטיוו, קומען זיי אַלס נאָרמאַלע אַדיעקטיוון: ,מיינער, דיינער..".

איין מענטש--איינער אַ מענטש--אַ מענטש איינער.

8. װערבּאַלער צגאָבּ בּיי אינפיניטיוו און פּאַרטיציפּ קומט
שטענדיק אוממיטלבּאַר פאַר זיי. דער פּאַרטיקל ;,צו" (בּיי אינפיניטיו)
קומט נאָכֿן װערבּאַלן צוגאָבּ: 5ֿ'האָבּ געש-יבּן, כהאָבּ איבּערגעשריבּן,
כ'וועל שרייבּן, פֿװועל איבּערשרייבּן, כ'הייבּ אָן איבּערצושרייבּן (זעל-
טענער: ,צו איבּערשרייבּן'), די נייגונג מוחל צו זיין (זעלטענער:
די נײַנונג צו מוחל? זיין);

דאָס איז אַ פאָרמאַלער סימן פֿון װערבּאַלן צונאָבּ אויף אָפּצושײדן
אים פון אַנדערע אַנװאָריאַנטן: פאַראן ,אַהין גין" און ,גײן אַהי, אָבּער
נישטאָ ,טון אהין"; נאָר דװקא אהינטון" - הײסט עס, אין ,אַהינטון" איז
,אַהין" אַ װערבּאַלער צוגאָבּ, אין , אַהין גין"--גלאַט אַן אינװאַריאַנט. דערפון
אויך אַן אָרטאָגראַפּישער אויספיר.

3 גרופעס:סדר אין זאַץ

7 דער פּערזאָנװאָרט קומט נאָרמאַל אויפן צװיטן אָרט אין
זאַץ { אויפן ערשטן קומט דערבּיי אָדער די סובּיעקט-גרופּע, אָדער אַן
אַנדער גרופּע. בּיישפּילן :

) מיר דאַרפן זיך בּאַלד און נאָך היינט אין נאַכֿט אין װעג
לאָז (נס.); די טיר פון דער שטובּ אִין אָפן אַ גאַנצן טאָג און אַ

7 יי יי ישי

2 5 א 641 אי

=+ א ר 6 יי יי ול יי ,ייא
: :

- 935 =

גאַנצע נאַכֿט (אַש); די שיינע װוּנדערלעכֿע מעשיות פון שמואליק דעם
יתום האָבּן זיין יונגן חבר אינגאַנצן פאַרכּישופט (ש"ע).

2) אַזױ זאָגט צו מיר מיין בּרודער אליי (ש"ע); אַרום אַ טיש,
װאָס איז אין גרויסן און אין מיטן חדר געשטאַנען אין אַ שטילע
נאַכֿטישע און הײיליקע עדה, אין זייד און אין סאַמעט געקלײידט, גע.
זעסן (נס.)--דער בּויגפאַל ,אַרום אַ טיש" צװאַמען מיטן בּייזאַץ בי
אים רעכֿנט זיך, לגבּי ווערטער-סדר, פּאַר איין אָרט"; נולד אין דאָס
היטל געװאָרן אין דעם שטעטל ק. אֲבֹּר); איזן אין עס רבּ יחזקאל
גאָמבּינערס שטובּ (אַש); צװישן די גװאַלדן, װאָס די ציוניסטן און
אַלע אַנדערע גביריש-רבּנישע און אויך פּשוט נאַציאָנאַליסטישע גרופּך
פון דער יידישער בּורזשואַזיע מאַכן אין אױסלאַנד קעגן דער ראַטן.
מאַכט, דער קאָמפּאַרטײ און בּאַזונדערס די איעװסעקן, פארנעמען
אַ גאָר אָנגעזעענעם אָרט די יללות װעגן דעם, אַז מיר רודפן כּלומרשט
די העבּרעישע. שפּראַך (;עמעס"); אוי לִיגט מען אין דער ערד!; די
יונגאַטשעס געלט געבּן טאָר מען נישט (װועקער").

8. דעֶר פּערזאָנװאָרט קען אויך קומען אויפן ערשטן אָרט
(אויפן צווייטן איז דעמאָלט אַמאָפטסטן -- דער סובּיעקט) בּיישפּילן:
שווייגט אַלץ (גאָד.); כֿאַפּט אויף זיך די קוטשמע דער רב פֹּר.);
זאָל ער אויסגיין װעג און שטעג (נס.); האָט ער דיר שוין דערציילט
פון בּאַרג? (נס.); דעמאָלט טראָגט דער בּאַהעפט דעם כֿאַראַקטער פון
פאַרבּינדונג מיט פריערדיקער אָדער (זעלטענער) שפּעטערדיקער ריד.

9. אויפן ערשטן אָרט קען קומען ,עס (סע, ס)": עס האָט
זיך אים פאָרגעשטעלט זיין צוקונפט (גראָדז.) ; עס זיצט בּן-ציון (אַבֹּר.).

0 די מאָרפעמע ;עס (סע, ס)" איז, אומאָפּהענגיק פון דער
אָרטאָגראַפיע, אַ פּרעפיקס, נישט קיין בּאַװונדער װאָרט: צװישן ,עס"
און דעם פּערזאָנװאָרט קען מען קיין אַנדער װאָרט נישט אַרײנשטעלף

מע רופט אַמאָל דעם פּרעפיקס ,עס" - ,פיקטיװער סובּיעקט".
ס'איז נישט געלונגען. דאָס זאָל בּאַטײטן, אַז אױבּ דער סובּיעקט שטייט
נישט אין אָנהײבּ זאַץ, קומט דער פּרעפיקס ,עס' אַלס זײנער 8 ממלא=
מקום. פאַרװאָס-זשע קומט ער נישט בײם סובּיעקט ,איך, דו, * מירט
איר'?! בּײם סובּיעקט ;ער, זי, זײ"? פאַרװאָס לאָזט זיך זאָגן אי ,שװײגם
אלץ", אי , ס'שװײגט אַלץ" (מיט פארשידרענע ניאַנסן) ? הײסט עס, אַז דער
טערמין ,פיקמידער סובּיעקט" דערקלערט גאָרנישט. ריכטיקער איז צב

= סבש =

צאַטראכטן ,עס', אַלס ,פיקטיװע סינטאנמע", װאָס דאַרף מאַכן, אז דער
פּערזאָנװאָרט זאָל נישט שטײן אויפן ערשטן אָרט.

1. מע פּרוּווט אַמאָל פאָרמולירן אַ כּלל (לויט דייטש), אַז
אין אַ פרעגזאַץ קומט דער פּערואָנװאָרט אין אָנהײבּ. ס'איז נישט
ריכֿטיק: מע קען אַלצאײינס גוט זאָגן: ;האָט ער דיר שוין דערצילט
פון בּאַרג ?7" און ,ער האָט דיר שוין דערצילט פון בּאַרג ל",

פאַר מײן שפּראַך-חוש קלינגט די צװײמע פאָרם נאַטירלעכער, די
ערשטע קינסטלעך (אָדער מיטן ניאַנס. פון. פארבינדו מים /'
פריערדיקע רײר)+,

2 דאָס װאָרט /זאָל (זאָלסט...)" קומט אין פּשוטן בּאַפעל
אויפן ערשטן אָרט: ,זאָל ער גיין"; אַ געוויסן ניואַנס גיט-צו די שטע:
לונג פון ,זאָל" אויפן צוייטן אָרט, נאָכֿן סובּיעקט (נישט אין קיין
בייזאַץ): ,מיר זאָל זיין פאַר דיר!".

,זאָל" מיטן בּאַטײט פון פאַרװוּנדערונג קומט אויפן צוייטן
אָרט: אַ קינד זאָל האַלטן אין איין ויינען! (389).

3. דער פּערזאָנװאָרט אויפן דריטן אָרט אָדער וייטער --
קומט-פאָר נאָר אין ספּעציעלע פאַלן:

4) וען נאָכֿן סובּיעקט קומט אַ גערונדיום-גרופּע: דער אַלטער,
דערזעענדיק װאָלפן, האָט זיך עטװאָס פאַרלאָרן (אָפּ); מע קען אָבּער
אויך: ,דער אַלטער האָט, דערזעענדיק װאָלפֿן, זיך עטװאָס פאַרלאָרן",
זידער: ;דערזעענדיק װאָלפן, האָט זיך דער אַלטער עטװאָס פאַרלאָר".

2) װען נאָכֿן סובּיעקט קומט אַ פאַרגלייך: די נאַכט, װי א
כּישופמאַכֿערין, לאָזט זיך פּאַמעלעך אַראָפּ (אָפּ), מע קען אָבּער אויך:
,די נאַכֿט לאָזט זיך, װי אַ כּישופּמאַכֿערין, פּאַמעלעך אַראָפּי, אָדער:
,וי אַ כּישופמאַכערין לאָזט זיך די נאַכט פּאַמעלעך אֲראָפּ".

3) אין אויסרוף-פראַזעס: סאַראַ קלוגע זי איו! (גישט: סאַראַ
קלוגע איז זי); װי זי האָט זיך דאָס געצאַפּלט אין זיינע אֶרימט
(גראָדז.) (נישט: ,װי האָט זי זיך.."); װאָס ער האָט איבּערגעלעבּט
אין די מינוטן! (ש"ע); נאָר מע שלאָגט זיך!; רק מע שלאָגט זיך!ן
ממש זי זינגט!

4) אין אַ פראַגע מיט צויי פרעגװערטער אָדער מיס אין
פרעגװאָרט, אױבּ ער שטייט נישט אין אָנהײבּ: ווער ווּהין גייט?;
אַהין װצר גייט? (עקצענט אױף ;אַהין"); ער ווּהין גייט?; נעכטן

- 9297 =

װוּ בּיסטו געװוען?; ער זיפצט נאָר, און קרעכצט נאָר, און פרעגט+
װאָס טוט מען מיט די קינדער? מיט די קינדער װאָס טוט מען! (ש"ע).

5) אין איבּערפרעגונג: פונװאַנען קומם א ײד?/ - האָט חײם אים
שלום געגעבּן. - פנװאַנען איך קום? - האָט דער אורה געצױגן דײ
װערטער (אָפּ) (420).

6) אין אײניקע אנרערע פּאַלן, טײלװײז צוליב ריטמישע אומשטאַנדן,
מײלװײז צוליבּ ענגער פּאַרבּינדונג פון סינטאַנמעס, און צוליבּ אַנדערע
אורזאַכן, װאָס כ'קען נאָך נישט פּאָרמולירן: אים אַלײן אין די געשעפטן
איז אויך געגאַנגען שלים (ש'ע); שטאַרק גײן אַהין װיל איך נישמ
(ש"ע); הינטער פון דירה װ אַרפט מען נישט (,שטערן').

אין מײן דיאַלעקט: נישט נאָר ער לערנט נישט, נאָר ער מו
בּכלל נאָרנישט.

?0 קינסטלעך--אין פערזן (צוליבּ רימם /); אויף אַ בּוים אין גרינעם
װאַלד אַ װוּנדערלעכער פױגל שאַלט (פר.).

4 דער דאָזיקער צעטל קען מאַכֿן אַן איינדרוק, אַז דער
פּערזאָנװאָרט ווייטער וי אויפן צוייטן אָרט--איז אַן אָפּטע דערשיינונג.
ס'װאָלט געװען פּאַלש. די אַלע אױסגערעכֿנטע פאַלן זענען פיל זעל+
טענער װי די נאָרמאַלע שטעלונג פון פּערזאָנװאָרט -- אויפן צוייטן
(אָדער ערשטן) אָרט. און מיר נעמען אויף, בּכֿלל, פאַר נישט נאַטירלעך,
פאַר אַ גרייז, װען דער פּערזאָנװאָרט שטייט וייטער וי אויפן צוייטן
אָרט. אַ פּשוטער עקספּערימענט: מיר נעמען אַ בּאַהעפט, שפּאַלטן אָפּ
גרופּעס און פּרוּװן זיי פונאַנדערשטעלן אין פאַרשידענעם סדר:
,אויף שיף פון מיין עלנט בּין איך אין דיין האַפן געקומען"
(713). די פּראַזע אַנטהאַלט 5 גרופּעס. אויפן צווייטן אָרט שטייט דער
פּערזאָנװאָרט. לאָמיר פּרוּװון איבּערשטעלן די גרופעס, װעלן מיר
בּאַמערקן, װי ,פון זיך אַליין" ציט זיך אויפן צוייטן אָרט דער
פּערזאָנװאָרט :

איך בֵּין אויף שיףיי.
געקומען בּין איך...
אין דיין האַפן בֵּין איך..

נאָכֿן פּערזאָנװאָרט קענען זיך די גרופּעס גרופּירן פאַרשידן.
אָבּער דער פּערזאָנװאָרט קומט רק אויפן צוייטן אָרט.

5 אָט זענען בּיישפּילן פון גרייזן לגבּי דער שטעללונג פוך
פּערזאָנװאָרט: אין האָרקי אַלע ימים-נוראים אַרבּעטן מיט אַלע כיחות:

= טנ =

די גנבים (וועקער"), דאַרף זיין: ;אין האָרקי אַרבּעטן..* אָדער ,אַלע .
ימים:נוראים אַרבּעטן.."; אין גראָסער-קלובּ פאַר די לעצטע צװי" /
חדשים האָבּן געאַרבּעט רעגולער פאָלגנדע קרייזן (עוועקער'){ די צ
װוערק פון ח' לענין אין יידיש דאַרפן אַמגיכֿסטן איבּערגעזעצט װערן
{,וועקער"); מיר זענען געװוֹינט, פאַרן פּערזאָנװאָרט זאָל שטיין נאָר /
איין גרופּע, נעמען מיר איף די װערטער ,די װערק פון ח' לענין /
אין יידיש" פאַר איין גרופּע,--ד.ה. אַז ,אין יידיש" ציט זיך צו ;די .
ווערק" (אָנשט. צו ,איבּערגעזעצט װערן"); בּאַקומט זיך, אַז ס'האַנדלט
זיך װעגן ח' לענינס יידישע װערק.

אַזעלכֿע גרייזן קומען פאָר גאַנץ אָפּט אין צייטונגען און בֹּאַװֹנ- /
דערס אין װאַנט-צייטונגען, אַרבּקאָרן-קאַרעספּאַנדענצן, כּלערליי מינדלעכ /
אַרוסטרעטונגען פון מענטשן מיט אַבּיסל אַ צעטרייסלטן שפּראַך-הוש ‏
(ווירקונג פון רוסיש, װוּ דער װערטער-סדר איז פיל פרייער). אַדרּ;,
גראַמאַטיש ריכֿטיק רעדט שלום-עליכֿמס (,די ערשטע יידישע רעפּובּליק")
,יידיש-רוסישער" סטודענט: װאָפּערװיך סאָמניעװאַיע איך זיך, אויבּ אַלע
פאַרשטײען פּפּאָלניע די דייטשע שפּראַך, און װאָפּטאָריך בּין איך
אובּעזשדיאָן... -- האַלבּ-רוסישע לעקסיק (װערטער) און אױסגעהאַלטן
יידישע גראַמאַטיק (פאָרמעס).

6 די ניגונג פון דער שפּרצַך צו שטעלן דעם פּעַרזאָנװאָרט /
דווקאָ אויפן צווייטן (אָדער ערשטן) אָרט איז אַזױ שטאַרק, אַז װען .
װאָס איז שװער אָדער אומבּאַקװעם, קומט אָן די שפּראַך צו אַ
ספּעציעלן ריין פאָרמאַלן (,פיקטיוון") פּערזאַנװאָרט ,איז", װעלכֿער
קומט אויפן געהעריקן אָרט און מאַכט מעגלעך פאַרן אמתן פּערזאנ-
װאָרט זיך שטעלן ווייטער. בּיישפּ:

אין פראַנקרייך איז די העלדן-מאַטראָסן, װעלכֿע האָבּן זיך אָפּגע-
זאָגט אַרױסצוטרעטן קעגן דער אַרבּעטער:פּױערשער רוסלאַנד, מאַטער /
זיך נאָך אַלץ אין תּפיסה (,עמעס". סװאָלט צו שװער געװען דעױ /
נאָרמאַלער בּוי אָן ,איז": ,אין פראַנקרייך מאַטערן זיך נאָך די העלדן-
מאַטראָסן, װעלכֿע האָבּן זיך אָפּגעזאָגט אַרױסצוטרעטן קעגן דער
אַרבּעטער-פּויערשער רוסלאַנד, אַלץ אין תפיסה". !/

בּיי קינדער אָבּער איז די נאַטור נישט זי שטאַרבּט, נישט זי
שטייט ו.חיית-המתים אויף (;פּעד, בּיול,"),

דעריבּער איז נישט נאָר װאָס איך זע נישט קיין צרה, נאָר
פאַרקערט, איך זע איין נוצן דערין (,אויף די װעגן).

--ציסטע. -

אויפבּויען די צוויי פראַזעס אָּן דעם ,איז" איז כּמעט אוממעגלעך,

אָס איז, אַדרבּאָ, א בּיײישפּיל פון כּמעט מיסבּרויכטן ,אין": ,װי
די פּולקאָווער אָבסערװאַטאָריע טיילט מיט, אֵין דעם 20טן פעװראַל
וועט פאַרקומען אַ פולשטענדיקע ליקוי. -לבנה" (;עמעס" ס'לאָוט דיה
זייעצר גרינג זאָגן: ;וי די פּולקאַװוער אָבּסערװאַטאָריע טיילט מיט,
װוצט דעם 20טן פּעװוראַל פאָרקומען... * . דאָך איז דער זאץ אין צייטונג
געבּויט ריכֿטיק.

7. דאָך בּאַגײט זיך פּרץ אָן דעם ,איז' אין אַזאַ פראַזע: דאָס,
װאָס מע האָט אים געזאָגט, אָדער ער ;האָט פאַרגעסן, אָדער בּאַלך
נישט פֿאַרשטאַנעף". דער געװײנלעכער בּױ פון דער פראוע װאָלט
געװען: ,דאָס, װאָס מען האָט אים געזאָגט, האָט ער אָדער.." אָדער;
,דאָס, װאָס מען האָם אים געזאָגט, איז אָדער ער האָט.." (בּײ פּרצן
קומט אָנשמאָטן , איז" אַ פּױזע.

8. ס קומםט אפילו פאָר, אַז נאָכן ;איז' קומט (לױטן 8 728)
פּריער דער פּערזאָנװאָרט, דערנאָך די איבּעריקע סינטאַנמעס. אין אַזאַ
פּאַל איז דער ;אי', אײיגנטלעך, פון שמאַנדפנקם פון װערטער.סדר
איבּעריק, אָבּער בּאַקומט, דאַכט זיך, אַ קאָניונקטיװע (בּינדװאָרטלעכע)
פונקציע. בּיישפּ.: ,מיט פרישערע לופט, מיט מוזיק און מיט טענץ אי-
קאָן מען זײ מאַכן געזינטער" (זשיטלאָװוסקיס אַן איבּערזעצונג פון הינע).
אינטערעסאַנט איז זשיטלאָװסקיס ,פּאָסט-סקריפּטום" צו דער איבּערזעצונג;
,איך בּין אַלײן נאָך נישט גאַנץ פעסט אין דער דעה: לאָזט-צו אונזער
גראַטאַטיק אַזאַ מין בּנין, װי: ;איז - שװימען זײ.נאָך, אי - קאָן מען,
, איז--זאָל זי' אָדער נישט ז". ער קומט צום ריכטיקן בּאַשלום: ,אױיבּ דאָס
פּאָלק רערט אַזױ, איז--מעג מעף.

9. די פּעסטקייט פונעם כּלל וועגן פּערזאָנװאָרט אויפן צווייטן
אָרט דערלויבּט אָפּטמאָל אויסצונוצן דעם װוערטער:סדר פאַר אַ קריטערי
װעגן דעם ציוּנג פון די סינטאַגמעס. אין ,איך װעל אַלײן גיין" ציט
זיך ;אַליין" צו ,על גיין"; אָבּער אין ,איך אַליין װעל גיין" נעמען
מיר אָן אַז ;אַליין? ציט זיך צו ,איך", אַנישט װאָלט אויסגעקומען,
אַז דער פּערזאָנװאָרט איז אויפן דריסן אָרט. אין ;איבּער דעם וייס
בּאַשטױבּטן ווצעג צום שטעטל צו לאָזט זיך אַ פעסטע בּאֲַלעבּאַטישעץ
פור מיט שטאַרקע צויי בּולאַנעס" (אַש) ציט זיך ,צום שטעטלצו"
צו ;דעם ועג" (;װאָסער וועג ?*), נישט צו ;לאָזט זיך", אַנישט װאָלט

-- 940 --

,צום שטעטל.צו" געבּילדעט אַ בּאַזונדער ,גרופּע" און װאָלט געמוזט
אַלזאָ קומען נאָכֿן פּערזאָנװאָרט,

פרגלי אויך: מאָרגן דריי אַזייגער װעט ער קומען--מאָרגן װעט
ער קומען דריי אַזײגער. די ערשטע פּראַזע װערט סכעמאַטיזירט:

ער = -- װעט שמען

|

מאָרגן

|

דריי אַזײגער
די צװײטע:! ערי. + - -װעט קומפן

יי

מאָרגן דריי אַזײיגער

0. אַזעלכע קאָנסטרוקציעס װי ;,קוים ער עטעמט' (פּר.), ;אַפּנים
הוה פּױזנער איז נאָךְ אַלץ געװען אין קרײזשטאָט' (בּערג.), װוּ ,קים*
אָדער ;אַפּנים' קען זיך בּשום-אופן צום סובּיעקט נישם ציען-מאכן דעם
אײנדרוק פון צונויפגעזעצטע זאַצן מיט פאַרשפּאָרטן בּינדװאָרט: קוים
װאָס ער עטעמט, אַפּנים אַז חוה פּויזנער...

װעגן שטעלונג פון פּערזאָנװאָרט ז,. מײנע ארטיקלען אין ,דער
יידישער שפּראַך", קיעװ, נומ. 1, נומ. 7, 1927.

1. די סובּיעקט-גרופּע קומט נאָרמאַל אויפן ערשטן אָרט, בּיישפּ. 3
מיר דאַרפן זיך בּאַלד און נאָך היינט אין נאַכֿט אין װעג לאָזן (נס.)3
מיין אוצרל שוין שלאָפן װיל : די שיינע װוּנדערלעכע מעשיות
פון שמוּאליק דעם יתום אָבּן זיין יונגן חבר אינגאַנצן
פאַרכּישופט (ש"ע).

דאָס קען דערקלערט װערן דערטים, װאָס דער סובּיעקט אנטשפּרעכט,
בּײ נאָרמאַלער אינטאָנאַציע, דעם פּסיכאָלאָגישן סובּיעקט, ד.ה. דער
,ערשטער פּאָרשטעלונג",

2. אויבּ דאָס ערשטע אָרט איז פאַרנומען מיטן פּערזאָנװאָרט,
קומט די סובּיעקט.גרופּע, אױבּ אַזאַ איז פאַראַן, אויפן צוייטן אָרט-
בּיישמּ, : זאָל ער אויסגיין װועג און שטעג.

3 אויבּ אָבּער דאָס ערשטע אָרט איז פאַרנומען מיט אַן אַנדער
גרופּע, מוז אויפן צווייטן אָרט קומען דער פּערזאָנװאָרט (אָדער דאָס
װאָרט ;אלד" און די סובּיעקטיגרופּע -- ערשט איפן דריטן אָרט-

אי ביג 3 6037
1

. יש
-
7+
:

6 1

- 240 --

בּיישפּ. : איבּער דער גרינער לאָנקע האָט דער לאַנגפיסיקער בּושל
אַרומגעשפּאַצירט{ נולד איז דאָס היטל געװאָרן אין דעם שטעטל קי
(אַבּר.) ; אוי, ליגט מען אין דער ערד!; אַהײם קומט עף שפּעט;
אין פּראַנקרייך איז די העלדן-מאַטראָסן...

4 ווען אָבּער דער פּערזאָנװאָרט קומט וייטער וי אופן
צווייטן אָרט (733), קען שוין די סובּיעקט-גרופּע קומען אויפן צוייטן
אָרט, אױבּ דאָס ערשטע איז פאַרנומען פון אַן אַנדער גרופּע. בּיישפּ. :
סאַראַ קלוגער עף איז!ן; פונװואַנען איך קום ? (איבּערפרעגונג),

מיט קאָמפּליצירטערע פאַלן קענען מיר זיך דאָ נישט פאַרנעמען.

6 אין געגנװאַרט קומט דער װערבּאַלער צוגאָבּ שטענדיק נאָכֿן
װערבּ (אוממיטלבּאַר אָדער ווייטער). בּיישפּ.: איך קום אַרײן, איך
קום אַריין אַהין, איך קום אַהין אַרײן.

דאָס אײגענע איז שײך צוֹ ,פעסט' און ,פעסטשטעלן אדגיל,

6. דאָס אייגענע איז שייך צום בּאַטײיטיקן טייל פון אַ פּער-
פראַסטישן װערבּ, אָבּער דאָ קומט אַמאָל פאָר אויך אַ פאַרקערטער
סדר : איך בּין גובר (אָבּער אויך , גובר בּין איך"), איך וװער אַנטשװיגן
(=-אַנטשוויגן װוער איך), איך טו אַ װאָרף, איך קום צו גיין, איך טו
בּעטן, איך האָבּ חרטה, אאַז"ו.

7 אין פּעריפראַסטישע װערבּן פון זן קלאַס מיט װערבּאַלן
צוגאָבּ ‏ קומט דער װערבּאַלער צוגאָבּ אוממיטלבּאַר נאָכֿן װערבּאַלן
סובּסטאַנטיוו: מאַנכֿע מאָל גיבּן זיך די פערד א כֿאַפּיאַרױס די
קעפּ פּר.).

8. אין אימפּעראַטיוו קומט דער זעלבּיקער סדר וי אין
געגנװאַרט, אָבּער אַמאָל אויך פאַרקערט, אפילו בּיי װערבּאַלן צוגאָבּ:
קום-אַריין! (זעלטענער -- ,אַרײן קוֹם!') טו אַ װאָרף! גיבּ אַ דריי
דעם ראָד!

9. געװײנלעך פּאָרמולירט מען די צװײ כּללים (745, 748)
אַזױ: ,אַן אַקצענטירטער פּרעפיקס טײלט זך אָפּ אין דער קאָניונאַציע"
(ד.ה. פון ,אַריינקומען" װערט ;איך קום אַרײַן)- ;דרי פאָכּמולירעננ.| איז
געגרינדם אױיף דער פאַלשער הנחה, אַז אינפיניטיװ איז די גרונטפאָרמע
פון װערבּ, אַז ;כ'קום אַרײן, נעמט זיך פון אַרײנקומען. פאקטיש
האָבּן מיר נאָך אן אנטש פּרעכונג צװישן ,כ'קום-ארײן" און ,ארינ.
קומע", און מע קען מים די זעלבּיקע רעכט בּאַהױפּטן, אַז בּײ
אינפינימיװ-בּילדונג ,פאראײניקט זיך' דער װערבּאַלער צואָבּ מיט דער

יידישע גראַמאַטיק (16)

-- 249 --

טעמע. אָנרופן אאַרײן"' און ;,כ'קום-שארין" ,פרעפיקטי איז אַבּסורדיש.
בּאַטראַכטן ,אַרײנקומען"' אַלס אײן װאָרט קען מען נישט. אלזאָ מוז די
לערע װעגן ;אָפּטײלונג פון אַקצענטירטן פּרעפיקס" אָפּפאַלן.

0. אין צונויפגעזעצטע װערבּפאָרמעס דאַרף מען אונטערשיידן
צוויי טיפּן ווערטער-סדר : איינשליסיקן און אויסשליסיקו, אייג.
שליסיק רופן מיר אַזאַ, װי ,5בּין אַריינגעקומען?, װווּ אאַריין"' שטייט
צווישן פּערזאָנװאָרט און פּאַרטיציפּ, אויסשליסיק--אַזאַ וי ,כהאָבּ גע.
געבּן אַ שפּרונג", װוּ ,אַ שפּרונג" שטייט אויף יענער זייט פּאַרטיציפּ.

1. סלאָזט זיך פעסטשטעלן, אַז מיט איינשליסיקן סדר קומען
װערבּן מיט װערבּאַלן צוגאָבּ, אַסאַך פּעריפראַסטישע װערבּן פון
1 קלאַס, 11 קלאַס, זזז קלאַס אָן װערבּאַלן צוגאָבּ, אייניקע פון שן קלאַס;
מיט אויסשליסיקן סדר קומען פּעריפּראַסטישע װערבּן פון ען קלאַס,
ע קלאַס זע קלאַס, אייניקע פון אַנדערע קלאַסן

אַסאַך װערבּן, צווישן זיי זון קלאַס פּעריפראַסטישע מיט װערבּאַלן
צוגאָבּ, און אַסאַך פון 1ע קלאַס, דערלאָון סיי איינשליסיקן סיי אויס.
שליסיקן ווערטער-סדר.

בּיישפּילן :

) איינשליסיק: כ'בּין אַריינגעקומען (נישט ,געקומען אַרײין?,
כ'האָבּ זוכה געװען (נישט ;געװען זוכה', כ'בּין אַנשלאָפן געװאָרן

(נישט ,געװאָרן אַנשלאָפן"), כֿהאָבּ אַ װאָרף געטון (זעלטענער ,געטון ‏
אַ װאָרף), כ'חאָבּ חרטה געהאַט (זעלטענער ;געהאַט חרטה"); כֿװועל.

אַריינקומען, כװואָלט זופֿה זיין, כֿיפלעג אַ װאָרף טון אאַז"װ; מיט די
לעצטע כּוחות זיך אַ שטעל אויף געטון (אָפּ,); זיך װוֹילעריש אַ שטעל.
אַװעק געטון אין אירע געלע שיך (אָפּ.); האָט זי זיך אַ װאָרףאַרין
געטון אין די קישנס (אָפּ).

2) אויסשליסיק: פֿ'בּין געקומען צו גיין (נישט , צו גיין געקומען",
כ'האָבּ געטון בּעטן (נישט ,בּעטן געטון"), כֿ'האָבּ געהאַט בּיד (זעלטענער
בּיד געהאַט"), כ'וועל קומען צו גין, כװואָלט טון בּעטן, װיל נאָך
געבּן אַ לעבּ אונטער (ש"ע), אאַז"ו.

2 אויסשליסיקן װערטער-סדר האָבּן אױיך פּערפעקטיװע צײט.
פאָרמעס! כ'האָבּ געהאַט געשריבּן, כ'ועל האָבּן דערצילט (נישט ,גנעשריבּן
געהאט, דערצילט האָבּןש.

8. אוב בּיי אַ צונויפגעזעצטער װערבּ-פאָרמע איז פאַראַן נאָך
אנדערע סינטאַגמעס, קומט געויינלעך (בּנוגע אָט די סינטאַגמעס) דער

:
:
5
=
1
-
2
-
1

+

-- 243 --

אויסשליסיקער ווערטער-סדר (ד.ה. פּאַרטיציפּ אָדער אינפיניטיוו נישט
אויפן סוף), און אין פייערלעכער רייד--דער איינשליסיקער (פּאַרטיציפ,
אינפּיניטיוו אויפן סוף).

איבּעריקנס, דער איינשליסיקער װערטער-סדר אין אָפּטמאָל :

8

אינדיווידועלער שטריך בּיי אַ געװיסן רעדער אָדער שרײבּער, אומאָפּ.
הענגיק פון ,פּײיערלעכֿקײט" פון דער רייד.

בּיישפּילן :
) איז די בּאָבּעץ דאַן צו מיין געלעגער צוגעגאַן, זיך 1''

:מיין צוקאָפּנס אַװעקגעשטעלט או, מיינענדיק אַז איך בּין איינגע.

שלאָפן, מיך בּאַטראַכֿטן גענומען (נס.). דאָס אייגענע ,פאַרפּראָזאַישט":
איז די בּאָבּע דאַן צוגעגאַן צו מיין געלעגער, זיך אַװעקגעשטעלט

בּיי מיין צוקאָפּנס, און מיינענדיק אַז איך בִּין איינגעשלאָפן, מיך

גענומען בּאַטראַכטן,

2) בּקיצור, מע האָט אַרױסגעטראָגן לאָמפּן אויפן גאַניק, געגרייט
צום טיש און אָנגעהױבּן טראָגן סאַמאָװאַרן הייסע, מיט בּעקנס טײ,
מיט צוקער... (ש"ע). דאָס אייגענע מיט (נישט פּאַסיקער) פייערלעכֿקייט:
בּקיצור, ‏ מע האָט לאָמפּן אויפן גאַניק אַרױסגעטראָגן, צום טיש גע.
גרייט און סאַמאָװאַרן הייסע, מיט בּעקנס טיי, מיט צוקער.. טראָגן

אָנגעהױיבּן.

4. דאָס איז גערעדט געװאָרן דעמאָלט, װען דער פּארטיצים
אָדער אינפיניטיװװ זענען נישם אַקצענטירט, װי ס'איז געװײנלעך דער
פאַל, אין יענע זעלטענערע פאַלן, װען דער אַקצענט איז איפן
פּאַרטיציפּ אָדער אינפיניטיו, קומט, דאַכט זיף, פּונקט פאַרקערט ; דער
אוימשליסיקער סדדר אין פײערלעכער רײד און דער אינשליסיקער
אין פּשׂוטער.

85 נישט" (וען ס'ציט זיך צום פּערזאָנװאָרט) קומט אויפן
זעלבּיקן אָרט, װי סװואָלט געקומען אַ װערבּאַלער צוגאָבּ (שטרעבּנדיק
אָבּער קומען װאָס נעענטער צום װערבּ).- אויבּ ס'איז פאַראַן אַ ווער.
בּאַלער צוגאָבּ, קומט ;נישט" אוממיטלבּאַר פאַר אים. בּיישפּ.: איך גי
אַװעק--איך גיי נישט--איך גיי נישט אַװעק; איך גי אַװעק אין שטאָט--
איך גיי נישט אֵין שטאָט--איך גיי נישט אַװעק אין שטאָט; איך בּין אַהין
אַװעקגעגאַנגען -- איך בּין אַהין נישט געגאַנגען--איך בּין אַהין נישט
אַװעקגעגאַנגען; גײ-אַװעק!=-אַוועק גײי!; גיי נישט!--נישט גײיי!

-- 244 --

פאַרשטײים זיך, אַז קײן אנאַלאָגיע. צװישן ,גישט' אין װערבּאַלן
צונאָבּ אין אינטאָנאַציע איז נישטאָ.

ס'זענען מעגלעך צװײדײטיקײטן; ,נישט' קען זיך ציען צום װערב,
װאָס פאר אים, אָדער צום נישט-װערבּ, װאָס נאָך אים, צ.בּ. ,איך גײ
נישט אַהין" (רוסיש: הּגעז עו פוגתנז פװ קָחו). מע קאָן דערקאָנען לױמ
דער אינטאָנאציע (אָבּער אין שריפט נישם). '

אַדרבּא, אין בּאַקאַנטן שפּאַס ;עסט נישט שעמט זך', קען מע
נאָר אין שריפט, לױם דער קאָמע, שטענדיק דערקאָנען די ציּנבֿ
פון ,נישט".

6 בי פּױליש-ײדישע שרײבערס (אַש, פרץ) קומט פאָר אן
אײגנארטיקער װערטער.סדר: ,פון עגמת-נפש האָט ער נישט דעם שאָפ-
פעלץ אױסגעמון" (אֵש)-האָט ער רעם שאָפןפּעלץ נישט אױסגעטוןן
,קײנער האָט נישט פּאַר דעם קײן שלעכט װאָרט געזאָגט" (פר.)=-האָט
פאַר דעם קײן שלעכם װאָרט נישט געזאָגט.

7 אייניקע װערטער, בּאַזונדערס פּראָנאָמען ,איך, דו, ער.-
מיך, מיר..."--קומען װאָס נעענטער צום פּערזאָגװאָרט,

מע פּאַרגלײכט זײ מיט פײכטע קערפּערס, װאָס שװימען ארוי
אויף דער אױבּערפּלעך, בּעת די שװערערע, װאָגיקערע װערטער זינקען
אַראָפּ:צו, |

בּיישפּ.: איך גיבּ דעם חבר א בּוך--איך גיבּ אַ בּוך דעם הבר 3
איך גיבּ אים אַ בּוך--נישט: איך גיבּ אַ בּוך אים; איך גיב עס דע
חבר--נישט: איך גיבּ דעם חבר עס.

דער פּראָנאָםס קען אויך אָפּשטױסן דעם סובּיעקט פון צװייטך
אָדער דריטן אָרט אויף אַ וייטערדיקן, צבּ.: ,װאַשט זיך משהל איין"
(זעלטענער: ;װאַשט משהל זיך איין'), אין שטאָט טרעפט אים.
אַ בּאַקאַנטער.

8. +/זיך" קומט אין מײן דיאַלעקט כּמעט שטענדיק בּשכנות. /
מיטן פּערזאָנװאָרם, שטײענדיק אָפּט גאַנץ װײם פון יענעם װאָרט, צו'
װעלכן ער צים זיך: איך בִּין זיך געגאַנגען בּאָדן (כאָטשׂ ‏ זיך' צים זיך
צו ,בּאָדן"); כ'האָבּ זיך געדארפט בּאָדן.

9. װען אַ װערבּ מיט איך' צים זיך צו א צװײטן װערבּ מים!
,זיך", װערם (שטענדיק?) אין ,זיך' פאַרשפּאָרט; מיר װילט זיך בֿאהן.
(ב-מיר װילם זיך זיך בּאָדן).

0 אַ סינטאַגמע מיט אַ לאָגישן אַקצענט קומט אָפּטמאָל נישט?

-- 245 ==

אויף איר געװײינלעכֿן אָרט, אָבּער געבּן כּללים איז דאָ שווער: איינער
האָט ליבּ מיט אַזאַ סינטאַגמע אָנהײבּן דעם זאַץ, אַ צווייטער דווקא--
אָפּלײגן זי אויפן סוף, אאַז"ו.

1 אײניקע װערטער קומען שמענדיק אין אָנהײבּ זאַץ: ;או'

(נישׂט אַלס אויסרוף:װאָרט, צ.בּ. אױ ליגט מען אין דער ערר) אָט"

/(װען ס'צים זיך צום װערבּ), סאַראַ א"ש (543).

: 2. די גאַנצע צײט האָבּן מיר בּאַטראַכט דעם סדר פון גאַנצע
גרופּעס אין זאַץ. זעלטן טרעפם, אַז אַ גרופּע װערם צעשפּאָלטן, ד'.ה.
אירע סינטאַנטעס שטײען נישט בּשכנות. דאָס קומט פאָרְ אַשטײגער בּײ
8 ספּעציפישן טיפּ אַפּאָדציע: ער געפעלט מיר, דער יוגאַטש (562)
בּיים װאָרם ;אַבּיסל' אין אַ ספּעציפישן בּאַנוץ: ,א פינצטער געסל אבּיסל",
א"אַ. אין ריטמישער רײר קינסטלעך: דעם װעג דורכגעלאָפּן אַ אינד איז
א שטומע ({ס.)

ש. צונויפגעזעצטער בּאַהעפט
צייעאן

3. ווען מיר בּאַטראַכטן די פראַזעס: וי אַ ווינטמיל דרייט
זיך מיר דער מוח פון אַלצדינג, װאָס מיר איז ערשט אַנטפּלעקט
געװאָרן (אַבֹּר.); אַ מעשה מיט איינעם, װאָס האָט גרויסע אויגן געהאַט
(נס.), -- בּאַמערקן מיר, אַז דאָ איז אַ זאַץ (געשלאָסענער בּאַהעפט)
סובּאַרדינירט צו איין װאָרט: ,װאָס מיר איז ערשט אַנטפּלעקט געװאָרן"
ציט זיך צו ;אַלצדינג", ,װאָס האָט גרויסע אויגן געהאַט" ציט זיך צוּ
,איינעם". בּיז איצט האָבּן מיר געהאַט צו טון נאָר מיט זעלבּשטענ-
דיקע זאַצַן, אַ זאַץ, סובּאָרדינירט צו אַ סינטאַגמע, הייסט -- נישט-
זעלבּשטענדיקער זאַץ אָדער בַּייזאַץ, קלאָר, אַז אַ בּייזאַץ בּילדעט
נאָר אַ טייל פון אַ בּאַהעפט. אַ בּאַהעפט, װאָס אַנטהאַלט אין זיך א
בּייזאַץ, הייסט צוּנויפגעזעצטער בּאַהעפט; אױבּ ער אַלין איז אַן
אָפּענער (וי אין צוייטן בּיישפּיל), איז עס אַן אַפענער צונויפגעזעצ-
טער בּאַהעפט (אָפּענער בּאַהעפט מיט אינװיײיניקסטער געשלאָסנקײט).

4. דעם טייל צונויפגעועצטן זאַץ, װאָס בּלייבּט, וען מע
װאַרפט-אָפּ דעם בּייזאַץ (אָדער אַלע בּיואַצן, אױבּ סזענען פאַראַך .
מערערע), רופט מען הויפּטזאַץ, דער נאָמען איז נישט קיין גענויער,
װאָרים דאָס איז אייגנטלעך נישט קין זאַץ, נאָר אַ טייל זאַץ. בּיישפּ.+

וי א ווינטמיל דרייט זיך מיךר דיה

צונויפגעזעצ. מוח פון אַלצדינג--הױיפּטזאַץ.
טער זאַץ װאָס מיר איזן ערשט אַנטפּלעקט
| געװאָרן--בּייזאַץ.

אַ מעשה מיט איינעם--הויפּט.
צונויפגעזעצ. | בּאַהעפט (אָפענער).
טער אָפּענער װאָס האָט גרויסע איגן געהאַט--.
בּאַהעפט | בּייזאַץ

=- 24/ --

5 אַן אָפּענער צונויפגעזעצטער בּאַהעפט איו בּכלל נישט קײן
אַפטע דערשיינונג. אַפּטמאָל ערשיינט אַזאַ באַהעפט פּשומ אַלם נרייוף
אַלם סימן פון מאַכטלאָזיקײס פונעם רעדער אָדער שרײבּער צו בּאַהערשן
רי העכערע סינטאַקטישע פאַרמעס,

בּאַהילפיקע ווערטער

6 די סובּאָרדינירונג פון אַ בּייזאַץ קומט פאָר |) דורך בּינד.
ווערטער (קאָניונקציעס, 9) דורך ספּעציעלע װערטער, װאָס זענען
איינצייטיק בּאַטײטיקע װערטער און בּינדוערטער (קאָניונסטיוון,
3) אָן קיינע ספעציעלע בּאַהילפיקע ווערטער. פּאַראַלעל דערמיט דינען
נאָך אַמאָל פאַר אַ סובּאָרדיניר-מיטל דער געמישטער מאָדוס אין בּייזאַץ,
דער ווערטער-סדר, די אינטאָנאַציע.

7 בּיי דערלערנען אַ בּייזאַץ דאַרף : לייגן אַכֿט דערויף,
צי איז ער סובּאָרדינירט צו אַ סובּסטאַנטי, אַ װערבּ, אָדער צו
אַן אַנדער סינטאַגמע.

8. אָט זענען אייניקע קאָניונקציעס, װאָס דינען צו סובּאָר.
דינירן בּייזאַצן :

אויב: אָסור, אויבּ זי װעט אַרױס; אַ פרעג אַבּיסל, אױבּ איך
װיל! אַבֹּר.); אױבּ איך װעל אים טרעפן, װעל איך אים איבּערגעבּ.

אַן; אַז ס'איז בּאַשערט דאָס גרויסע געוינס, קומט דאָס גלייך
אין שטובּ אַרײין; װוּ בּיסטו געװען, אַז יוגנט איז געװען?; און זי
פילן בּיי דערבּיי אַזאַ מין טעם, אַז קיין מתנגד פילט עס אַװדאי
נישט; מע וייסט, נישקשה, אַז איר זענט אַן ערלעכֿער מאַן (אֲבֹּר.);
מע זאָגט, אַז מיר זענען שוין אין אַמעריקע; אונז אַלע, זיינע גוטע.
פריינט, גלוסט זיך זייער, אַז זיינע מעשיות זאָלן כּסדר אָפּגעדרוקט
און פאַרקויפט װערן (אַבֹּר.).

איידער: נאָך איידער כֿהאָבּ בּאַקימען דעם בריוו, האָבּ איך
שוין געװוּסט; איידער איך זאָל אָנקומען צו ! לייטן, װעל איך בּעסער
עפּעס פאַרקויפן.

בּשעת: דאָס האָט געטראָפן, בּשעת דער אַלטער האָט נאָך
געלעבּט.

הגם: הגם מיר האָבּן שוין לאַנג איינגעפירט די אײנפּערזאָניקע
פאַרװאַלטונג, איז נאָך אַלץ נישט געווען קיין אײינהײיטלעפֿקײט (,עמעס'),

= אס =

היוח ; היות די חטאים וװעגן נישט איבּער די מעשים טובים--
קומט דער נשמה קיין גיהנום נישט (פּר.).

װאָס; אַ װוּנדער, װאָס ער קומט נאָך נישט; װאָס גרעסער עס
װערט דער טאָג ראַשער טוישן זיך די שאָטנס (פר.); אַ דאַנק װאָס
דוסט עס מיר געטון

,װאָס? איז פאַרשפּרײט אַלס סובּאָרדיניר-מיטל פון אַ בּייזאַץ צו
אַ סובּסטאַנטיװו ; אייך, רבּ מענדעלע, װאָס איר האָט אין אונזער װינקל
אַואַ שם אֲבֹּר.); מיין געטריי פערדל, װאָס כּל-ימיו, דאָס גאַנצע לעבן
זיינס, איז עס געװוען אין דער עכודה אַבֹּר.); האָרעװעט נאָך אפשר
מער פון יענע, װאָס פירן טײערע סחורה אַבֹּר); איך בּין דער ייד,
װאָס כֿיהאָבּ מסדר-קידושין געװען (ש"ע); נעמט דעם יד, װאָס עס
איז אים נישט גוט געװאָרן, אין שטובּ אַרין (פר.).

װי; זען, װי מירעלע שפּאַצירט דאָ אַלע פאַרנאַכֿט (בּערג); אַ
שרעק װי ער זעט אױס; װי איך נעם געזעגענען זיך מיט דער
ימאַמען, לויפט די גאַנצע שטובּ אויף גיך זיך צװאַמען; די רײכֿע לאָזט
ימען אַרײן גלייך, װי זיי קומען אָן מיטן שיף; נאָכֿדעם װי ער האָט
בּאַשאַפן די גאַנץ גרויסע װעלט, האָט ער זיך מיישב געװען מיט דער
פּמליה מלאכים אין הימל אֲבֹּר); אינגאַנצן עטלעכע װאָכֿן װי ער
האָט זיך בּאַקאַנט מיט רחלען (אָפּ); װי מיר קלײבּן זיך אין אַהיים,
ערשט עס גייען אַרײן אַ פּאָר יונגעלייט (;װועקער"); כֿהאָבּ אויסגע.
פילט מער וי איך האָבּ צוגעזאָגט; נעמען זיך צום געשלעג װי גאָט
האָט געבּאָטן (ש"ע); װי איך בּין אַ ייד -- איך וייס פון גאָרנישט;{
זאָל איך אַזױ לעבּן, װי איך האָבּ עס נישט געטוף

װייל: כֿבּין נישט געקומען, ווייל איך בּין געװוען פאַרנומען.

ווען; װען כֿװעל אים זען, װעל איך אים איבּערגעבּן! װען
כ'װאָלט אים געזען, װאָלט איך אים דערצײילט; אין בּאַגינען נאָך,
װען סע גרויט קוים-קוים דער מזרח אויף, זשומען שין ערגעץ װווּ
פליגן (גאָד.); װען מענטשן זענען דאָ זעלטן, עס רוישט נישט, עס
קאָכֿט נישט װי אין די שטעט, דערפאַר שװיבּלט און גריבּלט דאָ אין
די װועלדער (אַבֹּר.).

זייט, זינט, צייט: זינט די מאַמע איז געשטאָרבּן, זענען זי
געװאָרן בּיי אַלעמען חשובער (ש"ע). :

כאָטש; כֿאָטש הויך איז די װאַנט אַרום פינצטערן מויער..
(און) דאַך איז די תּפיסה נאָך װייט נישט געשטאָרבּן

+ א
-

-- 249 --

מחמת; מחמת איך זאָג קדיש אינדערפרי און אױפדערנאַכֿט,
גיי איך שוין מער נישט צו הערשבּער דעם חון (ש"ע).

צִי; כֿ'װײס נישט, צי ער איז שוין געקומען צו פאָרן.

כּל-זמן; כּל-זמן ער האָט געלעבּט, איז נאָך געװוען צודערליידן.

קאָם, קוים : קאָם ווילן מיר געבּן אַ קוק-אַרין אַבּיסל ווייטער..
אַזױ טרײיבּט מען אונז דורך (ש"ע).

כּדי;: פאַרשרייבּ דאָס, כּדי זאָלסט נישט פאַרגעסן

9. ווי מיר זעען, דינען קאָניונקציעס הױיפּטזעכֿלעך צו סובּאָר.
דינירן אַ בּייזאַץ צו אַ נישט-סובּסטאַנטיוו (דאָס רוב--צו אַ װערבּ).
אַדרבּאָ, קאָניונקטיוון סובּאָרדינירן אַ בּייזאַץ דאָס רוב צו אַ סובּסטאַנטיו.
אַ קאָניונקטיוו איז אַליין א סינטאַגמע אין בּייזאַץ--דערמיט שיידט ער
זיך אונטער פון אַ קאָניונקציע. פאַר קאַניונקטיוון דינען פרעגיקע
פּראָנאָמען. אָט זענען בּיישפּילן פון קאָניונקטיוון:

װאָס: װאָס די בּאַהעלפערס האָבּן געװאָלט, האָבּן זיי געפּועלט
(ש"ע)--;װאָס" איז אין בּייזאַץ אַן אַקוזאַטיוו; אים געפעלט דאָס, װאָס
איז דרייסט--,װאָס" איז אין בּייזאַץ אַ סובּיעקט; פון װאָס מע רעדט,
קומט מען צום טױט -- ,װאָס" איז אין בּייזאַץ אַ דאַטיוו מיט אַ
פּרעפּאַזיציע.

װווּ; אָט איז דער זשררנאַל, װוּ ס'איז געדרוקט װײַנרײכֿס
אַרטיקל,

װווּהין : גיי, װווּהין דו ווילסט.

װיאַזױ); װי ער ויל, אַװױי טוט ער--,וי" סובּאָרדינירט צום
װוערבּ; װי די מתים עסן אַזאַ פּנים האָבּן זיי --- וויש סובּאָרדינירט
צום װערבּ.

וויפֿל; וויפל ס'איז פאַראַן מינוטן אין אַ שעה, אַזיפיל מאָל
האָט דער חתן געקוקט אויפן זייגער (ש"ע) -- עוויפל? ציט זיך =
;מינוטן?.

וועלכער, ער האָט געמוזט עפַּעס זינדיקן קעגן גאָט, װעלכֿער
צאַװיליקט נישט היייאָר זיין קרבּן (פּר.)--,וועלכער" איז אין בּייזאַץ
סובּיעקט; זיין נאָמען װעט איר געפינען דאָ אָנגעשריבּן אויף די
זאַכן, וועלכֿע ער האָט געמאַכט (אַבֹּר.)--;װועלכֿע? אין בּייזאַץ אַקוזאַטיוו;
דאָס אַלעס, פון װעלכֿן ער איז שוין אַבּיסל אָפּגצַװײינט געװאָרן, האָט
אים אויסגעוויזן װי אַ חלום (ש"ע)--,װועלכֿן? דאַטיוו מיט פּרעפּאָזיציע;
אים בּיי דער זייט זיצט די קװאָצקע מיט צעשפּרײטע פליגל, פון

= י9ב =

אונטער װעלכע עס לאָוט זיך הערן אַפּיסק פון קליינע הינדלעך
(אַבֹּר.-)--,װעלכֿע* דאַטיוו מיט אַ טאָפּעלער פּרעפּאָזיציע.

,װעלכֿער" שטימט אין מין און צאָל מיטן סובּסטאַנטיוו פון
הױפּטזאַץ, צו װעלכֿן דער בּייזאַץ איז סובּאָרדינירט; אין בּויגפאַל אין
,װעלכֿער? אָפּהענגיק פון יענער סינטאַגמע אין בּייזאַץ, צו װעלכֿער
עס ציט זיך. בּיישפּ.: דער מאַן ועלכער גײט, דער מאַן װעלכן איך
זע, די פרוי װעלכֿע גייט, די פרוי וועלכער איך זאָג, די מענטשן
װעלכֿע גייען. ?

אָנשטאָט ,װעלכֿער? איז אָפּטמאָל יידישלעכֿער די קאָניונקציע
,װאָס*-|-ער, זי, זיי אדג"ל, אָנשטאָט ,מיט װעלכן"--,װאָס מיט אים",
,װאָס מיט איר" אדג"ל,

ווען; זאָג מיר בּאַשטימט די שעה, װען עס קומט פאָר די

לעקציע (אָבּער אין ,װען איך זע אים, דערמאָן איך זיך"--איז ,װען"

אַ בּינדװאָרט, ווייל נישט קיין בּאַטייטיקער װאָרט).

-ווער (וועמען, וועמעס); שטייט איף איר אַלע, װער װי
שקלאַפן אין הונגער לעבּן מוז -- ,ווער" אין בּייזאַץ סובּיעקט!: װער
יונג איז--צו אונז; װעמען סאיז בּאַשערט, טרעפט זי אים אינדער:
היים (ש"ע)--, וועמען" אין בּייזאַץ דאַטיוו;... עס װוֹינט דער גרויסער
צדיק, דער פּראָגער רבּי, דער בּעל-מופת, מיט װעמעס טבילה זי

פלעגן זיך אַלע בּענטשן און לױיבּן (איגנאַטאָו)--,וועמעס" אַ פּאָסעסיור.

בּיים סובּסטאַנטיװו טבילה.
פאַרװאָס ; איך בּין שוין דערגאַנגען די אורזאַך, פאַרװאָס ער
האָט מיר נישט געענטפערט אויפן בּריוו.

0 אַחוץ דער קאָניונקציע אָדער קאָניונקטיוו, איז אָפט פאַראַך

נאָך אַ צווייטע קאָניונקציע אָדער פּראָנאָס, װאָס שטייט נישט אין
בּייזאַץ און אַנטשפּרעכֿט יענער קאָניונקציע אָדער קאָניונקטיוו, בּיישפּ.:
אױבּ דו װילסט, טאַ קום; דאָס האָט געטראָפן נאָך דעמאָלט, בּשעת
דער אַלטער האָט געלעבּט; הגם מיר האָבּן שוין לאַנג איינגעפירט
די אײנפּערזאָניקע פאַרװאַלטונג, כונדעסטוועגן (=דאָך) איז נאָך
אַלץ"..; היות װי די חטאים װעגן נישט איבּער די מעשים טובים,
דעריבּער קומט...; װאָס גרעסער עס װערט דער טאָג אַלְץ ראַשער..

װי די מתים עסן אַזאַ פּנים דאָבּן זײ-די אַנטשפּרעכוּנג איז אן
אומנאָרמאַלע; בּכלל קומט װי-אַזױ, װאָס פאַר אַ-אַזאַ.

1 אַ בּייזאַץ, סובּאָרדינירט מיט אַ פרעגיקן קאָניונקטיוו אָדער

- 99 -

מיט ,צי" (װען סבּאַטײיט אַ פראַגע, נישט קיין בּאַדינג), הייסט

אומדירעקטע פראַגע. אַ בּייזאַץ, װאָס גיט איבּער עמעצנס אַרױס.
זאָגונג (דאָס רוב סובּאָרדינירט מיט ;אַז'), הייסט אומדירעלטע רייד,
אין געגנזאַץ צו זיי הייסן זעלבּשטענדיקע זאַצן, װאָס דריקן אויס אַ
פּראַגע אָדער גיבּן איבּער עמעצנס רײד -- דירעקטע פראגע,
דירעקטע רייך, בּיישפּ : ער פרעגט מיך: װען װעסטו קומען --
ער פרעגט מיך, װען װעל איך קומען. ער פרעגט מיך: װעסט
קומען ? -- ער פרעגט מיך, צי װעל איך קומען. ער זאָגט מיר: כֿהאָבּ
דיך גאָרנישט דערקענט--ער זאָגט מיר, אַז ער האָט מיך גאָרנישט
דערקענט.

2. בּיישפּילן פון בּייזאַצן, סובּאָרדינירט אָן בּאַהילפיקע ווערטער.

4) זאָג אים, ער זאָל קומען; עס פּאַסט אפשר נישט פאַר אים,
ער זאָל דערמאָנען די אָפּגעשיקטע תּנאים (בּערג.),

2) האָט איר אים זאַטשעפּעט מיט אַ װאָרט, איז וי אַן אָנגע.
דרייטער זייגער (ש"ע); זעט זי װוּ אַ בּייטעלע, שפּירט זי װוּ א
קווייטעלע... לאָזט זי זיך אַהין (יהואָש); װילט איר נישט עסן, נישט
טרינקען, שלאָפּט אייך געזונטערהייט (פֹּר.).

33) מער מען לעבּט, מער עסט מען (ש"ע)

4) אַ קניפּ אין בּאַק, די פאַרבּ זאָל שטיין; איר זאָלט זוכה זיין
צו הערן, װי אַברהמל שפּילט צו חצות, איז אייך בּאַשערט געװען צוּ
טון מיטן לובּלינער פּרנס, טאָמאַשעװ זאָל זיין אינמיטן װעג (פּר.) ==
כּדי איר זאָלט זוכֿה זיין..

5 אָט נעמט און צעלייגט מיך איף טעלער -- איז װוײפֿינקע
צאַרטקײט נישטאָ דאָ (ראַבּין).

2. פאָרמאַלע בּאַזונדערהייטן אין בּייזאַץ

3,. אָנשטאָט דעם השערה:מאָדוס קען אין בּאַדינג-בּייזאַץ קומען

דער געמישטער מאָדוס (;זאָל"-|-אינפיניטיוו פאַרן איינפאַכֿן השערה.

מאָדוס, ,זאָל געווען"--אינפיניטיוו פאַרן פּערפעקטיון). בּיישפּ. : (ווען)

אַ קאַץ זאָל האָבּן (=-װאָלט האָבּ, װאָלט געהאַט) פליגל, װאָלט זי

אַלע פייגעלעך אױיסגעװאָרגן ; ווען כזאָל געווען (=-װאָלט געווען) ויסן,
אַז ער דאַרף קומען, װאָלט איך אים אָפּגעװאַרט.

4 געמישטער מאָדוס קומט אין אַ בּייזאַץ, װאָס דריקט אויס

ייט =

-טַרלאַנג: פֿ'בּעט דיך, כֿװױל, כ'ראָט דיר, כ'האָבּ מורא (=-כוויל נישט),
זאָלסט עס טון

5. געמישטער מאָדוס קומט בּיים בּינדװאָרט ,כּדי".

6. געמישטער מאָדוס אָנשטאָט דירעקטן, װען דער בּייזאַץ איז
סובּאָרדינירט צו אַ סובּסטאַנטיוו, דריקט אויס אַ ספק אָדער לייקענונג
אין דער עקזיסטענץ פון דער געגנשטאַנד, װאָס דער סובּסטאַנטיו
צאַצײכֿנט: ,איך װאָלט װעלן זען יענעם מענטשן, װאָס זאָל יעסן און
נישט מאַכֿן מיט די ליפּן" (ש"ע) -- דער רעדער לייקנט אין דער
עקזיסטענץ פון אַזאַ מענטשן, פרגל': ;איך װאָלט װעלן זען יענעם
מענטשן, װאָס עסט און מאַכֿט נישט מיט די ליפּן"-- הייסט עס, דער
רעדער האַלט, אַז א מענטש אַזאַ איז פאַראַן. ;נאָך נישט געבּוירן
געװאָרן דער מענטש, װאָס זאָל מיך אָפּנאַרן" (פרגל' ;נאָך נישט
געבּוירן געװאָרן דער מענטש, װאָס װעט מיך אָפּנאַרן" -- ד.ה. אַזאַ

מענטש װעט מיט דער צײיט געבּוירן וערן). /;איך געדענק שין.

נישט, ער זאָל זיך האָבּן פאַרנומען מיט אַ בּאַשטימטער פּראָפעסיע?
{,עמעס"), פרגלי ,איך געדענק, אַז ער האָט זיך פאַרנומען מיט אַ
בּאַשטימטער פּראָפּעסיע". ‏ אפשר שטאַמט דערפון די ריידיאַרט: ;אַ
קינד זאָל האַלטן אין איין װיינען!"--װוּ איז דאָס געוזען אַ קינד
זאָל... (382).

7 אָנשטאָט השערה:מאָדוס ‏ קען קומען דירעקטער מאָדוס:
ווען איך בּין ראָטשילד ! (==ווען איך װאָלט געוען, זאָל זיין ראָטשילד).

8 אין בּייזאַץ בּאַטײס אָפטמאָל די צייט.פאָרמע די בּאַציוּנג
צװישן די צייט-מאָמענטן פון די טוונגען פון בּייזאַץ און הױפּטואַץ
(אומאָפּהענגיק פון צייט-מאָמענט פון רייד): כ'האָבּ געװוּסט, אַז ער
איז געגאַנגען (געגאַנגען פריער וי געװוּסט); כהאָבּ געװוּסט, אַז ער
| גייט (גייט איינצייטיק מיט געװוּסט, כֿאָטש פריער וי די מיטטיילונג);
כֿהאָבּ געװוּסט, אַז ער װעט גין (װעט גין שפּעטער וי געװוּסט,
פֿאָטש מעגלעך פריער װי די מיטטיילונג); כװועל װיסן, אַז ער איז
געגאַנגען (געגאַנגען פריער וי פֿיװעל ויסן כֿאָטש מעגלעך שפּעטער
דוי די -מיטטיילונג); כ'וועל װיסן, אַז ער ניים (גייט איינצייטין 6 +
פֿװועל וויסן, כאָטש שפּעטער װי די מיטטיילונג); כֿװועל ויס, אַז
ער װעט גיין (װעט גיין שפּעטער וי כוועל וויסן. :

איבּעריקנס, אָנשט, ;כ'האָבּ געװוּסט, אַז ער גײט' זאָגט זיך, דאַכט .

זיך, אויך ,כ'האָבּ געװוּסט, אַז ער איז געגאַנגעף.

די

-- 253 --

9. גװעלכער" קען צו זיך מיטשטימען דעם פּערזאָנװאָרט אין אַלע-
דרײ פּערזאָנען: איך װעלכער גײ, דו װעלכער גײסם, ער װעלכער גײם.

0. ווען אַ בּייזאַץ װערט סובּאָרדינירט צו אַ סובּסטאַנטיוו מיטן
בּינדװאָרט ,װאָס" און דער סובּיעקט אין בּייזאַץ איז איינער פון די
װערטער עער, זי, עס, זיי" און בּאַציט זיך אויפן סובּסטאַנטיוו אין
הױפּטזאַץ, קען דער סובּיעקט אין בּייזאַץ פאַרשפּאָרט װערן: האָרעװעט
נאָך אפשר מער פון יענע, װאָס פירן טייערע סחורה (אֲבֹּר.)==,װאָס זי
פירן"; מיין געטריי פערדל, װאָס כּלימיו אין עס געװען אין דער
עבודה (אַבֹּר.)=-,װאָס איז כּל.ימיו געווען?

4 אייניקע כּללים וועגן װערטער + סדר
אין צונויפגעזעצטן בּאַהעפט

1. דער בּינדװאָרט קומט אין אָנהײבּ זֹאֵץ. אויסנאמען--זעלטך.
: 2. אוב נישט רעכענען דעם בּינדװאָרט פאַר אַ בּאַזונדער
אָרט, קומט אין אַ בּייזאַץ (מיט א בּינדװאָרט) דער פּערזאָנװאָרט אויפן
צווייטן אָרט (זייער זעלטן--ווייטער). דערבּיי קומט אויפן ערשטן אָרט
אָדער אַן אַנדער סינטאַגמע, אָדער די פיקטיווע סינטאַגמע ,עס" נאָר"
בּיי ,טאָמער, צי" קען קומען דער פּערזאָנװאָרט אויפן ערשטן אָרט.

בּיישפּ. : איך ווייס, אַז מאָרגן װעט משה קומעןן.. אַז משה
װעט מאָרגן קומען;.. אַז קומען װעט משה מאָרגן; אָבּער נישט: איך
וויס, אַז ער מאָרגן װעט קומען און נישט: איך וייס, אַז װעט ער
מאָרגן קומען; איך ווייס, אַז סוועט מאָרגן קומען משה. איך וייס
נישט, צי משה װעט מאָרגן קומען; איך װייס נישט, צי (עס) ועטר
קומען מאָרגן משה.

3. אין אַ בּייזאַץ מיט ,װאָס" און מיט פאַרשפּאָרטן סובּיעקט
(לויס) קומט דער פּערזאַנװאָרט אויפן ערשטן אָרט. בּיישפּ.: יענע,
װאָס פירן טייערע סחורה. װען אָבּער דער סובּיעקט איז נישט פאַר.
שפּאָרט, קומט דער פּערזאָנװאָרט אויפן צװײיטן אָרט: יענע, װאָס זי
פירן טייערע סחורה; יענע, װאָס טיערע סחורה פירן זיי.

4 מע טאָר נישט פאַרפעלן דעם עס (סע, ט') אין אַ בּייזאַץ
מיט אַ נישט פאַרשפּאָרטן סובּיעקט. בּיישפּיל פון אַ גרייז: ,די אוצרות.
| װאָס האַלט אין זיך בּאַהאַלטן דער אַלטער זקן אראַל" ({,רויטעף"

-- 284 --

שטערן") דאַרף זיין: ,װאָס ס'האַלט". פאַר אַ סימן קען דינען: אױיבּ
מע קען אַרײינשטעלן ,עס"--דאַרף מען אַרײינשטעלן.

וויכטיק איז דער כּלל דערמיט, װאָס אָן אים קען מען אַמאָל
נישט אונטערשיידן דעם סובּיעקט און אַקװאַטיו אין בּייזאַץ, דהיינו,
די פּראַזע: ,די קולטור-אַרבּעט, װאָס פירט די יידקולטקאָמיסיע, איז
נישט אומזיסט" (;וועקער"), קען בּאַטײטן נאָר, אַז די קולטאַרבּעט איז
די פירערין פון דער יידקולטקאָמיסיע (=-;,די קולטור-אַרבּעט, װאָס זי
פירט די יידקולטקאָמיסיע?); דאָס, װאָס דער אַװטאָר האָט געװאָלט
זאָגן, דאַרף אויסגעדריקט וערן אַזױ: ,די קולטוריאַרבּעט, װאָס ס'פירט
{עס פירט, סע פירט) די יידקולטקאָמיסיע.."

85. ,װאָס" מיטן קאָמפּאַראַטיוו קומט אויפן ערשטן אָרְט, אוּן
רעכנט זיך נישט פאַר קיין בּאַזונדער אָרט אין זאַץ: ;װאָס מער מען
לעבּט..", נישט ;װאָס מער לעבּט מען."ן עװאָס מער זייף ס'וערט
פאַרבּרױכֿט, אַלץ העכער איז דער קולטורעלער מצב", נישט עװאָס
-מער זייף ווערט..." (װי ס'װואָלט געװען, וען קװאָס מער זייף" װאָלט
פאַרנומען אַ בּאַזונדער אאָרט" אין זאַץ). אין הױפּטואַץ קומט אויפן
ערשטן אָרט דער קאָמפּאַראַטיוו (מיט ;אַלץ, דאָס", אױבּ פאַראַן),
דערנאָך דער פּערזאָנװאָרט.

6. אין אַ בּייזאַץ מיט אַ קאָניונקטיוו קומט דער פּערזאַנװאָרט
אויפן צווייטן אָרט (דעם קאָניונקטיוו ‏ נישט גערעכֿנט): װאָס די
בּאַהעלפערס האָבּן געװאָלט, האָבּן זיי געפּועלט; װאָס עס האָבּן גע-
װאָלט די בּאַהעלפערס, האָבּן זיי געפּועלט.

7 נאָר אין אַ בּייזאַץ מיט ,װעלכער (ועלכע, װעלכֿעס),
אַלס סובּיעקט, קומט דער פּערזאָנװאָרט אויפן ערשטן אָרט: דער חבר,
וועלכער האָט מיר געהאָלפן

אינטערעסאַנט איז די קאָנסטרוקציע: יענער רינ:,. פצר הח"- =
(דאַרף זיין ,װעלכן") עס דאַרפֿן זיך מיט אַלע כּוחות אָנכאַפּן מיר, די
פּראָלעטאַרישע מלוכה-מאַכט" (,רויטער שטערן). עס לײענט זיך נישט
שװער, כאָטש אין אַ זעלבּשטענדיקן זאַץ איז דער פּרעפיקס ;עס', װען
דער סובּיעקט אי ,מיר", אוממעגלעך.

8. אין אַן אומדירעקטער פּראַגע קען דער פּערזאָנװאָרט קומען
אי בּאַלד נאָכֿן פרעגפּראָנאָם, ‏ אי מיט אַן אָרט שפּעטער: איך וייס
נישט, װוּ איז בּערל--איך ווייס נישט, ווּ עס איז בּערל--איך וייס
נישט, װוּ בּער? איה

== .2 2 ==

9 די גרופּע ,װעמעפ"--סובּסטאַנטיװ װערט בּאַטראַכ װי אַ
קאָניונקשיװ. צװײ קאָניונקטיװן אין אײן זאַץ װערן בּאַטראַכט װי איין
קאָניונקטיװ ; לאָמיר גײן, װער װוּהין עס גײט;, איך װײס נישט, װערן
װוּהין (עס) גײט.

0. אין בּאַדינגזאַץ אָן בּינדװאָרט קומט דער פּערזאָנװאָרט
אויפן ערשטן אָרט.

מיר דוכם, אַז ס'איז פארטן אן אונטערשײ"ר: ,װעל איך אים זען,
װעל איך אים זאָגן" (=-אויבּ איך װעל אים זען), און ,איך װעל אים
זען, װעל איך אים זאָגן (=-אַז איך װעל אים זען.

1. בּיי פאַרשפּאָרטן ;אַז" (779) קען קומען אויפן ערשטן
אָרט סיי דער פּערזאָנװאָרט, סיי דער סובּיעקט: זאָג אים, ער זאָל
קומען--זאָג אים, זאָל ער קומען.

2ם. בּיי פאַרשפּאָרטן ,כּדי" (779) קומט אויפן ערשטן אָרט
דער סובּיעקט: אַ קניפּ אין בּאַק, די פאַרבּ זאָל שטיין.

3. יענער װאָרט, צו װעלכֿן ס'איז סובּאָרדינירט דער בּייזאַץ,
קומט װי מעגלעך נעענטער צום בּיזאַץ. אַזאַ בּאַהעפט איז נישט גוט
געבּויט: ;האָט דער מלך צוגעזאָגט אַיעדן אַ גרויסע מתּנה, װאָס װעט
בּאַפרײען דאָס לאַנד", דאַרף זיין: ;אַ גרויסע מתּנה אֵיעדן, װאָס.."

4. אָפּט קומט דער בּייזאַץ צװישן די טיילן פון הױפּטזאַץ:
,די פּאַנאָראַמע, װאָס כ'האָבּ פאַראַיאָרן געזען אין קרים, שטייט מיר
נאָך אַלץ פאַר די אויגן".

5. זעלטענער קומט דער הױפּטואַץ צװישן די טיילן פון
בּייזאַץ: ;אָן זיי איז אַ שטאַרקער ספק, אויבּ מאַזעפּעװקע װאָלט געהאַט
אַ קיום" (ש"ע)=--ס'איז אַ שטאַרקער ספק, אויבּ אָן זיי װאָלט מאַזעפּעװקע...;
מאין דעם טאָג װערט רעקאָמענדירט, אַז די אַרבּעטער זאָלן אײינאַרדענען
קאָלעקטיווע מיטאָגן" (,וועקער")=-ס'ווערט רעקאַמענדירט, אַז אין דעם
טאָג זאָלן די אַרבּעטער אײנאָרדענען..; ;דער טינטער, בּין איך
געװוֹינט, זאָל שטיין רעכֿטס"--איך בּין געװוֹינט, דער טינטער זאָל
שטיין רעכֿטס.

6, נאָך קאָמפּליצירטער איז אַזא בּױי; ,חײםייונה װײסט איר
נישט, װאָס צו ענטפערן" פּר.) =- חײםיונה װײסט נישט, װאָס צו
ענטפערן איר (157).

7. ווען דער בּייזאַץ (אָדער אַ טייל זיינער) קומט אין אָנהייבּ
בּאַהעפט, רעכֿנט ער זיך, לֹגבּי דעם ווערטער-סדר אין הױפּטזאַץ, פּאַר

-- 258 --

אַן לאָרט", ד. ה. נאָך אים קומט דער פּערואָנװאָרט פון הױפּטואַץ
(נישט רעכענענדיק די אַנטשפּרעכיקע קאָניונקציע אָדער קאָניונקטיו
אין הױפּטזאַץ, אוב אַזעלכע זענען פאַראַן). בּײישפּ.: איך װעל אים
זאָגן, װען כ'װועל אים זען -- װען כ'װעל אים זען, װעל איך אים
זאָגן, -- װען כ'װועל אים זען, דעמאָלט װעל איך אים זאָגן.

קאָמכּליצירטע קאָנסטרוקציעס
8 איין בּאַהעפט קען אַנטהאַלטן מערערע ביזאַצן, דערבּיל
קענען זיי זיין אומאָפּהענגיק איינער פון אַנדערן, קאָאָרדינירט איינערף
מיטן אַנדערן, סובּאָרדינירט איינער צום אַנדערן
9, ס'איז בּאַקוועם צו סכֿעמאַטיזירן די ציוּנג פון בּייזאַץ צוםי ‏
הױפּטזאַץ און צװישן זיך, אַנאַלאָגיש מיט דער סכֿעמאַטיזירונג אט
די סינטאַגמעס אין איין זאַץ. בּיישפּ.:
1) איך בּין דאָ אויסן אויסצודערציילן די גרויסע גענאָר, װאָס
השם יתבּרך האָט אויך מיט מיר, אָרימען בּעל-עבירה, געטון, נאָכֿדעם,
אַז ער האָט מיך פריער אַבּיסל געשטראָפט (אַבּר.).
סכֿעמאַטיש:
איך בין :2 + ןג -; גתנאה

װאָס . + . . . . -געטון

נאָפֿדעם . . . , . . . . . געשטראָפט
סובּאָרדינירונג,
2) איך דאַנק און לױבּ גאָט, װאָס זיין מחותּן וייסט נישטי
פונעם זייגער, און װאָס די װעלט קערט זיך נישט איבּער (ש"ע)
איך דאַנק און לױיבּ גאָט

װאָס . . . פונעם זײגער און װאָס . . . . . ; איבּער

קאָאָרדינירונג,

- 997 =

3) ס'האָט זיך מיר אױסגעדאַפֿט, אַז איך װאַקס אינדערהייך און
ס'ציט מיך אַרױףאַרױף אין דער טיפער בּלויער יאַרמלקע אַריין (ש"ע).

ס'װאָט זיך מיר אױיסגעדאַכֿט

אַז איך װאַקס אינדערהייך און ס'ציט מיך

סובּאָרדינירונג פון אַ בּאַהעפטן-סיסטעם (807), ד.ה. פון צויי זאַצן
װאָס זענען צװישן זיך קאָאָרדינירט. דער אונטערשייד פון דעם פאַל
צום פריערדיקן איז, װאָס דער סובּאָרדיניר-בּינדװאָרט קומט דאָ נאָר
איין מאָל, בּאַדינט אַלזאָ איינצייטיק בּיידע בּייזאַצן, בּעת אין יענעם
בּיישפּיל האָט יעדער בּייזאַץ זיין אייגענעם בּינדװאָרט,

דאַכט זיך, אַז דער צװײטער װעג-שובּאָרדינירט מיט. אײן בּינד'
װאָרט מערערע קאָאָרדינירטע זאַצן - איז אָפּטער װי דער ערשטער -
קאָאָרדינירן סובּאָרדינירטע זאַצן.

4) איז פרייד דיר געגעבּן, אַלצאײנס איז, װוּ פוס דיינץ
שטייט (האָפ.),

אַלצאיינס איז

טרי. מוס. . דייבע. שטייט אידי פרייד,, דיה. בענעבן

אומאָפּהענגיק (קאָסובּאָרדינירונג),
8 אַז מען גיט צו אים אַ רעד, װערט ער פאַרציטערט, גלייך
מען װאָלט אים געװעקט פון יענער װעלט (פּר.).
װערט ער פאַרציטערט

דידי ...סטע ::5:::5:5:::6::::5:6:55:,

אַז מען גיט צו אים אַ רעד גלייך,.- װעלט

אומאָפּהענגיק.

יידישע גראַמאַטיק (17)

-ל', 0בט יז

6 דערפאַר, װאָס איך האָבּ פאַרקױפט נישט אַזאַ ‏ גוטן קװאַס
האָבּ איך געמיינט, אַז מע װעט מיך קעפּן! (ש"ע)
האָבּ ‏ איך - געמיינט

אַז מע װעט מיך קעפּן דערפאַר
יב ר בר יי אוו א א יי

װאָס איך האָבּ פאַרקויפט נישט אַזאַ גוטן קװאַס

סובּאָרדינירונג.
ווערטער.סדר אנאַלאָגיט מיט 8 194,
7) בּכדי עס זאָל זיך פירן מיט אַ סדר, װי עס געהער צו זיין--
טרעפט, ואָס טו איך (ש"ע) |
טרעפט

װאָס טו איך

בּכֿדי עס זאָל זיך פירן מיט אַ סדר

|
|

ווי. עסונעהצר. צן זיין

סובּאָרדינירונג,

6 אָפענער בּײיבּאַהעפט

0. אַחוץ בּייזאַץ, קען נאָך זיין אַן אָפענער בּייבּאַהעפט,
ד. ה. אַן אָפענער בּאַהעפט, סובּאָרדינירט צו איין סינטאַגמעת אױיפן
זעלבּיקן אופן, װי אַ בּייזאץ. זײ קענען קלאַסיפיצירט װערן לט
זײערע סובּאָרדיניר=מיטלען (קאָניונקציע, קאָניונקטיוו, אָן הילפווערטער)

= 9טע יי

און לוט זייערע אייגענע טיפּן (אַ בּאַהעפט מיט אַ נאָמינאַטיו, מיט
אַן אינפיניטיוו אאַז"ר).

בּיישפּ. מיט קאָניונקציעס:

װאָסּ: אין דרויסן הײבּט זיך אָן דער זעלבּער האַרבּסט, װאָס
בּיי אים אין דער ראַבּינערשער נשמה (בּערג.).

אויבּ: אױבּ מאָרגן, װעל איך קומען, אױבּ אַן אַנדער טאָג, קען
-איך נישט.

אָן : מיינסט, אַז נאָר מאָטל! (,שטערן").

װען; װען נישט די בּייזע װאָלקנדלעך, געקומען װאָלט זי
-בּאַלד,

כַּדי (מיטן אינפיניטיו, אָפט מיט , צו"): כּדי אָנצוקומען אַהין,
דאַרף מען דורכמאַכֿן אַ ווייטן ועג. '

פאַראן נאָך א הילפװאָרט ,אום', װערם בּאַנוצט הי -כּרי' (,אום
אָנצוקומען'). צי װערט בּאַנוצט ;,אום' מיט אַ געשלאָסענעם בּײבּאַהעפט
עבּייזאַץ) ?

1. רייך איז אויך פאָרגעשטעלט דער טיפּ אָפענער בּייבּאַהעפט
מיט קאניונקטיו :

) אין בּייבּאַהעפט איז אַן אינפיניטיוו (אָפּט מיט ,צו"): ער
װײסט, װאָס צו טון; ער האָט נישט אין װאָס אַרױסצוגײן; געפינט
אייך אַן אַנדערן פון װעמען צו לאַכֿן (אַבֹּר.),

2) דער בּייבּאַהעפט בּאַשטײט פון קאָניונקטיוו אַליין: איך װייס
נישט, פאַרװאָס; װעט איר דאָך פרעגן, װי אַזױ (ש"ע); װער װײיסט,
פונװאַנען (פּר.).

3) פאַרשידענע אַנדערע טיפּן: אַ גרויסער בּעל.זכּרון, װוּ ערגעץ
אַ קרעטשמע.

2. ס'קומען פאָר אָפּענע בּייבּאַהעפטן אָן בּאַהעפטיקע הילם.
װוערטער: ,מיינסט, טאַקע!" (--מיינסט, אַז טאַקע?).

7 אָפּזונדערונג אין צונויפגעזעצטן זאַץ

3. דער הױפּטזאַץ, יעדער אײנציקער בּייזאַץ, יעדער טײל
פונעם הױפּטזאַץ (אױבּ אַ בּײיזאַץ שטייט צװישן די טײלן פונעם
הױפּטזאַץ), אָפטמאָל (אָבּער נישט שטענדיק) אויך אַן אָפענער בּײ.
בּאַהעפט ווערן אַפּגעזונדערט, ד. ה. אָפּגעטײלט מיט די קאָמע:אינטאָנאַציעס,

- 9060 =

בּײישפּ. : איז פרייך דיר געגעבן, אַלצאײנס איז, ווּ פוס דיינע שטייט
(אינטאָנאַציע לוט דער פּונקטואַציע); ס'האָט זיך מיר אױיסגעדאַכֿט, אַז
איך װאַקס אינדערהייך און ס'ציט מיך אַרױףאַרױף (קאָמעס הערן זיף
פאַר ,אַז" און פאַר , און'); דער נייער ראָמאַן,. װאָס כֿ'האָבּ היינט
גענומען לייענען, געפעלט מיר זייער (אינטאָנאַציע לוט דער פּונקטו-
אַציע); ער אַרבּעט כּדי צו בּאַפרידיקן זיין ‏ שטרעבּונג צו בּרענגען
נוצן (אינטאָנאַציע לוט פּונקטואַציע); פאַרװאָס. שרײיבּט ער נישט (די
קאָמע-אינטאָנאַציע לאָזט אונטערשיידן פונעם אײינפאַכֿן בּאַהעפט: , פאַר+
װאָס שרײבּט ער נישטץ.

4 אָבּער װען דער הוױפטזאץ שטײט אינמימן בּײזטץ 195),
װערם, דאַכט זיך, דער ערשטער מײל בּיזאץ נישט אָפּגעװנדערט: יאָך
זײ איז אַ שטאַרקער ספק, אױבּ מאַזעפּעװקע װאָלט געהאט אַ קיום'.

8 איזאָלירטער בּייזאַץ

8. ס'קומט פאָר אַמאָל אַ בּייזאַץ אָן אַ הױפּטואַץ. ער אי,
אַלזאָ, אַ זעלבּשטענדיקער זאַץ, האָט אָבּער סימנים פון סובּאָרדינירונג--
הילפווערטער. בּאַזונדערס אָפט איז עס אין טיטלען פון ווערק,

ביישפ ; װען איך. בִּין ראָטשילד { פאַרװאָס בּיים קעמל איז
אוױיסגעװאַקסן א הויקער (דער ווערטער-סדר וייזט, אַז ס'אין נישט קיין
דירעקטער פרעגזאַץ): װי איך האָבּ זיך געלערנט (אין אַן אמתן
זעלכּשטענדיקן זאַץ װאָלט דער װוערטער:סדר געװען: /וי האָבּ אי
זיך געלערנט?. |

6 איר זעם אין אים װוּנדערלעכע סצענעס: װי א קאץ, אַשמײגער,
שפילט זיך מים דער מױז (אַבּר.), די אינטאָנאַציע, בּאַצײכנט מיט אַ צװײ-
פונקט, װײזט, אַז דער בּיזאַץ ;,װי אַ קאַץ.." איז נישט סובּאַרדינירט צוּ'
,איר זעט' אַלם צו אַ הױפּטאַץ, נאָר בּאַהעפט מיט אים װי א זעלב.
שטענדיקער זאַץ.

זי רעדט אס דאָס האַרץ, דערצײלט א נײעס: אַז מיר אַלע שטאַרבּן
(ש"ע). ,אַז" דינט נישט צו סובּאָרדינירונג, װי ס'איז צו זען' פון דער
אינטאָנאַציע.

,זײ נישט בּרונגז, אַז אויף מײן װאָרט, כ'בּין נישט שולדיק" (אָפּ.).
,אַז" איז כאַראַקטעריסטיש פֹאַר א בײזאץ, דאָ אָבּער דינט עס נישט צו
סובּאָרדינירונג (צי איז דאָס נישט אַן אײגנאַרטיקער פּאַרשטאַרק:װאָרט ?.

נאָעגט אַהער פאַרװוּנרערזאַץ מיט השערה:מאָדוס (352).

זש. בּאַהעפטן-סיסטעם
1 זאַץ:זאַץ

7 אַ פראַזע קען בּאַשטײן מער וי פון איין בּאַהעפט. אַ
ערופּע בּאַהעפטן (נישט מער וי איין פּראַזע, װאָס זענען פאַרבּונדן
צװישן זיך דורך הילפװערטער און אינטאָנאַציע אָדער דורך בּלויזער
אינטאָנאַציע, הייסט בּאַהעפטן-סיסטעם,

8 ס'וענען פאַראַן צוויי מינים פאַרבּינדונג פון בּאַהעפּטן: דורך
בּינדווערטער, און אָן הילפווערטער. אַחוץ דעם קען מען אונטערשיידן
פּאַרבּ נדונג פון זאַץ מיט זאַץ, זאַץ מיט אָפענעם בּאַהעפט, אָפּענעם
בּאצַהעפט מיט אָפענעם בּאַהעפט.

9. ס'ענען פּאַראַן פּאַלן (ס'רוב בּײ א בּאַהעפטונג אָן הילם.
װערטער), װען ס'איז שװער צו בּאַשײדן, צי האָבּן מיר צו מון מיט
אַ בּאַהעפטן-סיסטעם אָדער מיט אַ צונויפגעזעצטן בּאַהעפט. אַזעלכע ספק.
יפּאַלן לעז איך (אין דעם בּוך) דאָס רוב לטובת צונויפגעועצטן בּאַהעפט.
אָט איז אַ בּײשפּיל, װוּ נאָר אַן אינטאָנאַציע-אנטערשײד גרענעצט אָפּ אַ
סיסטעם פון אַ צונויפגעועצטן בּאַהעפּט: ,...און האָבּן געכאַפּט א מיאופן
פּסק פון עזריאל דעם שמש: קידער זאָלן נישט האָבּן קײן מבע צו
:קריכן פּרעמדע מענטשן אין פּנים אַרין" (ש"ע). איך נעם דאָס אָן פאַר
אַ סיסטעם; װען אָבּער אָנשטאָט דער צװײפונקט-אינטאָנאציע זאָל זײן אַ
קאָמע-אינטאָנאַציע, װאָלט מען עס גיכער געדארפט װאַלטן פּאַר אַ
-צונויפגעזעצטן בּאַהעפם,

0 אָט זענען אייניקע בּינדװוערטער, װאָס פאַרבּינדן בּאַהעפטן
:צװישן זיך: אַבּי, אָבּער, אָדער, אויך, אויסערדעם, און, אַזױ אַז,
אָט--אָט, אי--אי, אַמאָל--אַמאָל, אַנישט, דאָך, ד.ה. (דאָס הייסט,
װואָרים, נאָר, נישט--נישט, נישט נאָר--נאָר אויך (דער ערשטער ,נאָר"
קען פאַרבּיטן װערן אױיף בּלויז', דער צוייטער איף נייערט'),
סיידן, פון איין זייט--פון דער אַנדערער זייט, פונדעסטוועגן.

ה צ גייט )6

= 202 זי

1, ביישפּילן פון בּאַהעפטונג פון זאַץ מיט זאַץ דורך
בּינדװוערטער:

און: איינמאָל האָט זיך געטראָפן און אין דעם שטעטל איך
געבּוירן געװאָרן אַ געניע (פר.); די קריע גייט און בּרעגן נעמען
בּרייט דעם װאַסער-ײאָך אויף אַקסלען (האָפּ.); דער מענטש יזינדיקט
און דער האָן אין די כּפּרה; ערשטנס (און דאָס איז דער עיקר פון
אַלע עיקרים), מע גייט נישט אין חדר (ש"ע).

אַזוי אַן: ער האָט געלײינט הויך, אַזױ אַז אַלע האָבּן געהערט.

מע דאַרף דאָס אונטערשײדן פונעם צוניפנעזעצטן בּאַהעפט: ,ער
האָם געלײענט אַזױי הױך, אַו אַלע האָבּן געהערט'. אלס בּיזאץ דינם
;אז אַלע האָבּן געהערם" פאַר אַ כאַראַקטעריסטיק פון דער הױכקײט
פון לײענען, אַלס זעלבּשטענדיקער בּאַהעפט אין בּאַהעפטן.סיסטעם גים'
;אַזוי אַז אַלע האָבּן געהערט' נאָר צו װיסן דעם רעװלטאט פון דער
הויכקייט פונעם לײענען. אױיך די אינטאָנאַציע איז גאָר א פּאַרשירענע.
בּײים צונויפגעזעצטן בּאַהעפט און בּאַהעפטןסיסטעם,

װאָרים; אַמעריקע האָבּן מיר נאָך נישט געזען, װאָרים מיר'
זענען נאַך אין , קעסטלגאַרטל" (ש"ע).

נאָר ; אַלע יידן קענען זיין חזנים, נאָר דאָס רוב זענען
זיל הייזעריק.

9, אַן אײגנאַרטיקע (אמת, נישט ידישלעכע) פאַרבּינדונג? ,...װערן
פונאַנדערגעטײלט דורכן נורל, פון װאָס די אַרבּעמער זענען זײער אומ.
צופרידן" (,רויטער שמערן")-בּעסער: און דערפון זענען די ארבּעטער..:
,גרופּעס אַרבּעטער זענען געגאַנגען איבּער די װאַרשמאַטן און קראָמען.
פּאַרלײגנדיק די אַרבּעטער און אָנגעשׂטעלטע צו װאַרפן די אַרבּעט,
װאָס עס איז גלײך דערפילט געװאָרן" ({עמעס)-בּעסער: און דאָס איד
גלייך...". פאַר אָט דער קאָנסטרוקציע האָבּ איך נאָך נישם קײן אָרט
אין דער סיסטעם. ,

3. בּיישפּילן פון זאַצן-פאַרבּינדונג אָן הילפװארטער: נעמט אַ
טוי אויף זיי צו פאַלן, װאַרעמט זיי די זון מיט שטראַלן, װערן
פעלדער פול מיט גאָלד (מאַני לייבּ); איך װעל אייך געבּן צו פאַרשטײין,
װועט איר פאַרשטיין (ש"ע); זי האָט אַ מאַן, איז ער אַ שטומער; געהייסן
האָט עס--מען איז געקומען געוװוֹיר װערן, װי די קינדער לערנעך
(אָפּ-); זע איך פונדערווייטן, פון װעלדל גייט אַרױס אַ הויכער שװאַר-
צער פלעק (טייטש); טרעטט ייך, ס'קומט אָן א לאַנגער הייסעף"

=וריכס2 =

זומערטאָג (גאָד.); פאַר מענטשן פון אַ קליינער מדרגה װעט זי זיין
פשוט אַ װוּנדערשיינע מעשה, זײי װעט גלאַט געכעלן דער פּראָסטער
פּשט (אַבֹּר); עסט, נישט שעמט זיך; מיר האָבּן געטון װי דער מנהג
איז: אַראָפּגענומען אונזערע פאַראַיאָריקע הילצערנע שװערדלעך פונעם
בּוידים... (ש"ע); אַלע לויפן, לויפן מיר אויך (ש"ע); פון צופיל עסן
קען מען שטאַרבּן--פון צופיל פאַסטן קען מען שטאַרבּן (בּערנשטיין);
בּרוין זענען פעלדער, נאָך בּרױנער די שניטער (אָלדמאַן); װאָלט
איך געװען אַ רב, קען איך נישט קין תּורה; גיב מיר דעם אַדרעס--
גיי איך בּאַלד אַהין ; אױסזאָגן דאָס דעם רבּין האָבּן מיר נישט געטאָרט:
די בּאַהעלפערס האָבּן אונז געהאַלטן אין דער מורא (ש"ע).

זי רעדם אס דאָס הארץ, דערצײלם אַ נײעס: אַז מיר אַלּע
שטאַרבּן (ש"ע). ;אַז" דינם דאָ נישטם צו בּאַהעפטנג (806).

4 ,ער זאָגט, ער װײסט פון גאָרנישט" אַזאַ קאָנסטרוקציע הײסט
פר"יע אומדירעקטע רײד, צום אתטערשײד פון אײגנטלעכער
אומדירעקטער רײד: ,ער זאָגט, אַז ער װײסט פון גאָרנישט', און פון
דירעקטער רײד: ,ער זאָגט: איך װײס פֿון גאָרנישט".

5. אַמאָל קומט אין זאַץ אַלס זײטיקע אָנמערקונג צום
אַנדערן אָדער אַלס דערקלערונג צום אַרױסזאָג-אופן, נישט צום
אינהאַלט גופא פונעם זאַץ. אַזאַ זאַץ קען מען רופן בּאַמערקזאַץ
(פאאסאסתתפקח 08װ8804). ער קומט אָן אַ בּינדװאָרט און האָט אַ ספּעציפישע
אינטאָנאַציע פון קלאַמערן: פאַרנידעריקטע שטימע, גיכערער טעמפּ,
פּױיזעס פון בּיידע זייטן (מע שרייבּט אָפּטמאָל קאָמעס, נישט קיין
קלאַמערן, אָבּער די אינטאָנאַציע איז, דאַכֿט זיך, אַלעמאָל די זעלבּיקע).
בּיישפּ.: קומט, זייט מוחל, צום טיש{ ער האָט, נישט אויסגערעדט
זאָל עס זיין, בּאַלד נאָך מיטאָג געכאַפּט אַ דרעמל (אַבּר.); זי האָט,
זאָל זיך איר גרינג שלוקערצן דאָרט, מיט אירע מעשיות זיער פיל
אויף שלמהלען געװירקט אַבֹּר); איינע פון די דאָזיקע זאַכֿן הייסט,
פאַרשטייט איר מיך, מיט דעם נאָמען ,די קליאַטש9? (אַבּר.) { אָרימע
קינדער זאָלן נישט אַרומגין, איך בּעט איבּער איער כּבוד, מיט די
פּופּקעס אינדרויסן (ש"ע).

6 אין אַזאַ פּראַזע, װי ,ער האָט, זאָגט מען, געהאַנדלט מיט א פּריץ",
נעמען מיר אָן זאָגט מע" פאַר אַ בּאַמערקזאץ; װען דער דאָזיקער זאַץ
זאָל זײן ,װאָגיקער', גרעסער, און דער צװײטער, אַדרבּא, קלענער, צ.בּ,

64 ==

;קום! האָט מען אים געהײסן", װאָלטן מיר געהאַלטן , האָט מען אים
געהייסן? פאַרן א,קערן" פון דער פּראַוע (און עקום" װאָלט נעװען
ציטירטע רייד),

זאַץ+אָפּענער בּאַהעפט

7. דורך בּינדװערטער: אַבּי יאָרן -- צרות װעט זיין; געזען,
געחלומט, צי געהערט--אָבּער רעדן וועגן עם, רעדן אַלע (װאָראָבּייטשיק);
קיין גרויסער למדן נישט, נאָר תּהילים פאַרן דאַװענען, עיןיעקב
נאָכֿן דאַװענען, און בּיינאַכֿט אַ פּרק משניות (פּר.).

8. אַ בּאַזונדער טיפּ: דאָקטױירים, און נישט קיין יונגע, האָבּן
זיך פון אים מייאש געװען (נס.)==דאָקטוירים האָבּן זיך פון אים מייאש
געווען, און נישט קיין יונגע.

9. אָן הילפווערטער (דערקאָנען, אַז דאָ איז צויי בּאַהעפטן,
נישט איינער, קען מען אַמאָל לױטן װערטער.סדר, אַמאָל לוט דער
אָנװעזנהײט פון אַ פּראָנאָם, לוט דער אינטאָנאַציע א'אַ קריטעריען

נישט היינט מאָרגן -- עס װעט דאָרט מון זיין אַן אומגליק
חס:ושלום (ש"ע); וען סװואָלט געװען איין בּאַהעפט, װאָלט געװען:
,נישט היינט מאָרגן װעט דאָרט מון..." און אַן אַנדער אינטאָנאַציע.

בּעטן בּיי אים--דאָס װעל איך קײנמאָל נישט.

ער אַלין זאָל עפּעס צוקלערן--דאָס נישט (ש"ע)

אַשטומע נשמה, ויל רעדן מיטן בּורא און האָט קיין אַנדער
לשון נישט (פּר.); ;אַ שטומע נשמה" שפּילט די ראָליע פון אַ
פּרעדיקאַטיװון נאָמינאַטיוו בּיי אַ נישט פאַראַנענעם סובּיעקט (683);
װען עס װאָלט געװען אַליין אַ סובּיעקט אין דעם זאַץ, װאָלט די
אינטאָנאַציע געװען אַנדערש: ,אַ שטומע נשמה וויל רעדן..".

אַזױ לערנען, װעלן מיר זיין שלעכֿטע בּעל-מלאָכֿהס (מוועקער");
ווען סװאָלט געווען איין בּאַהעפט, װאָלט פאַר ;אַזױ לערנען" געװען
אַ פּרעפּאָזיציע (, פון" אדג"ל).

מיך רופט מען זלמן, דער טאַטע הייסט קלמן.. -- די גאַנצע
משפּהה! דער לעצטער בּאַהעפט שפּילט די ראָליע פון צַ פּרעדיקאַטיון
גאָמינאַטיוו בּיי אַ נישט פאַראַנענעם סובּיעקט (683).

-- 2695 --

3 סיסטעם פון צוויי אָפּענע בּאַהעפטן

0. בּיישפּילן : פאָרן איבּערן דניעפּער -- און נאָך מיטן פּאַראָם
דערצו! (ש"ע); אַ משכּון צו פאַרזעצן, אַבּי אַ גביר צו זיין!; איך --
לאַכן !?; זיין דאַװענען--פּס! (ש"ע); אויס קהל--אַ קוסטאַרן:געזעלשאַפט,
אויס תּלמוד:תּורה -- אַ יידישע ראַטן:שול (זעמעס"); זונטיק בּולבּע,
מאָנטיק בּולבּע..; הוראַ ים:קאָטערס! (ש"ע).

4 פאָרמאַלע בּאַזונדערהייטן

1 איך קען זיך דאָ נישט אַפּשטעלן אויף כּללים פון ווערטערי
סדר אין בּאַהעפטן-סיסטעם. כֿיוועל נאָר אילוסטרירן מיט בּיישפּילן די
פאָרמאַלע ראָליע פון ווערטער-סדר צוזאַמען מיט אינטאָנאַציע:

ער זעצט זיך אונטערן אױיוון: אים איז קאַלט (מאָטיוירונג).

ער זעצט זיך אונטערן אויון -- אים איז װאַרעם (רעזולטאַט).

2. אין אַ סיסטעם קומט געוויינלעך איין בּאַהעפט אָפּגעזונדערט
פונעם צווייטן. דאָס דינט אַמאָל פאַר אַ פאַקטאָר פון ווערטער.ציונג,
װי אין בּאַקאַנטן שפּאַס: /צו װאָס זאָלט איר געזונט זיין?" אָנשט.
;צו װאָס, זאָלט איר געזונט זיין?7.

3 אין אַ צווייטן בּאַהעפט װערן אָפּטמאָל פאַרשפּאָרט ווערטער,
װאָס זענען שוין געװען אין ערשטן

הילפװערטער: קלענער װערן די מענטשן, דראָבּנער די מצווֹת,
שטויבּיקער די עבירות (פּר.).

בּאַטייטיקע טיילן פון סינטאַגמעס: זי ויל לאַכֿ, שטיפן, קושן
זיך--זאָל זי (פּר.).

גאַנצע סינטאַגמעס אָדער גרופּעס סינטאַגמעס: שװאַרצע אַ שן
רייסן מיר, רויטע לאָזן מיר שטיין; דאָס בּעסטע פערד בּאַדאַרך ה בבּן
אַ בּייטש, דער קליגסטער מענטש--אַן עצה (ש"ע.

קאָמפּליצירטע סיסטעמען

4 בּאַהעפטו-סיסטעמען קענען האָבּן זײער אַ פאַרשידני

אַרטיקן בּו:
די בּאַהעפטן זענען פאַרבּונדן כּסדר אײנער מיטן אַנדערן:

אייזי.. טי
/ =

: {ש רג

ו

- 260 =

מע טוט אויס דאָס העמד און מע פאַרקניפּט דעם אַרבּל און מע גייט
פּאַװאָליע בּיזן האַלז אין װאַסער (ש"ע); געשטאָרבּן, בּאַגראָבּן, אַראָפּ
פון מאַרק.
2 די ערשטע צוויי זענען פאַרבּונדן צװישן זיך, און די גאַנצע
פּאָר -- מיטן דריטן: צי דו װילסט צי ניין -- גיין װעסטו; פרום און
ערנסט אין זיין פּנים, שטיל לױכטן אים די אױגן: ער גייט טון
אַ מצווה (פּר.).

3 די לעצטע צוויי זענען פאַרבּונדן צװישן זיך. און דער
ערשטער- מיט דער גאַנצער פּאָר: ער האָט נישט פאַרשטאַנען, װאָס
הייסט דאָס: אַ יינגל זאָל זיין שטענדיק פאַרטראַכט און דער קאָפּ זאָל
אים ליגן ווייס איך װוּ (ש"ע).

4. דער ערשטער מיטן לעצטן זענען פאַרבּונדן, און דער מיטלסטער
קומט עפּעס װי ,איינגעשלאָסן" אין דער גרופּע: אַ ייד אין נפטר
- געװאָרן -- אײיבּיק לעבּן קען מען נישט -- טוט מען אים זיין רעכֿט
(פּר.); װאָס איז ער -- אַ יידענע, ער זאָל װיינען?! (ש"ע); װאָס איך
דאָ--אַ מאַרק, װאָס איר טומלט אַזױ? '

פאַראַן, פאַרשטייט זיך, נאָך קאָמפּליצירטערע קאָנסטרוקציעס.

8 גרענעץ:דערשיינונגען .

5 די שפּראַכֿלעכֿע דערשיינונגען זענען דאָס רוב צו קאָמ-
פּליצירט, אַז מע זאָל זיי קענען גרינטלעך אַנאַליזירן מיט אַזעלכע
גראַבּע אינסטרומענטן און רובּריצירן אין אַזעלכע גראָבּע סכעמעס, װי
די, װאָס זענען געגעבן בּיז אַהער. דאָס הייסט נישט, אַז די דאָזיקע
אַנאַליז:-אינסטרומענטן און סכֿעמעס זענען נישט נײטיק: דאָס היסט
נאָר, אַז זיי זענען װייט נישט גענוג. אויף יעדן שרים און טריט
טרעפן מיר איבּערגאַנג-דערשיינונגען, גרענעץ-דערשיינונגען.

כ'וע?פ דאָ אַלס אאילוסטראַציע צו דעם, װאָס ס'איז נאָר װאָס
געזאָגט װעגן פּאַרשידנאַרטיקײט פון שפּראַך-פאָרמעס, בּאַרירן עטלעכ
איבּערגאַנג:-דערשיײינונגען צװישן בּאַהעפּטןףסיסטעם און נידעריקערע
קאָנסטרוקציעס.

6. די קאָנסטרוקציע: ,ער געפעלט מיר, דער יונאַטש" איד
אױבּן בּאַטראַכט געװאָרן אַלס בּאַהעפט, װאָס אַנטהאַלט אַן אַפּאָױציע- /
אָבּער דער אײגנאַרטיקער װערמער-סדר און די אײגנאַרטיקע אינטאָנאַציע /

, 9
: 6
.

הי קסע =

פון ,דערגאַנצונג" (אַרױסגעזאָגט אַ געדאַנק ;ער געפעלט מיר", דערנאָך-
זיך דערמאַנגט אױסטײטשן, װער איז דער {גער) צװינגם אָנצונעמען, אזֹ
מיר שטײען דאָ אויפן גרענעץ פון אַ סיסטעם (=אַ זאַץ מים אַן אָפענעם
בּאַהעפּט).

7. נאָך קלאָרער איז עס אין אַזאַ קאָנסטרוקציע: ,דער גײַסט -
ער קאָכט'", װוּ ס'איז שװער צו בּאַטראַכטן ,דער גײסט-ער' אֵַלם פּאַראַ.
לעלע סובּסטאַנטיװן. דאָ האָבּן מיר צו מון מים אַן ,איזאָלירטן סובּיעקט'
;דער גײסט" האָט געזאָלט ציען צוֹ זיך דעם פּערזאָגװאָרט, איז געקומען
דער פאַרטרעטװאָרט ,ער' און פאַרנומען דעם אָרט פון סובּיעקט,
אָפּשטױסנדיק דעם ;אמתן" סובּיעקט אין אַ בּאַװנדער בּאַהעפם). מיר
שטײען דאָ אויפן גרענעץ פון אַנאַ קאָלוט (געבּראָכענער זאַץ".

,די שװעסטער-זיי קען װער-נישט-װער". צי איז דאָ ;די שװעסטער"
אַ נאָמינאַמיװ צי אַן אַקװאַטי?

8 װײמער, אין דער פראזע: ;טרעפט דיך 8 קול, מײן
געטרײער, א קויל פוןן דעם שונא, דעם הנטן איך נעם דיך ארים
פונעםם פייער..."--װאָלט מען פּאָרמאַל געקענט אָננעמען, אַז ,אַ קױל פון
דעם שונא" איז אַן אַפּאָזיציע צום ערשטן ,א קױל'. אָבּער אַן אַפּאָיציע
איז בּכלל נישט אָפּהענגיק פונעם קאָנטעקסט: מע קען זאָגן: ,די מדינה
האָלאַנד', ;אַ שטומע נשמה-אַ ײידישער פישער' אדג"ל. מע קען אָבּער
נישט זאָגן, אַרױסגעריסן פון קאָנטעקסט. ,א קױל-אַ קויל'. דעריבּער
שמײםט דאָ די אַפּאָזיציע אויפן גרענעץ פון אַ בּאַזונדער בּאַהעפט.

9. צו דער זעלבּיקער קאַטעגאָריע געהערט: ;איז אינעװײניק
דאָ אַ הונט, נישטם קײן הנט, נאָר אַ װאָלף"' (ש"ע). ;נישט קײן הנם"
שפּילט די ראָלע פון אַן אַפּאָזיציע צו ;א הונט". אָבּער די אינטאָנאַציע
און דער מײן דערנענטערן עס צו אַ בּאַזונדער בּאַהעפט,

0, אויפן גרענעץ פון בּאַהעפט שטײט אַן אױסגעטײלטער אינפיי
ניטיװ, בּאַזונדערס, װי ס'טאַכט זיך אַמאָל, װען ער האָט די אינטאָנאַציע:
פון אַ טירע. (מעגן--מעג ער, קענען-קען ער.

1 אַ װענדוננ איז אַ בּאַזונדער בּאַהעפט, נאָר ענגער פאַרבּונד
מימן צװײמן בּאַהעפט, װי בּײ קאָאָרדינירונג.

9 פאָרמאַל דאַרף מען האַלטן פאַר אַ בּאַזונדער בּאַהעפט אַ זעלבּ-
א נאָטינאַטיו, װאָס קומם אָנשטאָט אַן אַפּאָזיציע. אַזאַ קאָנסטרוקציע,

י ,אָט בּין איד אַנומלטן געװען בּײ אײנעם אַ דאָקטאָר, טאַקע אײערערי
אַ כּאַקאַנטער", דערמאָנט אָן אַזאַ קאָאָרדינירונג פון זאַצן, װוּ אײנער אי

= 208 ==

א בּאַמערקואץ: ;אָט בּין איך אַנומלטן געװען בּײ אײנעם א דאָקטאָר
קעס איז מאַקע אײערער א בּאַקאַנטער)."

3 אנאַלאָגיש מיםט נאָמינאַטיװ אויפן אָרםט פון אַפאָיציע איז
גאָמינאַטיװו אויפן אָרט פון סובּאָרדינירטער סינטאַנמע. אַזאַ נאָמינאַטיה
דערמאָנט כּמעט שטענדיק אָן א זאַץ, װוּ ס'איז פאַרפעלט דער פּערזאָנװאָרט,
בּיישפּ, : די ײדן, אין שבּתדיקע מלבּושים, דיקע ציגארן אין די מײלער,
וענען געשטאנען אין קופּקעס (אָפּ.); איבּער דער גאס זענען געװען
צעשאָטן יונגעלײט, די העמדער, אָן אַרבּל, אַרײנגעשטעקט אין די הױון,
און געשפּילט אין ;בּאָל" (אָפּ.); לאַמטערן און װוּנדערשטעקן אין האַנט,
איז דער זײדע געקראָכן איבּער די בּלאָטעס פון גלופּסק און מועיאַ.
דעוקע (נאד.){ אין קיעװ אויפן גאַס, די אױגן נאַס, זיצט אַ מײדעלע
אַ שיינע,

4 נאָענט אַהער שטײם א בּײזאַץ, װוּ ס'פעלט דאָס סובּאָרדיניר.
הילפװאָרט: אין אָװנט, צװײאײגעלע איז מיטם דער צג אַהײם געקומען,
האָבּן איר די שװעסטער אן ערדן שיסעלע דערלאַנגט (לוריע)

9. מים אן אַנדער סאָרט דערשינונג האָבּן מיר צו מון. אין
שזעלכע פּאַלן:

אין גאָרטן זענען געשמאַנען רױזנבּײמלעך צװײ, אױף אײנעם זענען
װײשע, אויפן אַנדערן זענען רימע רױזן געװאקסן (לוריע). צי אין דאָ
| (אחוצן אָנהײבּ פּראַזע) צװײ בּאַהעפטן נאָר דער ערשטער נישט קײן
פולער, אָדער נאָר אײן בּאַהעפט מיט גלײכארטיקע סיטאַנמעס ? װען
ס'װאָלט געװען: ;,אויף אײנעם זענען װײסע רױזן געװאַקס, אױפן אַנדערן
רויטע"--װאָלט עס געװיס געװען צװײ בּאַהעפט. אַזױ אָבּער, בּײ ‏ דער
אינטאָנאַציע און דעם װערטער.סדר, װי אין טעקסט, איז עס נישט אאַ
אײנפאַכע דערשינונג, מע קען עס אָנרופן: צװײ בּאַהעפטן מיט שותּפותע
;שונטאַנמעס (װערטער). די סכעמע װעם זײן אַאַ:

רױץןי. -- עענען|וענען געװאקסן

יו 0 וו איינעם 0 אַנדערן
סיאיז טאַקע אײן סכעמע, אָבּער א קאָמבּינאַציע פון צװײ.
נאָך בּײשפּילן; '
איך נישט אי- און זי נישט מיר קײן װאָרט נישט געזאָנט (נס).

טיה

איך | און זײ ‏ - - - נישם געאָנט

יק

נישם איר נישט מיר קײן װאָרט

װי דאַרף מען יאָ און װי דאַרף מען נישט שרײבּןז (,װעקער'.

פון אַלטן שטאַם פון מינעם, פון אַלטן זאַפּט נאָך שעפּ איך יגע:
קראַפּט, נאָך זויג איך אַלטע װײנען (האָפ.).

6, נאָענט צו דער דערשיננונג פון צװײ בּאַהעפטן מיט שותּפֿותע
װערטער איז אַמאָל די דערשיײננונג פון איבּערגעחזרטע גרופּעס?
(,פּלעאָנאַזם").

דאָס ערשטע װאָרט אָדער די ערשטע װערטער פון זאַץ װערך
אַמאָל איבּערגעחזרט אין סוף זאַץ (אַמאָל אין אַן אַנדער סדר) דאָס
קומט, ווייזט אויס, דערפון, װאָס די געהעריקע פאָרשטעלונגען זענען
שטאַרק דערװעקט בּיים רעדער און ער בּאַנוגנט זיך נישט מיט דעם.
װאָס ער זאָל זיי אויסדריקן אין וװוערטער נאָר איין מאָל.

צי איז עס אַ דיאַלעקמישער שטריך אָדער אַ אינדיװידועלער?

בּיישפּ : זאָלסט נישט גיין צום טייך זאָלסטו נישט גײין!; װאָס
װעט מיר בּליבּן װאָס? ווּ װעל איך נעמען אױף אָפּצאָלן אין מיל
אַרײין װוּ? װער װעט מיר אױסהאַלטן מיינע קינדער װער? (ש"ע)נ
האָט זיך נאָך קיינער נישט געגלױבּט, אַז דאָס קינד זאָל בּלייבּן לעבּן
זאָל דאָס (ש"ע); אַז זי שווייגט פון שלעכֿטקײט שװייגט זי (בּערג.)-

7 אַן אַנדער סאָרט איבּערחורונג האָבּן מיר, װװען סקומט"
צוֹליבּ אונטערשטרײיכֿונג אָדער צוליבּ געװװיסע סטיליסטישע צװעקן:
קיינער,,. קיינער קען מיר נישט העלפן; קומט, קומט, גיכֿער, גיכֿערו
לויפט, לויפט, שנעלער, שנעלער!

8, די אַלע דערשיינונגען זענען ,געזעצלעך", ד.ה. זענען
אָנגענומען אין דער שפּראַך און פירן נישט צו פאַרמינערונג פון איר.
(דער שפּראַכֿס) סאַציאַלן וערט.

פאַראַן אָבּער קאָנסטרוקציעס, װאָס כֿאָטש זיי קומען פאָר איך
דער שפּראַך (און כֿאָטש זיי קענען זיך מיט דער ציט אינבּירגערן
און װערן געזעצלעך), קענען זײי נישט רעקאָמענדירט װערן, נאָר
אַדרבּאָ דאַרפן אויסגעמיטן ווערן, אַלס שעדלעכֿע, ד.ה. אַזעלכע, װאָס
פאַרשװועריקן די פאַרשטאַנדיקונג. דאָס זענען שפּראַכלעךפּאַטאָלאָגישע.

-- 270 +=

דערשיינונגען אָדער, פּשוט, ,גרייזן". פונאַנדערקלײיבּן אַלערלײ אָנגענומענע
גרייזן אין סינטאַקסישע קאָנסטרוקציעס איז אַן אָרט אין אַ סטיליסטישער
גראַמאַטיק. כֿיװע? דאָ אילוסטרירן נאָר צװויי פון די מער פאַרשפּרײיטע
פעלערן. וען אין אָנהייבּ זאַץ דאַרף קומען א פּרעפּאָזיציע, װאָס
בּאַדינט אַ לאַנגע גרופּע װערטער, אַװױי אַז דער װערבּ, פון
װעלכֿן די גרופּע הענגטאָפּ שטייט צו וייט, -- פאַרפעלט מען
אַמאָל די פּיעפּאָציע, ‏ מע דערמאָנט זיך אָן איר שפּעטער און
מע גיט זי דעמאָלט צװאַמען מיט אַ פאַרטרעטװאָרט: ,די מאַטעריאַלן
און בּאַשטעלונגען, װעלכֿע װעלן געשיקט װערן איף אַנדערע אַדרעסן,
איז פאַר זיי די רעדאַקציע און קאַנטאָר ‏ נישט פאַראַנטװאָרטלעך?
(עמעס'), דאַרף זיין: ,פאַר די מאַטעריאַלן.. אַדרעסן, איו די
רעדאַקציע,.."; גאָט דער לעצטער אַרױסטריט, האָט מען געדאַרפט פון
אים אָנהײבּן" (פון רייד), דאַרף זיין: ;אָט פון (אָדער ,פון אָט") דעם
לעצטן אַרױסטריט האָט מען געדאַרפט אָנהײבּן". די דערשיינונג רופט
מען אַנאַקאָלוט (אַקצענט אױיפן ו).

9. אין רײד איז אַזאַ פּאָרמע נאטירלעך - זי שפּיגלט אָפּ דעם
סדר פון דעם געדאַנקיבּױ: װען דער רעדער זאָגט ;אָט דער לעצטער
אַרױסטריט", װײסם ער נאָך נישט, װאָס פאַר א ראָליע די גרופּע װעם
שפּילן אין זאַץ, שטעלט ער זי דערװײל ,אױף יעדן פאַל' אין נאָמי-
גאַטיו, פון שריפט פאָדערן מיר אָבּער מער װי פון רײד.

0 אַמאָל קומטם דחװקא אַן איבּעריקע פּרעפּאָזיציע אין אָנהײבּ
זאַץ, װאָס איר אָרט איז ערשט שפּעטער. ,אויף דער לעצטער פּראַגע,
אויף װעלכער כ'װעל דארפן ענטפערן, װעם זײן.." (פון רײד)), דאַרף
שײן? ,די לעצטע פראגע, אױף װעלכער..".

ו
|
'

וש פ רא ול

1, מיר האָבּן אָנגעהױבּן די רייד-גלידערונג פון אַ פראַזע, זיך
אַראָפּגעלאָזן בּיז מאָרפעמע, דערלערנט די גרופּירונג פון מאָרפעמעס
אין װערטער, פון װוערטער אין בּאַהעפטן, פון בּאַהעפטן אין בּאַהעפטן.
סיסטעמען, און זיך אַזױ דערהױבּן צוריק בּיז דער פראוע. הגם יעדע
פראַזע איז אָדער אַ װאָרט, אָדער אַבּאַהעפט, אָדער אַ בּאַהעפטן.
סיסטעם, דאָך איז נאָך װייניק צו דערלערנען דעם בּוי פון אָט די
אויסבּילדונגען, כּדי צו האָבּן דערלערנט דעם בּוױי פון פּראַזע.
אַ פראַזע פאַרמאָגט אַזעלכֿע פאָרמעס, װאָס זענען כֿאַראַקטעריסטיש פאַר
אַ פראַזע אַלס אַזעלכער, אװמאָפּהענגיק פון איר בּאַשטאַנד. אַהער
געהערן צבּ. די פאָרמע פון פּראַגע, די פאָרמע פון אויסרוף (און
בּאַפעל) און די (נול.)פאָרמע פון ווּיקער אַרױסזאָגונג (מיטטיילונג
אָדער אָנרוף).

9, װײטער קען מען צו פּראַזע.פּאָרמע אָפּטראָגן אויך דעם
לאָגִישׂן מקצענם. כאָמשׂ אין אַ לענגערער פראַזע קומען פאָר מער
ילאָנישע אַקצענטן, װי אין אַ קירצערער, דאָך איז שװער אינצושטעלן
אַן אײנפאַכע אַנטשפּרעכונג צװישן לאָגישן אַקצענט און בּאַהעפט אָדער
זאַץ. דעריבּער בּאַטראַכט איך דעם לאָגישן אַקצענט דאָ, אין קאַפּיטל
װעגן פראזע-פאָרמע.

3 כװועל זיך אָפּשטעלן דאָ נאָר אויף עטלעכע אָנװייזן וועגן
פרעג-פראַזעס. װי בּיי פּראַועס בּכֿלל, שיידן מיר אונטער איך
געשלאָסענע פרעג.פראַזעס (פרעגזאַצן) און אָפענע פרעג.פראַזעס. אי
זי אי יענע טיילן זיך איף דריי טיפּן לױטן כֿאַראַקטער פון דער
פרעגיקייט :

4 )) אַנטשײד-פראַגע.

ט אי
: ש

272 טי

געשלאָסענע: ער איז געקומען?; בּיסט געװען װוּ 5'האָבּ דיר
געהייסן?; צי ווייסט שוין עמעצער דערפון?

אָפּענע: דאָרטן?; טאַקע?!; אַ נײער?

אַן אַנטשײד.פראַגע קען אַנטהאַלטן אַ פרעגװאָרט ,צי". אַלס
ענטפער פּאָדערט זי אָדער איינעם פון די װערטער אָ (יע), ניין",
אָדער איבּערחזרונג פון דער פראַגע מיט אַ בּאַהױפּט-אינטאָנאַציע און
מיטן צוגאָבּ פון אַ נעגאַציע אַדער אָן אים. ער איז געקומען! -- יע1
ניין; ער איז געקומען; ער איז נישט געקומעף

דער לאָנישער אַקצענם בּלײבּט אין ענטפער דאָרמן, װוּ אין דעה
פּראַגע. די נעגאַציע, אוב זי קומט.פאָר, קומט זי צו דער אַקצענטירטער
סינטאַנמע: ע ר איז געקומען? - יע; נײן; ער אי געקומען; נישט עה
איז געקומען (ב-עמעצער אַנדערש איז געקומען.

5 2) בּאַשטים-פראגע.

געשלאָסענע: װער איז געקומען?; פונװאַנען וייסט איר, אַזֹ
איך קלייבּ זיך גיין אין טעאטער;!

אָפּענע: װער?; וויפל אַזײגער?

אַזאַ פּראַגע אַנטהאַלט אַ פרעג-פאַרטרעטװאָרט (847), װאָס קומט'
דאָס רוב אויפן ערשטן אָרט. אין ענטפער װערט דער פרעג-
פאַרטרעטװאָרט פאַרבּיטן אויף אַן אַנטשפּרעכֿיקן נישט-פרעגיקן װאָרט
(אָדער אַ גאַנצן בּאַהעפט); געוויינלעך קומט אין ענטפער בּלוין דאָס
פאַרבּיטענע װאָרט, און די איבּעריקע וערן פאַרשפּאָרט. אױבּ זיי ווערן
נישט פאַרשפּאָרט, קומט אָפּטמאָל דער ווערטער-סדר פאַרקערט װי אין
דער פראַגע.

װער איז געקומען?--דער דאָקטאָר איז געקומען; ס'איז געקומען
דער דאָקטאָר; דער דאָקמאָר.

פונװאַנען װייסטו? -- איך וייס, וייל איך האָבּ געלייענט אין
פּלאַט; (אָפטער:) וייל איך האָבּ געלײענט אין בּלאַט,

6 3) אַלטערנאַטיוו-פראַגע.

געשלאָסענע: ער האָט אַרבּעט צי ניין?!; גײיסט אין קלובּ צִי
שפּאַצירן ?; דאָס האָט ער אַלײן געזען צי מע האָט אים דערצײלט;

אָפּענע: ער צי זי?; היינט אָדער מאָרגן?

אַזא פראַגע אַנטהאַלט צוויי (אָדעֶר מער) גלײכֿאַרטיקע סינטאַגמעס

(אָדער באַזונדערע בּאַהעפטן), װאָס זענען פאַרבּונדן דורך ,צי, אָדער? .
אין ענטפער קומט אָנשטאָט בּיידע סינטאַגמעס נאָר איינע פון זייגָ .

עג

אי יא 2 אנ

דערבּיי קענען די איבּעריקע ווערטער פון דער פראַגע פאַרשפּאָרט
װערן: גייסט אין קלובּ צי שפּאַצירן ?--(איך יש אין קלובּ.

7, יעדער פרעג.פאַרטרעטװאָרט ,פאַרטרעט" דעם אָדער יענעם
נישט-פּרעגװאָרט (ד.ה. פאָדערט אַלס ענטפער דעם אָדער יענעם
נישט-פרעגװאָרט). מל קען אָנמערקן די דאָזיקע אַנטשפּרעכֿונגען :

װאָס; פאַרטרעט אַ נאָמען פון אַ נישט לעבּעדיקן װעזן אין
נאָמינאַטין, אַקוזאַטיו, דאַטיו, א פּרעדיקאַטיוון נאָמינאַטיוו אַפילו פון

אַ נאָמען פון אַ לעבּעדיקן װען -- אָבּער נאָר מיטן אומבּאַשטימיקן
אַרטיקל), אַ פּרעדיקאַטיוון אַדװוערבּ, אַן אינפיניסיוו, בּיישפּ, ; װאָס שטייט
דאָ? -- אַ טיש; װאָס זעסטו?--אַ בּוים; װאָס איז ער?--אַ שנײדער:
װאָס איז ער?-- קראַנק; װאָס װיל ער?-- עסן

װוער; פאַרטרעט אַ נאָמען פון אַ לעבּעדיקן װעוזן (אויב אַ
פּרעדיקאַטיוון נאָמינאַטיו, איז נאָר מיט אַ בּאַשטימיקן אַרטיקל, אָדער
מיט פאַרשפּאָרטן בּאַשטימיקן אַרטיקל); אַקוזאַטיוו-דאַטיוו -- װעמען}
בּיישפּ.;: ווער קומט עלס? -- דער טאַסע; וער איז ער? -- קלמן.
וועמעס? פאַרטרעט אַ פּאָסעסיוו. בּיישפּ. : וועמעס וערק ?--בּערגעלסאָנס {
וועמעס גערויש ?--די בּיימערס.

וועלכער? װאָסער ? פאַרטרעטן אַן אַדיעקטיוו מיטן בּאַשטימיקן
אַרטיקל? אַװעלכער? אַװאָסער? װאָס פאַר אֵ? -- אַן אַדיעקטיו
מיטן אומבּאַשטימיקן אַרטיקל.

וויפל? פאַרטרעט אַ צאָלנאָמען, דער וו פלטער? - אַ נומער-
אַדיעקטיו,

װען? פון װען! בּיז װען? וי לאַנג? װּוּ? װיהין?
פונוואַנען ? בּיזװאַנען? פאַרװאָס? צון װאָס! אאַז"ו פאַרטרעטן
די אַנטשפּרעכנדיקע סובּסטאַנטיוון מיט פּרעפּאָזיציעס אָדער אינװאַריאַנטן.

וי (אַזױ)? פאַרטרעט אַן אַדװערבּ. אַ סובּסטאַנטיוו מיט אַ
פּרעפּאָזיציע, אַן אינװאַריאַנט, אַ נאָמען בּיי די ווערטער ,הייסן, רופן"
שרג"?. בײַשפ.: וי זיננט זי?-- שיין ; װוי סרעט ער אַרויס? -- מיט
-גענוגער זיכֿערקײט; וי לויפן זײי! -- משוגענערוייז; וי הייסט
ער? -- קלמן.

8, פאַראַן נאָך אֹ פּאָר מינים צונויפגעזעצטע פרעגװוערטער
,װאָס טון לש און ;וװואָס מאַכֿן לֶש (ווערן קאָניוגירס){ דאָס ערשטע
פאַרטרעט אַ וװערב, דאָס צווייטע דאָס רוב די בינדוגג {אין" מיט אַן

יידישע גראַמאַטיק (18)

- 274 --

אַדװערבּ. בּיישפּ : װאָס טוען זײי? -- זיי אַקערן { װאָס מאַכֿט זי! --
זי איז געזונט.

9, פרעגװערטער קענען פאַרשטאַרקט װערן: װאָס מאַכט איר
עפּעס?; װוּ זענט איר ערגעץ געװען?!ן; װען װעם איר אַמאָל קומען?

0 אַ מאָדיפיקאַציע פון פראַנע איז איבּערפרעגונג, כֿװועל
דאָ אָנמערקן צוויי סאָרטן איבּערפרעגונג:

1 1. איבּערפרעגונג וװעגן אַ נישט:דערהערטן אָדער נישט.
פאַרשטאַנענעם װאָרט אָדער װערטער-גרופּע פון דערציילערישער רייד.
אויבּ די גראַמאַטישע קאַטעגאָריע פונעם איבּערגעפרעגטן װאָרט איז
בּאַװוסט, קומט דער אַנטשפּרעכֿיקער פרעגװאָרט. בּיישפּ.: כ'בּין געװען
אין טעאַטער--װוּ? (;אין" איז דערהערט, ,טעאַטער"---איז נישט דער.
הערט אָדער נישט פאַרשטאַנען); כֿװוועל דיר אָפּצאָלן דעם 30טן
פּעװוראַל -- ווען?!

ווען ס'איז אָבּער אוממעגלעך צו בּאַשטימען די גראַמאַטישע.
קאַטעגאָריע אָדער פאָרמע פון נישט.דערהערטן אָדער נישט-פאַרשטאַ-
גענעם װאָרט, קומט אַלס איבּערפּרעגװאָרט שטענדיק ,װאָס?". דאָס
זעלבּיקע װאָרט פאַרטרעט בּיי אַן איבּערפרעגונג אויך אַ גאַנצע פּראַוע
און איך אַ טייל פון אַ װאָרט. סאיז אַן אוניװערסאַלער
איבּערפּרעגװאָרט.

,..און אַז מ'דארף אים, זאָג איך, איגנאָרירן.--איגנאָ.,. װאָס?-זאָנט זי
--איגנאָרירן, זאָג איך, איג:נאָ-רי-רן! (נאד.),

די איבּערפרעגונג קען זײן אויך קעגן אַ פּראַנע. אָבּער דאָס שמעלם
קנע בּאַזונדערהײטן נישם פּאָר (אפשר אַן אונטערשײר אין אינטאָנאַציע.
בּײישפּ.: בּיסם נעװען אין טעאַטער? - װוּ? (--װוּ, פרענסטו?.

2 2 אַן אַנדער סאָרט איבּערפרעגונג איז די, װאָס איז געװענדט
נאָר אויף א פּראַגע און דוקא נישט אויף אַ נישט.דערהערטער אָדער.
נישט-פאַרשטאַנענער. די איבּערפרעגונג דינט פאַר אַ פאַרבּייט. אָדער
הקדמה צום ענטפער: זי טיילט זיך אויס מיטן װערטער-סדר. בּיישפּ.:
פונװאַנען קומט אַ ייד? -- פונװאַנען איך קום?

3 אַ פרעגפראַזע האָט אַ ספּעציפישע פרעג-אינטאָנאַציע. איבּער-
פרעגונג האָט אויך אַ ספּעציפישע אינטאָנאַציע. אַן אומדירעקטע פּראַגע
האָט אין רוּיקער רייד נישט קיין פרעג-אינטאָנאַציע (וי בּאַװוּסט, װערט
בֵּיי אומדירעקטער פראַגע קיין פרענצײכֿן נישט געשריבּן) אָבּער אין

= 278 ==

מער עמאָצייָרטער רייד בּאַקומט אָפּטמאָל די פראַזע, װאָס אַנטהאַלט
אין זיך אַן אומדירעקטע פּראַגע, אַ פרעג-אינטאָנאַציע. בּיישפּ. :

כֿיווייס נישט, פונװאַנען איז ער געקומען ;אַפיציעלע לייענונג",
מיט דערציילערישער אינטעָנאַציע).

כ'װײיס נישט, פונװאַנען איז ער געקומען? אָפט װערט אַזױ
- געלייענט, און אָנפאַנגערס שטעלן דאָ אָפּטמאָל אַ פּרעגציכֿן).

אַפּילו; זע װי דו בּיסט בּלאַס??', װוּ דער בּאַהעפּט איז גאָר אן
אויסרופיקער.

פּאַרשטײם זיך, אַז אין אַזאַ פּראזע: ,דו האָסט אים געפרעגט, צי
װעם ער קומען ז"--איז די פּראַגע-אינטאָנאַציע (און דער פרענצייכן) פטר.י
בּונדן מיט דער פרעגיקײט פונעם גאַנצן בּאַהעפט (נישט פונעם ביזטץ).

4, פאַראַן פּאַלן, ווען די פרעג-אינטאָנאַציע בּאַטײט נישט קיין
פּראַגע: 1) דוסט אויפהערן שרייעןף?=-הער אױיף שרייע. 2) איך קום
צו גיין מיטן געלן פּראָשעק צו א דריטן דאַקטאָר, כֿאַפּט ער נישט
דעם געלן פּראָשעק און צערייסט נישט דעם רעצעפּט און פאַרשרײיבּט
מיר נישט קיין קרייטער ?.. (ש"ע). 3) דער בּאַקאַנטער יידישער מנהג
צו ענטפערן אויף א פראַגע מיט אַ פראַגע.

5. אין אַ פראַזע קומט פאָר איינער אָדער מער לאָגישע
{פּסיפֿאָלאָנישע) אַקצענטן, דיה. שטאַרקערע אַקצענטן אויף די ויכֿטי-
קערע ווערטער. בּיישפּ. : ,,איך לייען האָפּשטײנס געדיכֿטן" קען געלייענט
זוערן אויף פירערליי אופנים:

איך לייען האַפשטײנס געדיכטן (נישט דו)

איך צייען האָפשטײינס געדיכֿטן (נישט איך בּלעטער זיי)

איך לייען האָפשטיינס געדיכטן (נישט שװאַרצמאַנס)

איך לייען האָפשטיינס געדיכטן (נישט פּראָזע)
-בּיײישפּילן פון פרעג-פראַזעס:

װווּהין פאָרט ער? (נישט פונװאַנען)

װוהין פאַרּט ער? (נישט גייט ער)

װווּהין פאָרט ער! (נישט זי)
בּיישפּילן אין דיאַלאָג:

וװוער האָט עס געטון? -- איך האָבּ עס געטון

דו האָסט אַ טעות - ניין, דָן האָסט אַ טעות
בּיישפּילן בּיי געגנשטעלונג:

בּעסער איין קן, איידער צוויי ציגו

-- 976 --

װאָס מער יאָרן, אַלץ מער דערפאַרונג
, װאָס ס'וועט זיין מיט כַּל ישראל, דאָס װעט זיין מיט רב ישראל

װוי מיט אים, אַז אַן אים :

6 אייניקע אַקצענטירטע סינטאַגמעס קענען האָבּן בּיי זיף
פאַרשטאַרק-װערטער פאַרטיקלען) : אַזש, אַפילו, דאָך, דאָס, דווקא,
דען, זשע, טאַקע, נאָר, עס, עפּעס א"אַ. |

דאָס װאָרט ,דע" צים אַריבּער דעם לאָנישן אַקצענט צו זיך.

7. פאַראַן אויך בּאַטײטיקע װוערטער, װאָס אַנטהאַלטן אַחוץ
דעם מאַטעריעלן בּאַטײיט, אויך דעם ניואַנס פון פאַרשטאַרקונג: לאַלײןײ
גופאָ, זעלבּסט' א"א, אַזעלכֿע ווערטער וװוערן אַקצענטירט,

8. אחוץ אַזאַ בּאַזונדערס שטאַרקן אַקצענט, װאָס קומט בּים
אױיסטײלן, אונטערשטרײכן אַ סינטאַנמע, קומט נאָך בּײ רויקער רײד אַךְ
אַקצענט אויף דער אָדער יענער סינטאַגמע אין אָפּהאַנג פון איר גראַמאַ-
מישער נאַטור. די סאַמע אַקצענטירטע סינטאַגמע איז געװײנלעך אַ בױג-
פאֵל בּײ א װערבּ; װען אזאַ איז אין בּאַהעפט נישטאָ, װערט אַקצענטירט
דער װערבּאַלער צונאָבּ און אײניקע אַנדערע אינװאַריאַנטן; װען אַזעלכע
זענען אויך נישטאָ-װערט אַקצענטירט דער אַדװערבּ; װען אַזא איז אויך
נישטאָ-איז אַ פּאַרמיציפּ אָדֶער אַן אינפינימיוו אין א צוויפגעזעצטער
װערבּ-פּאָרמע; װען אַועלכע פעלן אױך, װערט אקצענטירט דאָס
פּערזאָנװאָרט. ס'בּלײבּן, אַלזאָ, נאָרמאַל, נישט בּאַװנדערס אקצענטירט
דער סובּיעקט, אַדיעקטיו, פּאָסעסיו, צאָלװאָרט און אַנד., אויך הילם.
װערטער, אַ פאַרטרעמװאָרט בּלײבּט נאָרמאַל נישט אַקצענטירם (אַפילױ
װען ער איז אַ בּויגפאַל).

9 א פּרעפּאָזיציע בּאַקומט אין איניקע פאַלן אַאַ ‏ שטאַרקן
אַקצענט װי דער בּױנפאַל: אױסער (אױ'סער איים, זענען אַלע דאָ), אָן-
3 (געבליבּן אֵץ א קאַיפּיקע, אָבּער: שלאָג זיך קאָפּ אָן װאַנט), פּאַר--
ה8ח (ס'איז געװען פֹאַ'ר דער מלח'מה, אָבּער: קויפן פאַר גע'לט) (662.

0. אין אַ זאַץ רופט מען אָפּטמאָל די אקצענטירטע סנטאַגמע
מיט אַלץ, װאָס צים זיך צו איר-לאָנישער פּרעדיקאַט, און דעם
איבּעריקן מײל זאץ - לאָנישער סובּיעקט. אין דעם, װאָס דער
לאָגישׂער פּרעדיקאאט פאַלט אָפּט נישט צואמען -מיטן גגראַמאַטישן"
פּרעדיקאַט, און דער לאָנישער סובּיעקט פאַלט נישט צנױף מיטך
,;גראַמאַטישן" סובּיעקט, װיל מען אײנזען אַ װידערשפּרוך צװישן לאָגיק אוך
שפּראַך. אינדעראמתן איז עס אַ ט ערמינאָלאָגישע דערשײננג.

-

ווזט. פאַרבּינדונג צווישן פראַזעס

1 כאָטש איין פּראַזע פון דער צוייטער טיילט זיך אָפּ מיט

- אַ שאַרפער אָפּשטעל-אינטאָנאַציע, דאָך קומט פאָר אַ סינטאַקטישע פאַר.

בּינדונג צװישן בּאַזונדערע פּראַועס, אַנדערש גערעדט, ס'קומט פאָר
סינטאַקטישע ווירקונג פון איין פּראַזע אױיף דער צװייטער. די דאָזיקע
ווירקונג דריקט זיך אויס אין פאַרשידענע דערשיינונגען:

2 1) בּינדווערטער. אייניקע בּינדװערטער קענען פאַרבּינדן
גאַנצע פראַזעס צװישן זיך: ,אויך, און, זשע, למשל" אאאַ

גיישפּ.: און ער קוקט גאַנץ רויק צו, װי מ'עפנט די לעצטע

- שופּלאָד... (פּר.) -- פריער איז געװען א פּונקט.פּױזע; די מאַמע זשע

װוידער האָט געװויינט נישט אַזױ דערפאַר... (אַבֹּר.) -- פריער איז אַן
אויסרוף-פּױזע.

,און" קומט אַמאָל אפילו אין אָנהײבּ ‏ מעקסט: און די מעשה,
װאָס איך װעל יעצט דערצײלן, איז אַן אױיסטערליש װונדערלעכע
!מעשה... (פּר.) -- װירקונג פון העבּרעיש?

אייניקע בּינדװוערטער קומען אפילו דווקא (אָדער יעדנפאַלס
אַמאָפטסטן) נאָך אַ פּױזע: /אײַ, היינט" אאאַ. בּײישפּ.: אײַ יושר?
/(=-נו, און יושר ?); הײינט די מענטשן, װאָס איר זעט זיך אָן! (ש"ע)

3 2) ווערטער-סדר: פּערזאָנװאָרט אויפן ערשטן אָרט אין אַ
סימן פון פאַרבּינדונג ‏ מיט דער פריערדיקער אָדער שפּעטערדיקער
רייד. בּיישפּ.: ,זענען מיר אַ צייט איינס קעגן אַנדערן געזעסן" (נס.)--
װײזט, אַז עס איז אַ פאָרזעצונג, כֿאָטש ‏ פריער איז געװען
אַ פּונקט-פּױזע.

,זאָגט איר, אַז ײדן האָט מען אומעטום פײנט..?" (ש"ע). ס'איז
אַן אָנהײבּ פון אַ מאָנאָלאָג, אָבּער דער װערטער.סדר גיט אים צו דעם

=- 048 +=

כאַראַקטער פון אַ פּאָרזעצונג פון א שמועס. דאָס װאָלט נישט געװעי
װען ס'װאָלט געװען: ,איר זאָנגט, אַז ײרןף.".

464 3) פאַרשפּאָרטע סינטאַגמעס אין אַ דיאַלאָג אָדער מאָנאָלאָג, צ.בּי+ -

דיאַלאָג ;

-- פונװאַנען אַװװי שפּעט, אַלטער?
-- פון ווינט.

-- און װאָס געבּראַכֿט פון װינט}
-- אַ ידיעה.

-- אַז װאָס?

-- מ'האָט זיך צום בּאַרג געלאָזט (נס.

מאָנאָלאָג: געראַבּירט האָט מען אים. דאָס מעבּל צעבּראָכֿן. דאָס
בּעטגעװאַנט צעריסן. די סחורה פון קלייט צענומען. נאָר געשלאָגן
האָט מען זיי נישט (ש"ע). דער זאַצבּױ (פאַרשפּאָרונג פון הילפװוערבּ)--
װי בּיי אַ זאַץ מיט גלײכאַרטיקע סינטאַגמעס, אָבּער ‏ לױט דער
אינטאָנאַציע זעגען עס בּאַזונדערע פּראַזעס,

35 }) אַנאַפאָרישער פאַרטרעטװאָרט (398) און בּאַשטימיקער
אַרטיקל, בּיישפּ.: און דער שמש נעמט די נשמה און פירט זי אַרױס.
יאָמערט נעבּעך די נשמה און קלאָגט אויף איר מזל. -- װאָס ויינסטר
אַזױ!--פרעגט ער זי (פּר.). דער בּאַשטימיקער אַרטיקל (דער שמש,
די נשמה) און די אַנאַפאָרישע פּראָנאָמען עֶך, זִי װאָלטן אוממעגלעך
געװען, וען די פּראַזעס זאָלן נישט זיין פאַרבּונדן צװישן זיך און
מיט די פריערדיקע; זיי אַלײן (דער אַרטיקל, די פּראָנאָמען) זענען
טאַקע מיטלען פון אַזאַ פאַרבּינדונג.

אן. פרעמדשפּראַכיקע און אויסער-
שפּראַכיקע עלעמענטן אין רייד

6. ווען מיר פאַרגלייכן :

טוביה זאָגט א פּסוק פון תנ"ך

טוביה זאָגט דעם פּסוק: רבּות מחשבות בּלב איש

טוביה זאָגט: רבּות מחשבות בּלב איש --
זעען מיר, אַז אין דער ערשטער פראַזע איז קיין שום בּאַזונדערהייט
נישטאָ, די בּאַציונג פון בּויגפאֵל ;אַ פּסוק" צום וװערבּ זאָגט" איז אַ
נאָרמאַלע { אין דער צווייטער פראַזע קומט בּיי ;,דעם פּסוק" (;מיט די
רעכֿט" פון אַן אַפּאָזיציע, אַזױ צו זאָגן) אַ נישט.יידישע װערטעריגרופּע
;רבּות מחשבות בלב איש";. אין דער דריטער פראַזע קומט שין אָט
די געװועזענע אַפּאָיציע מיט די רעכט פון אַ בּויגפאַל בּיי ,זאָגט?
מיר זעען אַלזאָ, אַז אין אַ יידישער רייד קען זיך אַרײינרײסן אַ נישט:
יידישער קלאַנגען-קאָמפּלעקס און זיך בּאַהעפטן מיט דער גאַנצער רייד
(פאַרשטײט זיך, נישט דורך פאָרמעס -- בּליז דורך ‏ זיין אַרט אין
פראַזע און דורך אינטאָנאַציע, אויך דורכן קאָנטעקסט), אַזױ אַז ס'זאָל
ענלעך זיין צו דער אָדער יענער יידישער סינטאַקסישער קאַטעגאָריע--
בּויגפאַל, אַפּאַזיציע.

פּאַרשטײט זיך, אַז פון ײדיש-שפּראַכלעכן שטאַנדפונקט איז אַלצאײנס,
צי דער קלאַנגעףקאָמפּלעקס געהערט צו װעלכער נישט אין שפּראַך,
אָדער ס'איז גלטט קלאנגען. מע קען זאָגן: ;טוביה זאָגט: ראַ מאַ בע
איש', און דאָס װעט זײן פּנקט די זעלבּיקע קאָנסטרוקציע, הי ,טוביה
זאָנט ; רבּות מחשבות בּלב איש"

7, בּײשפּילן פון אַנדערע קאַטעגאָריעס פון דער זעלבּיקער דער.
שײנונג; רבּות מחשבות בּלב איש - אַזױ, דוכט זיך, שטײט בּײ אונז גע.
שריבּן אין דער הײליקער תּורה (ש"ע); די װערטער ,רבּות מחשבות בלב

= 280 --=

איש' זענען העבּרעישע; דער אױסדריק ;סטאַטוס קװאָ' װערט אָפּטמאָל
בּאַנוצט; רבות מחשבות בּלב איש איז אַ העבּרעישער פּסוק;

ער הײיסט מיט אַ פּאַסיקן נאָמען; ער הײסט טיטן נאָמען פּער.
טטיקן ער היסט פּערטשיקן דער נאָמען ,פּערטשיק" פּאַסט אים{

כ'לײען דעם בּוך ,מסעות בּנימין השלישי"'; כ'לײען ,מסעות בניטין
השלישי'; כ'האָבּ געלײענם מאח א גװ/80;

דאָס װאָרט מאַכט. ,רבּות".

8. ס'מערקט זיך גרינג, אַז אַלּס ,פארמיטלערס" צװישן שפּראַך.
עלעמענטן און אױסער-שפּראַך-עלעמענטן, אַלס װערטער, װאָס מאַכן מעג.
לעך אַזא, דוכט זיך, אומנאטירלעכע פאַרבּינדונג, טרעטן אַרױס די װער.
טער, װאָס בּאַצײכענען דעם פּראָצעס גופּא פון שפּראַך-בּאַנוצוגג; זאָגן
הײסן, רופן װאָרט, לײענעף ,;מאַכן" (,דאָס װאָרט מאַכט', ד. ה. דער
קאָמפּלעקס שריפט.צײכנס בּאַטײט) אדג"ל, אויך םפּעציעלערע װערטער:
אויסשרייען, זינגען, פּסוקו פערז -אדב 2

9. פאַרשטאַנדיק, אַז פון שפּראַכלעכן שטאַנדפּונקט איז נישטאָ
קין פּרינציפּיעלער חילוק צװישן אױסערשפּראַכלעכע עלעמענטן אין אַאַ
פאַרבּינדונג מים שפראך און צװישן שפּראַך-עלעמענטן אין דער זעלבּער
פאַרבּינדונג, ד. ה., אַז

טוביה זאָגט: רבּות מחשבות בּלב איש, און

מוביה זאָגט: דאָס בּעסטע פערד דארף האָבּן אַ בּייטש
זענען קאָנסטרוירט אַלצאײינס;: אין בּײרע פאַלן שפּילט די צימיר טע
רײד די ראָליע פון אַן אױסער-שפּראַכיקן קאָמפּלעקס, װאָס קומט אין
8 רײד-שטיק מיט די רעכט פון א בּוינפאַל בּײי ,זאָגט" אדג"ל. אָט פאַר.
װאָס כ'האַלט פאַר נײטיק אָפּטראָנן די לערע װעגן צישירטע רײד אַהער,
אין קאַפּיטל װעגן אױסערשפּראַכיקע עלעמענטן אין רײד.

0. מ'קען אַלזאָ קאָנסטאַטירן:

בי די װערטער. װאָגן דערצײַלן . אויסשרייען, 088 ון
ענטפערן" אדג"ל קענען קומען וועלכֿע נישט איז קלאַנגען-קאָמפּלעקסן,
סיי שפּראַכֿלעכֿע (אָנהײבּנדיק פון איין מאָרפעמע און אױסלאָזנדיק
מיט אַן אומבּאַגרענעצטער צאָל בּאַװונדערע פראַזעס), סיי פרעמדשפּראַ.
כֿיקע און אױסערשפּראַכֿיקע, וועלכע דאַרפן פּינקטלעך איבּערגעבּן
דאָס, װאָס װערט גגעזאָגט, דערציילט, אויסגעשריגן" אאַז"וו. די פאַר.
בּינדונג פון אַזאַ ציטירטער אָדער דירעקטער) רייך מיטן איבּע-
ריקן קאָנטעקסט (וועלכער הייסט אין דעם פאֵל דעם אויטארס רייד)

-=- 98| --

קומט פאָר מיט דער הילף פון אינטאָנאַציע און ווערטער-סדר.

ציטירטע ריד קען קומען אַלס אַפּאַזיציע בּיי די װערטער
,װאָרט, פראַגע, טעזיס" אדג"ל: דער אויסדריק ,סטאטוס קװאָ" ווערט אָפּט
בּאַנוצט; דער טעזיס ;יעדערן זיינס? קען פאַרשטאַנען וװוערן פאַרשידן.

1. ציטירטע רייד קען קומען אַלס סובּסטאַנטיװוירטער װערטער.
בּאַהעפט: ... לאָזט אַרױס אַ טיפן.-טיפן ,אוי רבּונו-של.עולם-מאַמע:
זיסע-האַרציקע-געטרייע !" (ש"ע).

2 אַהער געהערן אויך אַזעלכֿע פראַזעס, װאָס קוּמען, אמת,
פּאָר נישט אַזױ אין לעבּן, װי אין גראַמאַטיק-בּיכער: ,וייס" איז אַן
אַדװערבּ (=דאָס װאָרט ;ווייס? איז אַן אַדװערבּ; פרגל' ,ווייס איז
שניי", װוּ ;ווייס" איז נישט ציסירט); ;אָפּזאָגן" שרייבּט זיך מיט אַ 5ןָ
;טעלעפאָן" הייסט אַזאַ אַפּאַראַט, װאָס דינט צו רעדן אויף אַ וייטן
ימהלך (פרגלין ;א טעלעפאָן איז אַזאַ אַפּאַראַט.. .", װוּ קיין ציטירונג
אין נישטאָ); ,פאַרװאָס הייסט אַ חזיר ;,חזיר'?"; דער ערשטער ,חזיר"
איז דאָ, װוי ס'אין נאָרמאַל אין דער שפּראַך, א נאָמען פון אַ זאַך
און שטעלט קיינע בּאַזונדערהייטן נישט פאָר, דער צוייטער ;חזיר"
טרעט דאָ אַרױס, אַזױ צו זאָגן, אַלס נאָמען פון דעם נאָמען, נישט
אַלס פאַרטרעטער פון א פאָרשטעלונג, נאָר אַלס פאַרטרעטער פון זיין
אייגענעם קלאַנגלעכֿן בּאַשטאַנד.

3 צו ציטירטע רײד געהערט אױך נעמען פון װערק א"א. דאָ
דאַרף מען אָבּער אונטערשײדן װערטער, װאָס האָבּן זיך שוין אויף אַזױ
פיל אײנגעבּירגערט אין דער שפּראַך, אַז זײ פילן זיך שוין לחלוטין נישט
פּאַר קײן פרעמדע עלעמענטן. פֿרגל': ער לײענםט ;מאָטל פּיסי דעם
זזנטי', ער. לערנט נמרא.

874. נאָך א קאַטעגאָריע, װאָס שטײם אויפן גרענעץ צװישן צימירונג
און אָרגאַנישן שפּראַך-בּאַנוץ, איז דער בּאַנוץ פון װערטער, װאָס דינען
נישט פֿאַר קײן אײגן-נעמען, בּים װאָרם ,הײסן', אױיף אַזאַ שטײגער: אָמ
דאָס הײפט געזנגען! (אָט דער געזאַנג איז אמתער געאַנג); אָט דאָס
הײסט בּײ דיר בּאַלר?

איך בּאַטראַכט עס פאַר אַ גרענעץ-דערשײנונג, װאָרים דאָ האָבּן
מיר אין זינען נישט נאָר די קלאַנגלעכע זײם פון ציטירטן װאָרט; פאַר.
בּײטן דאָ דאָס ײדישע װאָרט אױף אַ פרעמדן אָדער אױף אויסער.
שפּראַכיקע קלאַנגען קען מען נישם, און דאָך איז קײן אָרגאַנישע"*

פאַרבּינדונג פון צימירטן װאָרם מים ,הײסט' נישטאָ; פרגל' ,דאָס הײסט
בּײ דיר בּאַלד!" אוּן ,דאָס װעם פארטיק װערן בֹּאַלדלִי,

85 ציטירטע ריד שטעלט זיך געויינלעך בּשכֿנות מיט דער
װערטערגרופּע, װאָס דינט צום איינשליסן זי אין רייד. אוב די
ציטירטע רייד קומט נאָכן אױטאָרס רײיד, קומט אַ כאַראַקטעריסטישע
אינטאָנאַציע פון צװײיפּונקט; אויבּ פאַרן אױיטאָרס רייד--קומט אַ קאָמפּלי.
צירטערע אינטאָנאַציע: די אינטאָנאַציע פון דער ציטירטער רייד װוערט
אָפּטמאָל אַריבּערגעטראָגן אויפן אױטאָרס רייד. ציבּ :

דו האָסט שוין געגעסן װאַרמעס? ט'ער זי געפרעגט--אַזוי שריײבּט
זיך, אָבּער זאָגן זאָגט זיך עס אַזױ:

דו האָסט שוין געגעסן װאַרמעס, ט'ער זי געפרעגט!

6 ווען די ציטירטע רייד קומט פאַרן אױטאָרס, רעכנט זִי
זיך פאַר אַן ,אָרט" אין אױטאָרס רייד אין הינזיכֿט פון װערטער-סדר, ‏
דיה. דעם אױטאָרס רייד הייבּט זיך אָן מיטן פּערזאָנװאָרט.

7 אַן אַנדער סאָרט פּרעמדשפּראַכיקער עלעמענט אין יידיש
איז דער בּאַנוץ פון אַ פרעמדן (אַמאָפטסטן העבּרעישן) טעקסט, נישט
אַלס ציטירטן, נאָר פּאַראַלעל מיט זיין יידישן פאַרטײיטש: אָמר מענדעלע
מוכֿר-ספרים, זאָגט מענדעלע מוכֿר-ספרים (אַבּר.); הוֹדוּ לה' כּי טוב--
וי אַזױ גאָט פירט, אַזױ איז גוט (ש"ע). פאַרשטיײיט זיך, אַז פון
יידיש-שפּראַכֿלעכֿן שטאַנדפּונקט קען דער פּרעמדשפּראַכיקער ‏ טעקסט
נישט אַנאַליזירט װערן; מע דאַרף נאָר קאָנסטאַטירן, אַז אין דער און
דער פראַזע איז אַ טייל פאַרנומען מיט אַ פרעמדשפּראַכֿיקן אויסדריק,
װעלכער האָט אַזאַ און אַזאַ אינטאָנאַציע.

8 אינטעריעקציעס דאַרף מען דאָס רוב האַלטן פאַר אַן אָרגאַ:
נישן טייל פון רייד, לכֿל-הפּחות ווען זיי װוערן אַרױסגעבּראַכט בּאַװוּסְט:
זיניק, נישט נישט.ווילנדיק. מע דאַרף אָבּער נישט פּלאָנטערן, װי די
אַלטע גראַמאַטיק, אינטעריעקציעס און קלאַנג-נאָכמאַכונגען, די לעצטע
בּילדן אַן אױיסערשפּראַכֿיקן עלעמענט, כאָטש זיי קענען זיך אַרײנרייסן
אין רייד, אָפּטמאָל ,מיט די רעכט" פון אַן אַדװערבּ אָדער אינוא"
ריאַנט:... איבּערגעגעבּן איינער דעם אַנדערן דאָס פלעשל און געבּולבּעט
בּול-בּוֹל-בּוֹלל פוגעם העלזל גלייך אין מויל אַריין (ש"ע); און אַ רעגו
פּערלריין טריפּ-טר;פּ טריפּ-טראָפּ הײבּט-אָן גיין (כאַני לייבּ), ‏ 8

ראָשיפּרקים פון פאָנעטיק און אָרטאָ:
גראַפישע אָנמערקונגען

1 פאָנעטישע ריידגלידערונג, גלידערונג
פון שריפטלעכן טעקסט

9. מיר האָבּן געזען די גראַמאַטישע גלידערונג פון רייד:
פראַזע--בּאַהעפט--װאָרט--מאָרפעמע. פאָנעטיש גלידערט זיך די רייך
אַנדערש. פּראַזע געהערט צו פאָנעטיק אויך (ריטמיש.מעלאָדישע
גאַנצהײט), אָבּער אַ פראַזע גלידערט זיך אויף , שטיקער" (פון אַ
קאָמע-אינטאָנאַציע אדג"ל בּיז אַ קאָמע-אינטאָנאַציע אדג"ל); אַ שטיק
אויף ,טאַקטן" (גרופּירט אַרום איין אַקצענט), אַ טאַקט אויף טראַפן
(אַרױסגערעדט פאַר איין אױסאָטעמונג), אַ טראַף אױיף קלאַנגען
(פאָנעטישער עלעמענט פון רייד).

בּיישפּ.: ;דער מוח -- אָנגעזעט מיט פינקלען" -- צוויי שטיקער.
די צווייטע בּאַשטײיט פון צוויי טאַקטן: אָנגעזעט--מיט פינקלען. דער
ערשטער טאַקט--פון דריי טראַפן: אָנ--גי (לויט מיין דיאַלעקט)--זעט,
און פון 7 קלאַנגען.

0. נאָך אַנדערש גלידערט זיך אַ שריפּטלעכֿער (געדרוקטער)
טעקסט. ערשטגס, זענען דאָ פאַראַן נאָך העכֿערע סטאַדיעס װי פראַזע
(אָפּזאַץ, קאַפּיטל אדג"ל), אַ פראַזע בּאַשטײט פון ,װערטער" אַ װאָרט
בּאַשטײט פון אותיות. אַן אָרטאָגראַפיש װאָרט (ד.ה. אַזאַ טייל טעקסט,
װוּ אַלע אותיות זענען צװישן זיך נאָענט און װאָס איז אָפּגעזונדערט
פון די אַרומיקע טיילן טעקסט, אָדער, װי מע רופט עס, ;װאָס:
שרייבּט זיך בּאַזונדער") פּאַלט אָפּט צוזאַמען מיט גראַמאַטישן, צ.בּ.

שטייט אויף איר אַלע װער װי שקלאַפן..

-- 984 +=

דאָ איז אַזױ פיל געשריבּענע ווערטער", ויפל װערטער פון
שפּראַכלעכֿן שטאַנדפּונקט (;,אויף" איז אַ בּאַזונדער װאָרט, ,וי" איז
אַ בּאַזונדער װאָרט אאַז"וו). פאַראַן אָבּער פאַלן, ווען די שריפט צעגייט
זיך מיט דער שפּראַך: :

איין װאָרט װערט געשריבּן אַלס בּאַװונדערע: ,עס טאָגט, דריי.
הונדערט פופציק אַכֿט'. אַמאָל שרײיבּט מען: יאין אֶװנט, אָקטאָבּער
רעװאָלוציע, עונג שבּת, גוטע פריינט"; בּעסער אָבּער: ,אינאָװנט,
אָקטאָבּער-רעװאָלוציע, עונג-שבּת, גוטעפריינט?

1, מע שרייבּט ,מאַכסטו, װעסטו" אדג"ל; נאָר װען אױיף
,דו" איז אַן אַקצענט, שרייבּט מען ,מאַכסט דו".

9, וען מע קעמפט אין שול קעגן דעם אָפטן גרייז צו שרייבּן
;אַ נייזן, אַ נאַרבּעט; אָדער פאַרקערט ;אַן אומער, אַן עסט', דאַרף
מען אַפּעלירן נישט צום געהער (ס'הערט זיך נישט /אַ נייזן", נישט
;אַן אייזן?, נאָר ,אַנײַזן'), נאָר צו דער גראַמאַטישער אָדער לעקסישער
נאַטור פון װאָרט (נישטאָ ,דער נייזן, די נאַרבּעט. דער אומער"). /

3 די שריפט האָט נאָך אַ רעסורס, װאָס די לעבּעדיקע שפּראַך
יפאַרמאָגט נישט--בּינדשטריכל (; ) צװוישן װערטער אָדער ווערטערטיילן,
מע דאַרף רעקאָמענדירן צו שרײבּן יעדן צונויפגעזעצטן װאָרט, אױבּ
נישט צוזאַמען (אַמאָל איז עס נישט בּאַקװעם, צ.בּ. צו לאַנג און שװוער
צום לייענען), איז מיט אַ בּינדשטריכֿל: ,אָקטאָבּער-רעװאָלוציע", חשון-
טעג" (,חשוונטעג" װאָלט אפשר פאַרשװעריקט בּיים לייענען, וייל
ס'איז א זעלטענער צונויפזאַץ). |

4. אױבּ מע װעט אָננעמען נישם שרײבּן קײן מאָפּעלע קאָנסאָ.
נאַנטן אַפילו בּײ צוניפזאַצן (915), װעם מען מון נעמען בּרײמטער
אָנװענדן דאָס בּינדשטריכל: ,שטאָט-טײל' (בּעסער ,שטאָמטײל", אָבּער
.שטאָטײל' װאָלט געװען נישט פאַרשטאַנדיק), ,קױיף.פעיק' אדגיל.
בּינדשטריך װערט אָנגעװענרט בי טאָפּעלע פּערזאָן-נעמען. פיינע-לאה, בּינד.
שטריך װערם אָננעװענדט בּײ סובּסטאַנטיװירונג פון װערטער-.בּאַהעפטן
{ער קען אַמאָל פאַרבּיטן װערן אױף לאַפּקעס): ער לעבּט פון א פאָלג.
מיך-שַיגאַנג, אָדער ער לעבּט פון 8 ;פאָלג מיך 8 גאַנג'. בּינדשטריך
װערט אָנגעװענדט, צוליבּ רן גראַפישע אומשטאַנדן, אין ,גראָז. שיכט*
{(אנישם װאָלט עס נעמאכט דצװאוסמז), ,גלאָז.שובּי אדג"ל,

5 ווייטער װערט נאָך בּאַנוצט אַן אַפּאָסטראָף ('), אין אַועלכֿע
פאַלן, װען אַ װאָרט װערט פאַרקירצט און שליסט זיך אָן צום

השקט

-די. ס8ם --

ווייטערדיקן װאָרט: כ'גיי, ס'איז, ט'ער נעמען. מע שריײבּט אָבּער
אויפן" (אויף דעם), ;מע האָטן געכאַפּט? (האָט אים) -- דאָ אין פאַר-
קירצט דאָס צווייטע װאָרט. מע װאָלט געמעגט אָפּװאַרפן דעם אַפּאָ-
סטראָף, אַחוץ אין פאַלן, װוּ אָן אים קען זיין נישט פאַרשטאַנדיק:
,כגיי" (אַזױ שרייבּן שוין אייניקע אין פּוילן).

6 אַ קינסטלעכֿע גלידערונג פון טעקסט קומט פאָר בּיים'
אַריבּערטראָגן אַ װאָרט פון איין שורה אויף דער צוייטער. דערבּי"
דאַרפן קיינע בּאַגרענעץ-כּללים נישט זיין, אַחוץ איינעם: אַריבּערטראָגן
אַזױי, אַז ס'זאָל נישט פאַרשװועריקן דאָס לייענען (ריכטיקער = ס'זאָל
מינימאַל פאַרשװועריקן, װאָרים יעדע אַריבּערטראָגונג פאַרשװועריקט
אַבּיסל). קלאָר איז, אַז מע טאָר נישט אַריבּערטראָגן: אַױועק, מיינען,
סטעז-שקעס; מע מעג אָבּער (און פאַקטיש טראָגט מען אַריבּער)+
אַיװעק. זאָל-סט, טר-עפט (שוין אָפּגערעדט װעגן מאָילן, טישל, וב
די טראַפן-טיילונג איז אױיסגעהאַלטן).

אַנטקעגן דער פאָדערונג אַריבּערצוטראָגן דװקאָ גאַנצע טראַפן קען מען,
אַהוץ פּרינציפּיעלע מענות (נישט בּאַלעסטיקן זיך אַלײן מיט נישטנײטיקע:
שװעריקײטן), נאָך אָנװײזן, אַז אַפּילו אַזאַ אַריבּערטראָגנג פאַרשװעריקט
אָפטמאָל דאָס לײענען. אָט אין אַ בּײשפּיל פון אַ געדרוקטן מעקסט:
,פּאַר-בּיקן". זעענדיק אין סוף שורה פפאַר, נעמען מיר עס אָן פאַר א
פּרעפיקס און לײענען אָן אן אַקצענט, דערזעענדיק דערנאָך ,כבּיק", װײסן
מִיר נישט, װאָס דאָס איז, און מון זיך אומקערן צום אָנהײבּ און איבּער.
לײענען אַנדערש. בּעסער װאָלט שון געװען אריבּערמראָגן דאָ לט
מאָרפּעמעס -- ,פּאַרבּ-יק". נאָך אַ בּײשפּיל פון ,כּשרער" אַריבּערטראָגונג,.
װאָס פאַרשװעריקט פונדעסטװענן בּים לײענען: ,סאַכמע-טערדיקע". הײנט
קען מען אָנװײזן, אַז לאָזן אױף אײן שורה אַ פּרעפּאָזיציע און אַריבּער-
טראָגן" אויף דער אַנדערער שורה דעם בּױגפאַל פּאַרװערט דאָך אװדאי
קײנער נישט, און דאָך פאַרשװעריקט עס אױך אָפּטמאָל דאָס לײענען.
אַלזאָ, דאַרפן אַחוץ דעם אױבּן פאָרמולירטן כּלל קײנע אַריבּערטראָג--
כּללים נישט עקזיסטירן (די סאָװעטישע אָרטאָגראַפיע אַנטהאַלט אַ פונקם
װעגן פּרײהײם פון איבּערטראָגן).

7 בנוגע צו שריפם דאַרף מען אפשר, אין קעגנזאַץ צו לעבּע-
דיקער רײד, רעדן נישט װעגן ,גלידערנג', נאָר װעגן ,סינטעז' (פוף

עמ עי
2 אינטאָנאַציע, אַקצענט

8 די אינטאַנאַציע ‏ װערט אין דער שריפט זיער אָרעם
פאָרגעשטעלט. קיין כּללים פון פּנקטואַציע בבּאַנוץ פון אָפּשטעל.
צײכֿנס) אין יידיש זענען, אױיף ויפל מיר איז בּאַװוּסט, נאָך נישט
אױסגעאַרבּעט. פאַקטיש פירט מען זיך אָן, אין ראַטנפאַרבּאַנד, מיט
דער רוסישער פּונקטואַציע. די דאָזיקע איזן געגרינדט איינצייטיק אויף
צוויי פּרינציפן : פאָנעטישן (אָפּשפּיגלען די אינטאָנאַציע) און גראַמאַטישן
{בּאַצײכענען די ציוּנג פון די װערטער און דער עיקר פון זאַצן
און בּאַהעפטן).

9. דער לאָגישער אַקצענט װערט נאָרמאַל נישט בּאַצײכֿנט.
פאַר נויט בּאַצײיכנט מען אים מיט אַן אַקצענט:צײכֿן (') אָדער מיט
מאונטערשטרייכֿונג" (אַ ליניע אונטערן װאָרט, גרעבּערע שריפט, צעװאָר-
פענע אותיות).

איבּעריקנס, מע בּאַנוצט אוּנטערשטרײכונג פאַר א סימן פון װיב.
טיקײם אפילו דעמאָלט, װען אין דער לעבּעדיקער רײד בּאַקומט די
װויכטיקיים נישם קײן אויסדריק אין לאָגישן אקצענט,

דאָס, װאָס דער לאָגישער אַקצענםט װערט שריפטלעך נישט בֹּאַ-
ציכנט, פירט אַמאָל צו צװײדײטיקײטן. בּײישפּ, ; ,צופיל ערדר װערט
אָפּגענומען" (,עמעס', אַ קעפּל פון אַ נאָטיץ). ס'איז נאַטירלעך צו לײענען
מיטן אַקצענט אױף ,ערד', דעמאָלט הײסט עס, אַז מע נעמם אִם
צופיל, מע דאַרף אָפּנעמען װײניקער; דער אױטאָר האָט אָבּער געמײנט
רעם אקצענט אוױיף יאָפּגענומעף, װעלנדיק זאָגן, אַז בּײ די בעליגופים,
װאָס האָבּן צופיל ערר, נעמט מען א טײל אָפּ.

0. אייניקע געזעצן פון יידישן אַקצענט:

אין אַן איינפאַכֿן בּאַטיײיטיקן װאָרט קומט דער אַקצענט אויפן
װאָרצל (גענויער--אויף איינעם פון די װאָרצלטראַפן; איבּעריקנס, דאָס
רוב איז דער װאָרצל אײינטראַפיק).

אַמאָל קומט דער זעלבּיקער װאָרצל (אַ מערטראַפיקער) מיט
צווייערליי אַקצענטירונג: גזלןגזלנים, סטאָליער-סטאָליאַרעס (איבּער.
אַקצענטירונג). |

די דאָזיקע סופיקסן זענען שטענדיק אַקצענטירט:--אַל (טעאַטראַל,
פאָרמאַל), --אַנט (קורסאַנט), --וּר (סטרוקטור), --יזם (קאָמוניזם), --יי
(בּעקעריי), --יסט (מאַשיניסט),--יר (רעקאָמענדירן), --ענט (אינטעליגענט)

-- 287 --

יאון אייניקע אַנדערע, אויך אַ גרויסער טייל פון די פאַראַכֿט.סופיקסן.
װען אין אײן װאָרם קומען צװײ פון די אַקצענמירטע סופיקסן
קומט דער אַקצענם איפן אַנדערן: גאַציאָנאַל--נאַציאָנאַליזירן.

די דאָזיקע פּרעפיקסן װערן אַקצענטירט: אומ-, אור--, װיצע-,
עלמער--, שמיפ-- א'א. זײ שטמײען איפן גרענעץ פון צונויפזאַצן.

אין זעלטענע פאַלן האָט איין װאָרט צויי גלייך שטאַרקע
אַקצענטן: ווערטער מיטן סופיקס --ערהייט (געזונטערהייט), פּאַרטיציפּן
א"אַ. מיטן פּרעפיקס אומ-- (אומגעװאַשן, אוממעגלעך) אאאַ.
| אין אַ צונויפגעזעצטן װאָרט קומט דער אַקצענט דאָס רוב אויפן
בּאַשטימטײל,

די װיכטיקסטע אױסנאַמען: 6) אינטערנאַציאָנאַלע צוננויפזאַצן:
טעלעגראַף (=-,וייטשרייבּער"), פיזיאָלאָגיע (=-,קערפּער-װויסנשאַפּט")
אדג"ל; 2) קאָמבּינירטע אַבּרעװיאַציעס: יידסעקציע אדג"ל.

װען בּײדע בּאַשטאַנדמײלן זענען הױפּט:-טײלן, קומט דער אַקצענט
אויפן צװײטן (טאַטע:מאַמע) אָדער איף בּײרע (כּלב.שבּכּלבים).

הער װערבּאַלער צוגאָבּ האָט אויף זיך שטענדיק דעם אַקצענט.

1. בּאַהילפיקע װערטער האָבּן דאָס רוב גאָר קיין אַקצענט
נִישט. זיי שליסן זיך ריטמיש אָן צו די פריערדיקע אָדער צו די
װוייטערדיקע װערטער (דעריבּער פאַלן נישט צװאַמען ,טאַקט"
און ,װאָרט").

2 דער אַקצענט פון װאָרט װוערט שריפטלעך נישט בּאַצייכנט.
דאָס איז דאָס רוב קיין אומגליק נישט, װאָרים דער יידישער אַקצענט
האָט, װי מיר האָבּן נאָר-װאָס געזען, גאַנץ פעסטע געזעצן, און ס'קומט
כּמעט קיינמאָל נישט פאָר, מע זאָל קענען לײענען איין אָנשריפט
מיט פּאַרשידענע אַקצענטן.

קינסטלעך קען מען קעגנשטעלן אַזעלכע װערטער װי קולטורע'לע
{אַדיעקטיוו) און קולטו'רעלע פאַרקלענערנאָמען.

3. דער איינציקער פאַל, דוכט זיך, ווּ די נישט.בּאַצײכֿענונג
פון אַקצענט פירט אָפטמאָל צו צװיידייטיקייטן אָדער יעדנפאַלס
פּאַרשװעריקט דאָס לייענען, איז דער פאַל, װען אַ װערבּאַלער צונאָבּ
איז פאָנעטיש ענלעך צו אַ פּרעפּאָזיציע (;אונטער, מיט" א'אַ) אַזא
פּראַזע, וי ,דער קאַפּיטאַליזם װאַקסט איבּער זיינע גרענעצן" (, שטערן")
קען מען לייענען צװײיערלייָק:

288 -

1) דער קאַפּיטאַליזם | װאַקסט | איבּער זיינע | גרענעצן (,איבּער"--
פּרעפּאָזיציע). |

2) דער קאַפּיטאַליזם | װאַקסטיבּער | זיינע גרענעצן (;איבּער"-- /
װערבּאַלער צוגאָבּ), אט

אױסמײדן די דאָזיקע צװײדײטיקײיט קען מען אַמאָל דורך דעם, 6
װאָס מע זאָל דעם װערבּאַלן צוגאָבּ פאַרבּינדן מיטן שכנישן װערבּ דורךף
א בּינדשטריך ,דער קאַפּיטאַליזם װאקסט.איבער'). אַזױ איזן מען זיך
נוהג אין פּױלן, אָבּער דאָס גילט נאָר, װען דער װערבּאַלער צואָם /
שטײם בּשכנות מיטן װערבּ. דער ראַציאָנאַלסטער מיטל װאָלט, פאַרשטײמ /
זיך, געװען בּאַצײכענען אין אזעלכע פאַלן דעם אַקצענט. :

קלאַנג בּוכשטאַב :

4 פאָנעטישער עלעמענט פון רייד איז קלאַנג; גראַפיש /
אַנטשפּרעפֿט אים בּוכֿשטאַבּ, 7
8. שפּראַך-קלאַנגען טיילט מען אויף װאָקאַלן אין קאָנסאָנאַנטן:
די ערשטע װערן אַרױסגערעדט מיט אַ געעפנטן מויל, די צװײטע
מיט אַ האַלבּ:געעפנטן אָדער פאַרמאַכֿטן מױל. די קאָנסאָנאַנטן קלאַסײ

פיצירט מען נאָך אַזױ:

ליפנדילע | צונג-גומעןי | .2 |
"ן קלאַנגען | 3
בי געט ןעייג
ןב יק
3 טאילע 2 פן 3
: {*ן | -+- |קן |דומפע
= אויפרייסיקע 32 חצטשנטגענצראננגיקינטאטבשראנוג- 6מצנטאגאנאם קהרשקעומטעצשעמעומעו:. ‏ |שמוחשמטה עי רמויתוער מיצם תטטרעפראקשיהיקנאנטאאהכאמט
(וין וי
צ אַפּריקאַטן - : דומפּ9
9| (צונויפגע. אש זשצשקאסצ./
זעצטע) ; | |דז |דזשן : הילכיקע
| ו פ דומפּע
א רייבּיקע אעשאראושטקף ‏ = : :
צ װ| ו | זש = ה הילכֿיקע 6
4 | א א
: {ן 6

שש הל זי /

-- 289 ==

6, פאַראַן נאָך ווייכע (פּאַלאַטאַליזירטע) קאָנסאָנאַנטן, וי אין
פליאַלקע? ,גאַטעני?. ו

דער קלאַנג { (ים, יאָר, מאַי, בּוי) הייסט יאָט.

7. צװוישן װאָקאַלן דאַרף מען דערמאָנען , אומבּאַשטימטע װאָ-.
קאַלן", ד. ה. נישט אַ, אָ. ע, י, ו; זי קומען פאָר אָפּט (שטענדיק
נישט אַקצענטירט), אָבּער װערן בּאַצײכֿנט מיט איינער פון די אותיות
פאַר ,בּאַשטימטע? װאָקאַלן, דאָס רוב מיט ע.

| 8. די קלאַנגעןגרופּעס יי (עי, יי (אֵי), וי (אִי) רופט מען

דיפטאָנגען.

9. די קלאנגען פון דער שפּראַך זענען פיל פאַרשידנאַרטיקער
אײדער די פּאָר צענדליק אותיות פון אַלףבּית. בּאַצײכנען פּינקטלעך די
קלאַנגען איז אין דער געװײנלעכער שריפט אוממעגלעך. אַחוץ דעם איז
אוממעגלעך צו אנאַליזירן די רײד (סײ אײגענע, סײ עמעצנס) אָן ספעצ.
עלע אַפּאַראַטן. דאָס איז די ערשטע סיבּה, פּאַרװאָס ס'קען נישט זײן

קין פולשטענדיק פאָנעטישע שריפט (שרײבּן װי מע רעדט)).

0. די יידישע שפּראַך שטעלט.פאָר, װי אַנדערע שפּראַכֿן, פאַר
שידענע דיאַלעקטן. די דיאַלעקטן שיידן זיך אונטער סיי אין פּאָנעטיק.
סיי אין לעקסיק, סיי אין גראַמאַטיק (אױבּ נישט רעכֿענען יענע פאַר
שידנקייטן, װאָס שטאַמען פון פאַנעטישע פאַרשידנקיטן, איז דער אונ'
(ערשייד אין גראַמאַטיק אפשר דער סאַמע קלענסטער)

1. די שריפט איז פּרינציפּיעל (איגנאָרירנדיק פּאַקטישע אִפְּנֵיי.
גונגען) איינע פאַר אַלע דיאַלעקטן (,אונטערדיאַלעקטישער פּרינציפּ פון
שריפט'). אויף וויפל מיר ווילן נישט. ס"אָל זיין אַזױ פיל בּאַזונ.
דערע אויסלייגן, וויפל דיאַלעקטן -- איז דאָס איינע פון די סיבּות,

פאַרװאָס ס'קען נישט זיין קיין פּאָנעטישע שריפט.

2. פֿע קען רעדן װענגן אַ פיקטיװער ;אינהײטלעכער ליטעראַ.
רישער אױסשפּראַך', אָנגעמאָסטן לוים דער שריפט. דהינו, די אַנט.
שפּרעכונגען-סיסטעם" לימו. 0 -- אוקר. ש - פּוליש ם קען מען קאָנװענצ=
אָנעל רופן ,ליטעראַרישער 0" (װײל זי װערם בּאַצײכנט אין אונזער,
הײנטיקער שריפט ,אָ')1 די אַנטשפּרעכונגען-סיסטעם ;ליטװיש {6--אוקר.
1( -פויל. {0' קען מען רופן ;ליטעראַרישער {ס" אָרמאָגר. ווי)!,
א אַז"ח. אַף דעם װעג האָבּ איך זיך געשטעלט אין דער גראַמאַטיק,

רעדנדיק אַשטײנער װעגן װאָקאַלישן איבּערבּײםט אין ,בּרודער--בּרידער"

יידישע גראַמאַטיק : (19)

00 א

אדג"ל. אנישט װאָלטן מיר געמווט בּױען פּאַראַלעל גראַמאַטיקעס פון

פאַרשידענע ריאלעקטן.
3 אין יעדן טראַף קומט געויינלעך פאָר א װאַקאַל. פאַראַן

אָבּער טראַפן אָן װאָקאַלן--דאָס זענען טראַפן, װאָס אַנטהאַלטן ל, נ
(זעלטענער מ, ר)), װאָס זענען אַלײן בּכּוח צו בּילדן אַ טראַף, צ.ב.

,פוי--גל, ווי--סן, האָ--בּמ" (שרייבּט זיך ,האָבּן"). אַואַ ל, נ הייסט
טראַפיקער,

בּיישפּילן פון טראַפיקע קאָנסאָנאַנטן: לאַכֿ, שפּילן; לאַכֿנדיק,
שפּילנדיק{ געטראָפן, געשוויגן ; טישן, מענטשן; אַברהם.בּערן, ראַבּי
נאָװיטשן ; דעם גוטן; זילבּערן געפעס; פופצן; רעכֿן; חון;

בּענקל, געסלן איידל, שליסל; װאָלקנדל, געגנטן, בּאַרעכֿנטן.

4, טראַפיקע קאָנסאָנאַנטן קומען-פאָר אָפטער טראַףאויס (אין
סוף טראַף), אָבּער אויך טראַףאין (אין מיטן טראַף): ,גערעכֿנט, דעם
מענטשנס, דעם גוטנס".

ס. פאַר אַ װאָקאַל איז ל, נ קינמאָל נישט טראַפיק.

אויסנאַמען : צונויפזאַצן (, אײגן-ארטיק", ,שטערן:נאַכט,, קײענםט זייך,
;שטערן-אַכט'), בּאַגעגעניש פון װערטער (לויפן אַהין', ,לױיפן נאָך אים )ן

דעריבּער איז, װען צו אַ װאָרט מיט טראַפיקע ל, נ קומט צ
אַ סופיקס, װאָס הייבּט זיך אָן מיט אַ װאָקאַל, פאַרלירן ל, נ זייער
טראַפיקײט (האַנדל -- האַנדלען, זילבּערן געפעס -- זילבּערנער גאָפּל).
אָפּטמאָל קומט אין אַזאַ פאַל פאַרן ל, נ דעָר קלאַנג ע, װעלכן מע
קען רופן ,קאָמפּענסיר-עין", צ.בּ : |

{) אינפיניטיוו, ערשטע--דריטע פּערזאָן מערצאָל, גערונדיום,
בּיי טראַפיקן נ: רעכֿן--רעכענען, מיר רעכֿענען, זיי רעכֿענען (אויסנאַמען:
דאַװנען, לערנען); אָבּער בּיי טראפיקן ל קומט דער קאָמפּענסיר-ע
נישט: האַנדל--האַנדלען, מיר האַנדלען, האַנדלענדיק (נישט ,האַנדעלען
האַנדעלענדיק").

2) אַדיעקטיוו-דעקלינאַציע און בּילדונג פון קאָמפּאַראַטיו, בי"
טראַפיקע 1נ, 7: געראָטן -- אַ געראָטענער, א געראָטענעם, ער איז
געראָטענער פון דיר, איידל--אַן איידעלער, אַן איידעלע, נאָך איידעלער.
אויסנאַם -- אייניקע אַדיעקטיוון מיטן סופיקס --נ פון שטאָפּנעמען:
זילבּערן -- אַ זילבּערנער, נישט ,זלבּערענער, אָבּער ,זיידענער",
גישט /זיידנער" |

3) פּאַרקלענער-נעמען פון סובּסטאַנמיון מיט-ל: שליסל-שליסעלע,
בּענקל--בּענקעלע.

4) סובּסטאַנטיוון מיט -- ונג, געבּילדעט פון אַ טעמע מיט
טראַפיקן נ: רעכֿן--רעכֿענונג, אָרדן--אָרדענונג, אָבּער האַנדל--האַנדלונג.

5) דרייצן-דריצענער אאַז"ו.

אַ אינטערעסאַנטער פּאַל פון אָפּװעזנהײט פון קאָמפּענסיר *ע איז
גוטנאָװנם" (;אָרמאַל װאָלט געװען אָדער ,גוטןאָװנט" װי ,אײגןאַרטיק"
אָדער ,נוּטענאָװנט" װי ,רעבענען'.

6. פאַר גראַמאַטיק זענען וויכטיק די כּללים וועגן טראַפיקײט
פֿון נ, ד.ה. ווען איז נ דווקא טראַפּיק און ווען דווקא נישט-טראַפיק
{קאָנסאַנאַנטיש). דאָס איז װכֿטיק דערפאַר, װאָס טראַפיקער נ קומט
אָפּט אַלס סופיקס, און װען ער קען נישט זיין טראַפיק, װוערט ער
פּאַרבּיטן אויף --ען, --ן (קאָנסאָנאַנטישן), --עם.

7 די דאָזיקע טאַבּעלע וייזט, װען װי עס וװערט פאַרבּיטן
דער סופיקס טראַפיקער נ:

=( 2 1

נאָך אַקצענטירטן װאָקאַל } ען ען ען

יאר את, - 5 עי קן
נאָך מ, טראַפיקן ל ש. 7 1
נאָך נג, נק יע 1

נאָך נישט-אַקצענטירטן
װאָקאַל דוס

די ציפערן 1 2, 3 בּאַטײטן:

4 טראַפּיקער 1 אַלּס אינפיניטיוו-סופיקס, אַלס סופיקס פון
ערשטער-דריטער פּערזאָן מערצאָל, אַלס פּאַרטיציפּ-סופיקס (אויך --נדיק
אַלס גערונדיום-סופיקס), אַלס מערצאָל-סופיקס בּיי סובּסטאַנטיון, אַלס
װאָרטבּילדונג-סופיקס בּיי אַדיעקטיוון פון שטאָפּנעמען.

9) טראַפיקער נ אַלס אַקאַטיװ-דאַטיוו-סופיקס אין ערשטן מין
און דאַטיוו-סופיקס אין דריטן מין פון אַדיעקטיון.

- 999 --

3) טראַפיקער נ אַלס אַקוזאַטיװו-דאַסיוו-סופיקס בּיי רעקליירלעכע =

סובּסטאַנטיון.

טראַפּיקער נ, אַלס סופיקס פון װײבּלעכע נעמען קומט, דאַכט זיך,
קײנמאָל נישט אין אועלכע װערמער, װוּ ער װאָלט נישט געקענט.

זיין טראַפיק.

8 בּיישפּילן ! |

נאָך אַן אַקצענטירטן װאָקאַל: בֹּלי -- בּליען, רו -- רועןי
בּיוראָ--בּיוראָען. |

נאָך יאָט (דיפּטאָנג): בּוי--בּויען, גיי--גייען, (אויסנאַם -- אינפי-
ניטיוון ,גיין, זיין"), אַרמײ--אַרמײען. | :

! נאָך נ (קאָנסאָנאַנטישן): מאָן--מאָנען, זון--זונען, צין--צינענער.

נאָך טראַפיקן נ (דערבּיי קומט אַ קאָמפּענסיר -ע) : רעכֿן--רעכֿענען-

נאָך מ: קום--קומען, ים--ימע.

נאָך טראַפיקן ל (קיין קאָמפּענסיר :ע קומט גישט)+ האַנדל --
האַנדלען, הימל--הימלען.

נאָך נג, נק: טרינק--טרינקען, קלאַנג--קלאַנגען

נאָך טראַפּיקן ר--בּלויז אין די נישט-ײידישלעכע מערצאָל-פּאָרמעס
,טעאַטרען, צענטרען" אדג"ל פון ,שעאַטר" אדג"ל): ײרישלעכער--אײנצאָל
, טעאטער", מיט נישט-טראַפיקן ר, מערצאָל שוין ממילא ,טעאַטערס'

נאָך נישט-אַקצענטירטן װאָקאַל: האָרעװע--האָרעװען, האָרעװענדיק{
עכֿאָן (אַלס אינפיניטיוו--בּיי נאַדירן).

2) גראָ -- דעם גראָען (); דעם נייעם, שיינעם, גאָלדענעם+
קרומן, איידעלן, יונגן, קראַנקן, כיטרען (4.

3) רוסאָ--רוסאָען, טאָלסטױ--טאָלסטױען, האָפשטײינען, אַהרנען.

מנחמען, בּערלען, שעלינגן, מאַשאַן.

די דריטע גװופּע (דעקלינאַציע פון סובּסטאַנטיון) איז אין אַלץ
ענלעך צו דער ערשטער, אַחוץ דעם פאַל מיט נג, נק, װױּ זי איד
ענלעך צו דער צווייטער, ד.ה., װוּ סבּלײיבּט טראַפיקער 1: צו יונגןי
(פון אַ פּערזאָן-נאָמען ,יונג"), ,וועגן שעלינגן?.

טראַפּיקער | נאָך אַ נישט-אַקצענטירטן װאָקאַל װערט פאַרבּיטן
אויף { (קאָנסאָנאַנטישן). דאָס קומט פאָר, װען די װערבּ-טעמע אָדער

דער פּערזאַןנאָמען לאָזן זיך אויס מיט ע (זעלטן אַן אַנדער װאָקאַל)-.

9 אין די װערטער ,פירען, פינפען..." איז דער | נישט טראַפיק.

0. מראפיקער מ קומט פאָר {) אֵלס פּראָדוקט פון אַסימילאַציע. /

שי

דיי
ריע
7

צ'

1

עי וי

א באט 2 =

7
שי וע

א
-+ 993 --

פון טראַפיקן |: האָבּם, כאַפּם, 2) אין פרעמדשפּראכיקע סופיקסן:
קאָמוניזם (װערט אָפּט אַרױסגערעדם פאַריידישט ,קאָמוניזעם, קאָמוניזום'),
ימע באַנוצט אָפּטמאָל ,פּאָרם' (מערצ. ,פּאָרמען), ײדישלעכער: פאָרמע--
:פאָרמעס.

טראַפּיקער ר קומט פאָר אין נישט פאַרייִדישטע פרעמדװערטער:
,גלאַװפּראָפּאָבּר" (װערט אָפּט אַרױסגערעדט פאַריידישט ,גלאַװפּראָפּאָבּער') ;
אָבּער אָנשטאָט ,טעאַטר, מעטר, צענטר' אדג'ל בּעסער - ,טעאַטער,
שע ער צענטער"

4 געגנזייטיקע ווירקונג פון קאָנטאָנאַנטן

1 ווען ס'קומען בּשכנות אַ הילכיקער און אַ דומפער קאָנסאָנאַנט,
זוערט דער הילכֿיקער אױך דומפּ, אָדער, פאַרקערט, דער דומפּער
װוערט הילכיק. אַזאַ ווירקונג פון איין קלאַנג אויפן צװייטן הייסט
אַסּימיליאַציע (פאַרענלעכנג). דאָס רוב װירקט דער צװייטער
קאָנסאָנאַנט אויפן ערשטן, זעלטענער פאַרקערט. בּיישפּ. : זאָג-|-ט==/208.
זאָגן-שין== 20880(8.

פאר װ, װי אויך שסטרב :מע 3 8, קומט קײן 8סימיליאציע
נישט פּאָר: אַנטװאָפענען, נישם ח884901606.

2 אַחוץ דער דאָזיקער טיילווייזער אַסימיליאַציע עקזיסטירט
נאָך א פולע אַסימיליאַציע. װען סשרעפן זיך אַ דומפּער און אַ
הילכֿיקער קאָנסאָנאַנט פונעם זעלבּיקן סאָרט (ד.ה. װאָס שיידן זיך
אונטער טאַקע נאָר מיט דער הילכיקײט, צ.בּ. ד |ט, פּ|בּ אדג"ל)
דעמאָלט גיסן זיך בּיידע קלאַנגען צונויף אין איינעם: רעד ךט-- 164
אָפּךבּעטן = 09618.

פון אַסימיליאַציע דאַרף מען אָפּשײדן פּשוטן צוּנויפגוס פון
אַלצאײנע קאָנסאָנאַנטן : דער--רייכער=-ז8146ז46, טראַכֿט -ט--}88ז).

מע דאַרף נאָך אָנמערקן אַ צונויפגוס פון ט|ס (אָדער ד--ס)
ט בצ (ד|צ), צ|ס (צ|ז) אין צ *),

3 פאַראַן נאָך אַסימיליאַציע פון ס מיט ש (פולע), ג מיט מ
{פולע), נ מיט בּ, פ (טילווייזע --דער נ װערט 3)).

| 4. קלאַסיפיצירן די פאַרשידענע פאַלן דאַרף מען אין צוויי

*) כ'שטעל זיך נישט אָפּ אויף אַנאַלאָגישע דערשינונגען מיט 6--42, װײל זײ

| שטעלן קיין אָרטאָגראַפישן אינטערעס נישט פאָר.

יי
א

-- 294 --

ריכֿטונגען: לויט דעם, װאָס עס אַסימילירט זיך, און לוט דעם, װױּ

עס אַסימילירט זיך (צװישן װערטער, צװישן אַפיקְס און װאָרצל, א"אַ).

אַזױ בּאַקומט זיך אַ טאַבּעלע. (ז' זיײיט 996 -- 299) (װערטער מיטן
צײיכֿן * בּאַטײטן נישט-אָנגענומענע אויסלייגן),

ס. אין שריפט אין אָנגענומען דער מאָרפאָלאָגישער
פּרינציט, ער בּאַשטײט אין דעם, װאָס קלאַנגעןאַסימיליאַציע (אוך
קלאַנגען-צונויפזאַץ) ווערן אין ‏ דער שריפט נישט אָפּגעשפּיגלט. מע
שרײבּט: דער רבּי, װאָס זאָגסטו, בּאַנקקרייזן, בּאָדצימער, עסשיסל,
אױסזאָגן, געלעבּט אאַז"וו (מאָרפּאָלאָגיש), נישט (װי סװאָלט געװען

פאָנעטיש):. דע רבּי, װאָ זאָקסטו, בּאַנקרײזן, בּאָצימער, עשיסל,. /

אױזאָגן, געלעפּט אאַז"וו.

6. אויסנאַמען :

) די רובּריקעס 1 שריײבּט מען פאָנעטיש; :

אָבּער נעאָלאָגיזמען (װי , אידעאַללאָז') װעט מען גיכֿער שרײיבּן
מאָרפאָלאָגיש.

2) די רובּריקעס 01 און ום שרײבּט מען אין ראַטן-פאַרבּאַנד
פאָנעטיש, אין אױסלאַנד--מאָרפּאָלאָגיש,

3) אין דער רובּריקת 3 שרײבּט מען: דו בּלאָזט, בּרויזט,
ווייזט, לאָזט, מוזט אאַז"וו (ס'איז נישט מאָרפאָלאָניש, נישט פאָנעטיש).

7. אייניקע וערבּן מיט --ט פאַרלירן דעם ט אין צוייטער :

פּערזאָן געגנװאַרט: דו אַכסט (איך אַכֿט), האַלסטן?), װאָלסט, טראַכסט,
כֿאָלסטו (כֿיי װאָלסטו, האָלסטו), פּלעפֿסטן(;), ריכֿסטאָפּ א"א, אָבּער:
דו בּייטסט, בּעטסט, גלעטסט, א"אַ אויסלייג פאָנעטיש.

די זעלבּיקע דערשיינונג קומט-פאָר אָפּט אין סופּערלאַטיוו: דער
פאַרבּיטערסטער (מאָרפ. , פאַרבּיטערטסטער'), דער געשיקסטער (מאָרפ.
,געשיקטסטער"), געבּענטשסטער. בּיידע דערשיינונגען זענען אינדיווידועל.

װען אײײינער שרײבּט ,פֿאַרבּיטערמסטער", איז אַ זײטיקן שװער צוּ
זאָגן, ‏ צי איז עס אױסנעלײגט פּאָנעטיש, צי מאָרפּאָלאָגיש, װײל מע
װײסט נישׂט, צי דער שרײבּער רעדטאַרױס פפאַרבּיטערסטער" צי
,פאַרבּיטערצטער".

8. בּיי דער בּאַנעגעניש פון --סט מיט --סט אין צװייטער

פּערזאָן געגנװאַרט װערט איין --סט פאַרלאָרן: ‏ דו גלוסט, הוסט,.

מעסט, פּאַסט, קאָסט. |
צי קומט.פּאָר דאָס אײגענע בּים סופּערלאַטיו? מע שרײבּט: ,דער

- 295 --

בּאַװוּסטסטער, דער ערנסטסטער'-װי זאָגט מען עס? אין דער לעבּעדיקער
שפּראַך װערן אַזעלכע פּאָרמעס װײזט.אויס גאָר אויסגעמיטן.

. 919. קורצזיכטיק (פאָנ. ,, קורזיכטיק"), נישקשה (מאָרפ, ,נישטקשה"),
דורכגעפירט (פאָנ, אָפּט דורגעפירם),

קלענסטער פפאָנ. אָפּטמאָל ,קלענצטער").

איך װיל, אז דוֹ זאָלסט.,. (פאָנ. אָפּטמאָל ,אדװאָלסט',

0 אַמאָל קומט צװוישן קאָנסאָנאַנטן, װאָס װאָלטן זיך אַסימילירט,
אַן ע, װעלכֿע מאַכֿט די אַסימיליאַציע אוממעגלעך: ,ער בילדעט, דו
בּילדעסט" (איבּעריקנס, אויך ,איך בּילדע'), ער לאַדעט אין, ער
גרינדעט, ער פאַרװאַלטעט א"אַ, געבּילדעט, געגרינדעט; דער קירצעסטער
װועג, ‏ דער מינדעסטער. אַזעלכע פאָרמעס זענען דאָס רוב נישט
יידישלעך און פאַרשװינדן מיט דער צייט. נאָר יענע פון זיי, װאָס
דינען צום אונטערשיידן פון האָמאָנימען (;,ער בּילדעט -- ער בּילט,
ער גרינדעט--ער גרינט") האָבּן שאַנסן צו פאַרבּלייבּן אין דער שפּראַך.

דער ע איז דאָ נישט 8 ,מיטל קעגן אַסימיליאַציע פון קלאַנגען,
נאָר אַ װירקונג פון דײיטש.

1. עטלעכֿע צויידייטיקייטן (האָמאָנימען און האָמאָנימישע
פאָרמעס), װאָס שטאַמען פון קלאַנגען-אַסימיליאַציע:

4)דו עסט--ער עסט, דו זיצט--ער זיצט, דו לאָזט--ער לאָזט,
דו 0884 -- ער װאַשט, איך טראַכט--ער טראַכֿט, איך מעסט--דו מעסט--.
ער מעסט.

2) דו גיסט (פון ,גיסן" און ,געבּן"), דו היצט זיך -- היטסט
זיך, דו זיצט--זידסט, דו פליסט (פון ,פליסן" און ,פליען", דו
שאַצט- שאַטסט, דו שפּײיסט--שפּײזט, ער ליידט--לײט, ער נײט (פון
,נייטן" און ;נייען".

פאָלקסשפּאַס : ,גאַנץ גוט. - גאנדז גום, קאטשקע נאָך בּעסער".

2 גאָר אַן אַנדער קאַטעגאָריע דערשיינונגען זענען אַזעלכע,
וי ,שנייד--שניט, געשניטן" (אַנטשפּרעלונג פון ד--ט), זיץ--געזעסן,
שלאָג--שלאַכֿט, שרייבּ--שריפט, גרונט--גרינדן, פריינט -- בּאַפריינדן,
פאָלק (פאָג. ,פּאָלג")--פעלקער. דאָס איז ,אינװוייניקסטע בּייגונג".

דער אויסלייג איז אַ פאָנעטישער. /פאָלק" שרײבּט מען
גישט-פאָנעטיש. |

1 א א 5 ר
8 3 2 6 : 5 5
== 296 =לין יי בע 2
. 2 / א יי : : : בע 2
1 6 אי { 2 : 8 1 5

צונױיפּגום. פון | צונויפגוס: | פולע
אלצאיינע |ט {ס, ד-|-ס, :
קאָנטאָנאַנטן | צ--ס, ט-ךצ | הילכי

דער רבּי, | מיט צינער,

2 צװישן װערטער לאָז זײן, | אַחוץ סימן, |װאָס זאָגסטה
מירן נעמען | מיט סימן, | מיט דיר
|| זעם זי
בּאַנקקרײזן, 4
גראָזזײוּנג, פול, אַלט-
הױפּטטײל, דײימש, טרינק.
בּאָדצימער, 8
מ צוישן בּאַשטאַנדטײל | זומעררעגן - (געפט, לײה
בּרויטצינז,
פון אַ צונויפזאַץ (פאַרג עסענע :
| הופּטסימן
צונויפזאצן ;
אוירינגל,
אָרימאן) | | = |גײסטו,, נישט!
אָנעמען
0 צװישן װערבּאַל *אָננעמען)
1 ר 2 ױ מיטציען
צוגאָבּ און טעמע אויפאָרן זיך,
אָפּטרן
ת צװישן פּרעפיקס |דערעדן זיך, עס
אוֹן טעמע פארעבענען די
ם צוישן דו עסט ער רעד
טעמ | | ("עססט) ער | דו זיצסט, | גערער
{ | װערב 7
און טראַכט | דו בּעטסט | הו /
סופיקס (טראַכטט) :
0 0 2 א

7

אַסימיליאַציע } אַסימיליאַציע מײילװײזע אַסי. אַסימיליאַציע
ס|ש, שךם רמ מיליאַציע לויט בךב, פ,
הילכיקײט בּ, פ |נ

אײן מינום |
' זאָג טאַקע, אַז ר"
װאָס שבּת איז, אי מײן. / אין בּאַן
|‏ קיין בּאַריכט,
װאָס זשע דיאַלעקט | און פאָטער
הונדערט זעקס
6 (6) !

אַלף-בּית,

אלצרינג,

פעסטנע:

עסשיסל בּאַנבּצַאַמטער
שטעלם אין
מײן דיאלעקט

)0:::114

יי אע שיט = א על 2
' | אײנבּעטן (אין
| אָנמערקן (אין |
: אױיסגײן, מיין דיאַלעקט
אױסשעפּן מײן ריאַלעקט :
6 אַנטזאָגן ת/810261),
אי אָנבּאַלאַנגען

3, 1: ,,,..--.- ,,- |{ ,.,,:---

ער לעבט, שרײבּן,
געלעבּט געשריבּן

דו פּאַטשסט

צונויפגוס פון | צונויפגוס; | פולע אַסימי }
אַלצאײנע |ט-)ס, ד-)ךס, | ליאַציע לױיטן
קאָנסאָנאַנטן -צ -ס, ט |-צן הילכיקײַט } + /

1 אק
דער שמאָלצ. |

סטער, -דער
דער װיים.
עלטסטער, דער בּײ?ױ |
אַדיעקטיוו /טער, אַ קלײדל
א קינד סטער, אַ קינדן
א װײיס
א שטאָלצס, אַ בּײוס
: 8 גוטס
צװוישן
טעמע
(*בעל-נסס) קרעזס
סופ'7ס | פּאַסעסיו קאַצס, גאָטס אט
2 מאַרקס' און | דער מויזס
ענגעלסעם
הײליקײט
: נריננקײט, -
8 *יהײיליקקיײיםט
אירערב ‏ יס יק אָװנטדיק
אידעאַללאָז
צווישן טעמ
ק פעבת אינהאַלטסרײיך
און פאַרבּינדקלאַנג | |

4 בּאַגעגעניש פון קאָנ.
סאָנאַנטן בּיי אַרױס.
פאַל פון װאָקאַל

ר
|

אע יי
4 ָ

יס | וישע גי 8 א
עשיטפיגע ירענייב טניוטשרע :ר ןנבר ינע לירפיע בשע
4 | 5 | 6 7
אַסימיליאַציע | אַסימיליאַציע | מײלװײזע אַסי. | אַסימיליאַציע
ס -ש, ש--ס וט מיליאציע לוים נ-|-ב, פ8,

הילכיקײיט בּ, פ-ךנ

דער נאַריש. דער קליג.
סטער, א קינד סטער, אַ קינד
אַ נארישס 8 קלוגס
אַשם,
ליטװאַקאָװס
אילייטשס
=
וְ אויפמערקזאַם,
| לאָמפּן
הװוקע
צוגרײטונגס.
לײענבּאַר
קורס

וצדקתך,
זביה (פרגל'
זקן, שירוך,
צדיק, זוכה)

זקנים, שדכן,

יבּייגונג, ד.ה. װען דער זעלבּיקער װאָרצל קומט אין איין װו
איין קלאַנג, אין אַ צווייטן -- מיט אַן אַנדערן. דהיינו אין-
שניט". האָבּן מיר אַנטשפּרעכונג צװישן יי און י, און אוי
ד און ט. אינװײיניקסטע בּייגונג קומט פאָר אָפּטער בּנוגע |
ה(כּמעט שטענדיק אַקצענטירטע), זי איז גאַנץ פאַרשידנאַרטיק, ;

יי--י: שנייד-שניט. 4

י--ו: זינגען-געזונגען, בּיכֿער-בּוך.

אַ--ע: בּאַרג-בּערג.

א"אַ.

4. פון די אַלע פאַרשידנאַרטיקע פאַלן דאַרף מען אָנ
בּאַזונדער איין גרופּע, װאָס איז עטלעכע מאָל דערמאָנט מאן |
גרונטקורס -- דאָס איז װאָקאַלישער איבּערבּייט (,אומלויט'). |
-כּאַשטײט אין די דאָזיקע אַנטשפּרעכֿונגען :

אַדע

אָדע

ו--י |

וי--יי (װען דער וי איז אין ליטװישן דיאַלעקט {6).

--ײַ (ווען דער וי איז אין ליטװישן דיאַלעקט {0)

ס'קומען פּאָר אױיך אנדערע איבּערבּײט, צ.בּ. צאָ-צײף . -

8. װאָקאַלישער איבּערבּייט קומט פאָר בּיי בּילדונג

פון פאַרקלענער-נעמען, פון קאָמפּאַראַטיוון און סופּערלאַטיון .

6. ס'קומט אױס אַמאָל צו הערן א פאָרמולירונג: ,א
אַקצענטירטער װאָקאַל װערט פאַרטונקלט'. ס'איז נישם גענוי --
אויפנעמען דאָס, אַשטײנער, װי דעם פלל אַ הילכיקער קאָנס :
פאַר אַ דומפן װערט דומפ',. דער פּרינציפּיעלער אונטערשײד צװיק
צװײ כּללִים איז, װאָס די ,פאַרװאַנדלונג" (פארבּ"ים) פון אַ הילב
א דומפּן קענען מיר שטענדיק זען, װען מיר װילן נאָר; אָט אי ,
מים 2, און אָט איז ,שרײפּט'-מיט ק. בּידע פאָרמעס עי :
שפּראך אײנצײטיק. דאָס אײגענע איז שיך צו דער װירקנג |פון

2 א בי א בבדה 1 שיט
א ר יד ר

יי עי 300

י ,בּאַקומען" איז ,בא" אָן טן אקצענט. אין נישטאָ קין אײן
! װאָרט, װוּ ,בא" זאָל זײַן אַקצענטירט; אױבּ אין ,פיסלעך' איד
-עֶך' אָן אן אקצענט, איז עס אין אַלע װערמער אָן אַן אַקצענט. װוּ
וע איז דאָ פאַרטנקלתג פון װאָקאַל אנטערן װירקנג פון אַקצענט.
ײם? זי קען זיך אַרױסװײזן נאָר בּײ גע שיכ טל עך-פאַ רג י+
קּער דערלערנונג פון דער שפּראַך, און נישט בּײ דערלערננג.
הײנטיקן ײדיש אָן פאַרגלײך מיט קרובהשע שפּראַכן. דעריבּער
אַרפן אין אַן עלעמענטאַרן קורס (און בּפרט אין דער שול) די
יעפיקסן אַנט., בּאַ, פאַר. אאַז"װ, די סופיקסן -עךְ א"אַ פון שטאַנד.
ועקש פון װאָקאל-פאַרטנקלונג נישט בּאַטראַכט װערן. זײ קענען דער-
ערנט װערן נאָר אין אָרמאָגראַפּישן אַספּעקט, און בּאַטראַכט װערן אַלם
פקדיקע" אותיות. אָבּער דעמאָלט איז נישטאָ קײן פּרינציפּיעלער חילוק צװישן
;קדיקע נישט-אַקצענטירטע און ספקדיקע אַקצענטירטע װאָקאַלן: אױב
נער ספקט זיך צו שרײבּן ,פיסלעך" אָדער ,פיסלאַך' (װײל זײַן
יגענער אױסשפּראַך איז נעענטער צו דער אָדער יענער פאָרמע), איז
עס די זעלבּיקע דערשײננג (אָרטאָגראַפּיש),. װי אז מע ספקט יך
אָגן אָדער ;זוּגן", ,נעמען" צי ,נײמען". אַנדערש גערעדט, דער אויסלײג.
יסלעך" (נישט ,פיסלך') דאַרף בּאַטראַכט װערן אַלס אַרױסװײז פונעם
יי יט פּרינציפּ פון אויסליג.

7. אָט איז אַ צעטל בּאַהילפיקע מאָרפעמעס פּרעפיקסן,
| הילפווערטער), װאָס ַנטהאַלטן א נישט-אַקצענטירטן

פּרעפיקסן:
הא (אַהיים, אַמאָל)

| = אָנט)- (אָט דער--אָידער)

- = אַנט- (אַנטלויפן)

| בּאַי (928)

- בּ- (928)

גע: (גענומען, געזאַנג, געבּיידע)

- = דע:, דעז- (דענאַציאָנאַליזירט, דעזינפיצירן)
- 4 (דוד המלך, אַ שיכּור הגדול)

4 (ששון ושמחה) 2

-(ע)ניש (בּאַגעגעניש, פינצטערניש)

(למשל, לכּבוד)

(מצד, מכּוח)
צע- (999)
רע- (רעאָרגאניזירן)

(כּלב שבּכּלבים)

סופיקסן:

-אַטאָר (קאָאָפּעראַטאָר, מע שרײיבּט אַמאָל ‏ אַטער)
-דיק (רעגנדיק, פייערדיק) :
-הייט (מערהייט)
-ונג (קליידונג)
-װאַרג (אַלטװאַרג)
-ווייז (מחנותווייז)
-טע (חברטע)
-טשיק (פיינטשיק).
-יטשקער (פייניטשקער)
יִים אַלס מערצאָל-סימן (שבּתים, מלמדים)
-ינק (שיינינקער, שלאָפינקען)
-יק (קרעפטיק, ענדיקן, לאָגיק)
ייש (יידיש)
-לעך (גליקלעך)
-ניק (ישובניק)
-סטו (גייסטו, װעסטו גיין)
-עװאַטע (תּמעװאַטע)
(שעמעוודיק)

-עך (טישלעך)

-עכֿץ (טועכֿץ)

-עלע (טישעלע)
דען (צווייען, פירען)
-עניו (טאַטעני)

-עשי (זיידעשי)
יקייט (רײיפֿקײט)
-שאַפּט (קלוגשאַפט)

2

== 808 +=

הילפװ ערטער:

אַ {אַ מענטש)
- אַן (אַן עפּל)

אַף--אויף, אַפן--אויפן

בּא--בּיי (998)

בּעת

זיך (זיך װאַשן, עס רעדט זיך)

ני(ש)ט

על-פּי (עלפּי שכל)

פאַ(פוּ)נאַנדער

צו (999)

צי (929)

8. װערבּאַלער פּרעפיקס איז בֹּאַ. (נעמען, בּאַנומען), פּרעפּאָ.
זיציע איז בּאַ אָדער בּיי (בּאַ מיר, בּיי מיר, בּאַם טיש, בּיים טיש,
בּיין טיש). די פּרעפּאָזיציע קומט אַמאָל אַלס טייל פון אַן אינװאַריאַנט:
בּאַטאָג-בּײיטאָג, בּאַנאַכֿט-בּײנאַכֿט. ‏ דער העבּר. פּרעפיקס בּ (==-,מיט,
אין" אדג"ל) קומט קײנמאָל נישט אַלס בּאַזונדער װאָרט (;בּמקום,
בּשלום, בּנאַטור?). ׂ

9. וועגן ,צו, צע, צי" הערשט אַ שטיקל פּלאַנטער. פאַראַן:

) ,צו" אַלס װערבּאַלער צוגאָבּ (,צונעמען, צויגענומען, נעמסט.
. צו', נעם-צוי, האָט מורא צוצונעמען"; ,צויפלוס -- נישט קיין װערבּ,
אָבּער פון װערבּ צו'פליסן"). דער ,צו" װערט שטענדיק אַקצענטירט
און קען קיינע אָרטאָגראַפישע ספקות נישט אַרויסרופן.

- /2) ,צע"--אַלס װערבּאַלער פּרעפיקס: ;צענעמען, צענומען, האָט
מורא צו צענעמען"ן ,צעשטערונג" -- נישט קין װערבּ, אָבּער פון
װערבּ ,צעשטערן". וערט אַרױסגערעדט פאַרשידן (מע זאָגט ,צונע'מען,
צונוימען" אדג"ל). שרייבּט זיך ,צע' -- קען כּמעט שטענדיק פאַרבּיטן
ווערן אויף -פונאַנדער", -- בּאַטײט אַ בּאַװעגונג אין פאַרשידענע
ריכֿטונגען, אַנטשפּרעכֿט אָפט מיט רוסישן נגן--דאָס אַלץ קען דינען
פאַר אַן אָרטאָגראַפישן סימן.

3) ;צו" אַלס פּאַרטיקל בּיים אינפיניטיוו: ,האָט מורא צו גיין,
הייבּט אָן צו לייענען". שרײבּט זיך ;צו". וען דער אינפיניטיוו

- = האָט אַ װערבּאַלן צוגאָבּ. קומט דער פּאַרטיקל צװישן צוגאָבּ און

6 =!

אינפיניטיוו : ,האָט מורא אַװעקצוגײן, הייבּט אָן נאָכצולײענען". נ

דער זערבאללר צוגאָבּ דער צווייטער--דער אינינישיוישער 5

דער פּאַרטיקל קומט פאָר אויך איך די אויסדריקן ,;
גיין" אדג"ל.

4) ,צו" אַלס פּרעפּאָזיציע: ,5עגײ צו אים, שרייבּן צו.
איז נישט גלייך, צו דריי צולייגן צויי". שרייבּט זיך ,צוי
פּרעפּאָזיציע קען, װי אַנדערע פּרעפּאָזיציעס, בּילדן אַ טייל /
צונויפזאַץ : , צולהכֿעיס, צוליב, צולעצט, צוערשט, צופוסנס, צופ
צוקאָפּנס, שבּת.צוינאַכטס" אאַז"וו. נישטאָ קיין גרונט צו ענדער
דעם אויסלייג פון דער פּרעפּאָזיציע (גרינג אונטערצושיידן די וע
צוקאָפּנס" אדג"ל פון ,צענעמען" אדג"ל: יענע זענען שטענדיק ו
אָדער װערבּאַלע װערטער, און צע -- בּאַטײט דאָרטן ,פונאַנד
די--שטאַמען פון סובּסטאַנטיוון א'אַ און , צו"--בּאַטײט דאָ ,צו". ‏

5),צו" אַלס פּאַרטיקל בּיי צאָלװערטער: +צו דרי"
חלק"; אַהער געהער אויך: צובּיסלעך. :

(6) , צי? אַלס דע -פּאַרטיקל און אַלס א , צי אי

ווען דו ווילסט".
;ער װענדט זיך צַןְ מיר מיט אַ פראַגע, װי
צױינעמען צַי צענעמען". דאָ האָבּן מיר (כסדר) ריט 8
אינפיניטיווישן פּאַרטיקל ;צו", װערבּאַלן צגאָבּ ,צו".
,ציי, װערבּאַלן פּרעפיקס , צע". א
0. דער אײנציקער פּאַל, װען ס'מערקט זיך אין הע
א װירקונג פון אַקצענטלאָזקײמ אױפן װאָקאל, דאָס איז בּײ א
אקצענטירונג (דאָס רוב אין מערצאָלבּילדתג); סטאָליער--סטאָליאַר
מיניסטער--מיניסמאָרן. " 1
דאָ קען מען פאָרמולירן א כּלל: 2
אין פאַל פון איבּעראַקצענטירונג (אין מערצאָל) יי

-- 309 --

6 פאַרייִדישונג פון פרעמדע קלאַנגען

1. ווען אין דער שפּראַך קומען אַרײן פרעמדע וערטער
וװוערן זיי מיט דער צייט פאַרייִדישט אין אויסשפּראך, ד.ה. די קלאַנגען.
- װאָס זענען אין יידיש נישטאָ, אָדער אפילו פאַראַן, נאָר אין אַן אַנדער

פּאָנעטישער לאַגע, ווערן פאַרבּיטן אויף אַנטשפּרעכֿיקע אַנדערע קלאַנגען:
אָנשט. נאעחסט זאָגן מיר ,װאָלין", אָנשט. פטאנץפא -- ,כֿאַרקעװ" (דער
קלאַנג אָ איז אין יידיש פאַראַן, אָבּער אין לעצטן טראַף, װען ער איז
נישט אַקצענטירט, ,ליידט" נישט יידיש קיין אַנדער קלאַנג אַחוץ ע!
אָנשט, ואװװסקז -- ,טראָצקע", אָנשט. 8פאסטש -- ,מאָסקעװע".

די שריפט פאַרהאַלט אָפּטמאָל די פאַריידישונג: מע שרײבּט
טראָצקי, טראָצקין, כֿאַרקאָוו. מאָסקװע (אמת, נישט ,מאָסקװאַ").

9. פון דער אַנדערער זייט, מערקן זיך אַמאָל טענדענצן צו
פאַרגיכֿערן בּאַװוּסטזיניק די פאַריידישונג פון װערטער. דהינו, מע
פאַרבּייט דעם דייטשישן פּרעפיקס --ז6 אומעטום אויף דער--(דערלי+
בּעניש, דערפאָלג, דערשיינונג). דאָס איז, בּלי-ספק, אַ פאַריידישונג
(אַ ראַיה פון די אַלטגעזעסענע װערטער ,דערציילן, דערשרעקן" א"אַ),
אָבּער זי װערט אין דער ליטעראַטור דורכגעפירט מיט אַ גיכֿערן טעמפּ,
וי אין דער לעבּעדיקער רייד (און דאָס גופאַ פאַרגיכֿערט שין די
פּאַריידישונג אין דער לעבּעדיקער רייד).

3. פון לינגװאָטעכנישן שטאַנדפּונקט דאַרף מען רעקאָמענדירן
זיך האַלטן אין אויסשפּראך בּיי די פאַריידישטע פאָרמעס כֿאַרקעװ,
מאָסקעװע, דערשיינונג), אויף וויפל סאיז נישט פאַרבּונדן מיט קין
שפּראַכלעכֿן. גװאַלדטאַט איבּער זיך אַליין (אַ שפּראַכֿלעכער זעלבּסצװאַנג
איז -- בּכלל -- נישט געװוּנטשן, װאָרים ער װענדט דעם רעדערס
אויפּמערקזאַמקײט טיילווייז אויפן פּראָצעס פון רעדן, בּעת סאיז
געווונטשן, אַז די גאַנצע אויפמערקזאַמקײט זאָל געװענדט זיין אויפן
אינהאַלט פון רעדן).

אין שריפט אָבּער דאַרף מען אָפּט מאַכן אַן אױסנאַם פאַר פּערזאָ.
נעמען, װײל זײ שפּילן אין אַ געװיסער מאָס א ראָלע פון פרעמרע עלע.
מענטן, פון אידעאָגראַפישע צײכנס. בּרײטער זיך אָפּשטעלן אױף דער
אָרטאָגראַפּישער פּראַגע קען איך דאָ נישט. |

יידישע גראַמאַטיק | 20)

טא 2

7? שריפט און שפּראַך

4. די שריפט אין נישט קיין קאָפּיץ פון דער
שפּראַך. ערשטנס, איז זי נישט פאָנעטיש. צוייטנס. האָט זי

די יש פון דער ר רייד, א
די שריפט קען נישט זיין קיין קאָפּיע פוּן דער גערעדטער שפּראַך. יי
זי האָט מער פּאַראַנטװאָרטלעכֿע פונקציעס, װי די גערעדטע שפּראַך. /
,קלאַנג פאַרשװינדט, געשריבּנס בּלייבּט'. שויפט האָט אַ בּרייטערן .
אַנװענד, אַן אומבּאַגרענעצט בּרייטערע , אױידיטאָריע", װי גערעדטע שפּראַך- /
די שריפט דאַרף גאָרנישט, יל גאָרנישט זיין קיין קאָפּיע פון /
דער גערעדטער שפּראַך, עס לױינט איר נישט. זי האָט גאָר אַנדערע /
רעסורטן, מעכטיקערע אויסדריק:אופנים, װי די גערעדטע שפּראַך. ‏ /
סאיז אַ שפּראַך פאַר זיך, אַ שפּראַך, װאָס איז אַנטשטאַנען, װי ‏
ס'ווייזט אויס, זעלבּשטענדיק פון דער גערעדטער שפּראַך, דערנאָך זיך. 1
דערגענטערט צו איר, געװאָרן כּמעט אירס אַן אָפּשפּינלונג, און ערשט 0 4
דערווייטערט זי זיך װידער פון איר, בּאַפרייט זיך, רייסט זיך אַרֹיס ‏
ון די ענגע רעמלעך פון דער גערעדטער שפּראַך. /
5. די גערעדטע שפּראַך פאַרמאָגט נישט דאָס, װאָס די שריפט /
דערגרײיכֿט אָפּטמאָל מיט איר פּונקטואַציע (דאָרטן װוּ זי שפּיגלט נישט 2 ,
אָפּ קיין אינטאָנאַציע, דהיינו אין לאַפּקעס אַלס ציטיר-:צייכֿן). ‏ ד" ‏ /
גערעדטע שפּראַך מוז אָנקומען צו סוראָגאַטן (פון שטאַנדפּונקט פון /
שריפטשפּראָך), כּדי אונטערצושיידן דאָס, װאָס די שריפט שיידט /
נאַטירלעך אונטער (צ.בּ. ,דו היצט זיך" און ,דו' היטסט זיך'). די
גערעדטע שפּראַך פאַרבּייט אויף סוראָנאַטן ‏ די טיילונג פון אַ טעקסט .

דאָ מעגן דערמאָנט װערן אױך גרױסהאנטיקע אותיות. אין ײדיש
זענען זײ נישטאָ--קײן אומגליק נישט. אָבּער װוּ זײ זענען פאראן זענען
זײ א רעסורס, װאָס די גערעדטע שפּראַך פאַרמאָגט נישט. 1

האָט קיין מוראָ נישט פאַר פאַנעטיש-שווערע וװערטער, זי האָט.

= 2307 =

מוראָ נישט פאַר אַזעלכע איסבּילדונגען,. װי ,צוקעררער, שװאַרצ'
ציינערדיק", װאָס װעלן אין גערעדטער שפּראַך זיין נישט פאַרשטאַנדיק
אָדער שווער פּאַרשטאַנדיק. זי פאַרמאָגט העכֿערע סינטאַקסישע פּאָרמעס

4 (קאָמפּליצירטע צונויפגעזעצטע באַהעפטן, קאָמפּליצירטע בּאַהעפטן-

סיסטעמען),

אַזאַ קאַנסטרוקציע װי: ;די מאַטעריאַלן און בּאַשטעלונגען.
װעלכֿע װעלן געשיקט װוערן אויף אַנדערע אַדרעסן, איז פאַר זֵיי די
רעדאַקציע און קאָנטאָר נישט פאַראַנטװאָרטלעך" (,עמעס' -- איז אין
דער לעבּעדיקער רייד צו דערליידן (839). די לעבּעדיקע רייד קען
נישט בּאַהערשן קיין העכֿערע סינטאַקסישע פאָרמעס. די שריפט ליידט
נישט אַזאַ נישט-קאַרעקטן זאַצבּױ (אמת, דער בּיײישפּיל איז גענומען
דווקא פון אַ געדרוקטן טעקסט, אָבּער גראָד די צייטונג-שפּראַך לאָזט
זיך אָפּטמאָל אַראָפּ צו דער גערעדטער שפּראַך אויפן חשבּון פון דער
סינטאַקסישער ריכֿטיקײט פון בּוי).

די שריפט, װאָס האָט נישט דעם רעסורס פון איבּערפרעגן",
דאַרף זיין זאָרגזאַמער, װי די גערעדטע שפּראַך, אין דער רינקייט
אוּן ריכֿטיקײט פון אירע קאַנסטרוקציעס.

7, די שריפט האָט אידעאָגראַפישע טענדענצן, ד.ה. טענדענצן
אויסצודריקן נישט קלאַנגען, װאָס גיבּן איבּער געויסע בּאַטײטן, נאָר
אויסצודריקן אוממיטלבּאַר בּאַטײיטן.

אין דער זעלבּיקער צייט פאַרלירט זי נישט די פעיקיײט צו
בּאַצײכֿענען, קלאַנגען אַלין (אַפילו קלאַנגען אָן בּאַטײיטן),

8. די שריפט האָט אַרױסגעבּראַכט אַ נייעם מיטל צו פאַרשפּאָרן
שפּראַך-ענערגיע--ווערטער-פאַרקירצונג. די אַלע היינטיקע ,ראַטפּאָלקאָם?,
קאָמפּאַרטײ,. צעקאַ" אדג"ל שטאַמען -- היסטאַויש -- פון דער ווערטער-
קירצוגג אין טעלעגראַמעס און טעלעגראַמע-אַדרעסן.

אויך דער שוין מויטער קירצונג-טיפּ י"ש (==ײן-שרף) אדג'ל שטאַמט
פֿון דער שׂריפם.

אמת, די גערעדטע שפּראַך האָט זעלבּשטענדיק אױסגעאַרבּעט
אן אַנדער סאָרט קירצונג: קדוסט נעמען, עסט נעמען, סטנעמען (דו
וװועסט נעמען), מירן זען (=-מיר װעלן זען)" אדג"ל. אױיבּ אין דער
שריפט מיידט מען אויס אַזעלכֿע פאָרמעס, איזן עס נאָר צו בּאַדױערן.
קירצונג פון שפּראַכפאָרמעס איז פּראַגרעסיו. אין דעם פּרט איז דעריבּער
געװוּנטשן, אַז יעדערע פון די דאַזיקע בּיידע שפּראַכֿן (די גערעדטע

די גראַמאַטיק פון דער
| שפראך איז 7 ,פאַרנעמעז" דער פרעפיקס ‏ , פאַר": א אין ח

- = דער פּרעפיקס , פאַר":.
וא ימע קען רעכענען אַז די שריפש גײש אויפן װעג אױסצ
! אַפּילו נײע טמאַרפּאָלאָנישע פּאָרמעס. אַ בײשפיל אין די |מערצאָל.
דורך פאַרמאָפּלונג: ח'-- חבר, ח"ח -= חברים,
אידעאָגראַפישער טענדענץ פון דער שריפט.

|קלאַנג און בּאַטײם

גלידערונג פון רײר ול 12 :

: 18 : פאָרמע פון װאָרט. : טי‎ .3/
װערטער-קלאַסיפיקאציע . : : 27 | וְ‎ 4 0 :
פּאָרמע פון בּאַהעפט /. : . 6 40 שא‎ .8/
1 48 גראמאַטיק - אע‎ .6 |

א א א וּ א עו ףיש 6

1{ װאָרט
|| בילדונג פון סובּסטאנטיױ . : : 28 א
| /2. /מערצאָל-בּילדונג . : : : 64 ו
3 סובּסטאַנטיװן-צונויפואצן . : : 76 :
4. סובּסטאנמיװירונגען. ; : : 83 :
8. בּאַטײט פון אַרטיקל . . : 88
6. פין פון סובּסטאַנטי : : : 99
.?‏ בּילדונג פון אַדיעקטיױן . : : 98 1
8. בילדונג פון װערבּן : : : פו1 אש
9. פּעריפּראַסטישע װערבּן . : : 117 וי
0 טאָדוסן און צײטן. : : 121 /
|},. פֿאַרטיציפּ, אינפיניטיל . : 5 129
12. בילדונג פון אינװאַריאַנטן . : : 139
| 13 פאַרטרעט-װערטער, : : : 11 |
| סינטאַגמע אה ,
| = 1 = פּערזאָנװאָרט : א ר ו 189
|/2. בּאַהערשטער בּױגפאַל ‏ , 4 : 158

:

ידידי /10 קר

ז"ם | :

8. פּאָסעסיח . : ְּ 168

4 אַדיעקטיױ . : : : : 109

8 אדװעהרם , : . : : 19

6 אנפייטיםט. 020 , , ' : 184

7 פּאַראַלעליזם און ענלעכע קאָנסטרוקציעס . 186

8. אינװאַריאַנט , : : : 193

9 פּרעפּאָזיציע . : . , 6 .

0 פינדונג , , : , , 203

1. ולײכארטיקע סינטאַגמעס . : . 207

2 נאָמינאטי . , . , , 213
סכֿעמאַטיזירונג פון אַ בּאַהעפט : 217 :
שן. װערטער-ס ד ר

אַלגעמײנס : : , : 290

2. װערטער-סדר אין אָפענעם בּאַהעפט : 231

3. גרופּעס-סדר אין זאץ . : : 284

ש, צונויפגעזעצטער בּאַהעפט :
ביאץ : . , 2 : 246 |

9 באַהילפיקע װערטער . : . 247

3 פּאָרמאַלע בּאַזונדערהײטן , : : שן

4. אײַניקע כּללים װעגן װערטער-סדר : 208

קאָמפליצירטע קאָנסטרוקציעס .. . 296 :

6 אָפּענער בּײבּאַהעפט : : : 208 אי

7. - אָפּזונדערונג אין צונויפגעזעצטן זאַץ : 209 |

8. איאָלירטער בּײזאץ / . : : 200
זע. בּאַהעפטן-סיסטעם

זאץואץ . : : : , 1 +

9 זאַץ באָפּענער בּאַהעפּט . : : 264

3 אָפענער בּאַהעפט {אָפּענער בּאַהעפט ‏ . 268

4 פאָרמאַלע בּאַזונדערהײטן . . : 268

פ9. קאָמפּליצידטערע סיסטעמען . : 208

6 גרענעץ-דערשיינונגען : : , 26 אט
זע. פראַזע. : : 7 טי 0

זַזצ. פאַרבּינדונג צװישן פראַועס. : 277

א יק און אייסלרטפראריזל,
| עלעמענטן אי הײד 5

נעטיק און אָרטאָגראַפֿישץ ‏
א וע 308-3‏

א 0 טעקסט 283
א אַקצענט : 206
אע בּוכשטאַב . יע 288
293

300

3059

3060